మహాత్మా గాంధీ

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో అత్యంత ప్రముఖ పాత్ర పోషించిన మహాత్మా గాంధీ (1869-1948) భారతదేశ జాతిపిత. ఆయన నేతృత్వంలో జరిగిన స్వాతంత్ర్య పోరాటం అహింసాత్మక మార్గంలో సాగి, ప్రపంచానికే ఒక కొత్త మార్గాన్ని చూపించింది.

జననం - బాల్యం: మోహన్‌దాస్ కరంచంద్ గాంధీ 1869 అక్టోబరు 2వ తేదీన గుజరాత్‌లోని పోర్బందర్‌లో జన్మించారు. తండ్రి కరంచంద్ గాంధీ పోర్బందర్ సంస్థానంలో దీవాన్‌గా పనిచేసేవారు. తల్లి పుతలీబాయి మతభక్తితో కూడిన జీవనం గడిపేవారు. గాంధీ చిన్నతనం నుండే సత్యనిష్ఠతో మెలిగేవారు. 13 సంవత్సరాల వయసులో కస్తూరిబాతో వివాహం జరిగింది.

విద్యాభ్యాసం: ప్రాథమిక విద్య పోర్బందర్‌లో పూర్తిచేసిన అనంతరం, ఉన్నత విద్య కోసం 1888లో లండన్ వెళ్లారు. అక్కడ బారిస్టర్ చదువు పూర్తిచేసి 1891లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు.

దక్షిణాఫ్రికా జీవితం: 1893లో ఒక న్యాయవాద సంస్థ తరపున దక్షిణాఫ్రికా వెళ్లిన గాంధీ, అక్కడ జాతి వివక్షతను స్వయంగా అనుభవించారు. ఈ అనుభవాలే ఆయనను సామాజిక ఉద్యమకారునిగా మలిచాయి. దక్షిణాఫ్రికాలో 21 సంవత్సరాలు (1893-1914) గడిపిన కాలంలో సత్యాగ్రహ సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాత్ర: 1915లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన గాంధీ, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో చేరి స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని బలోపేతం చేశారు. ఆయన నేతృత్వంలో అనేక ఉద్యమాలు జరిగాయి:

1. చంపారణ్ సత్యాగ్రహం (1917)
2. ఖేడా సత్యాగ్రహం (1918)
3. రౌలట్ సత్యాగ్రహం (1919)
4. సహాయ నిరాకరణోద్యమం (1920-22)
5. ఉప్పు సత్యాగ్రహం (1930)
6. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం (1942)

సామాజిక సంస్కరణలు: గాంధీ కేవలం రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం కోసమే కాకుండా సామాజిక సంస్కరణలకు కూడా కృషి చేశారు:

• అంటరానితనం నిర్మూలన
• మహిళా సాధికారత
• గ్రామీణ అభివృద్ధి
• ఖాదీ ప్రచారం
• మద్యపాన నిషేధం
• విద్యా వ్యాప్తి

ముఖ్య సిద్ధాంతాలు:

1. సత్యం: సత్యమే దైవం అని నమ్మిన గాంధీ, జీవితమంతా సత్యాన్వేషణ చేశారు.
2. అహింస: హింసను హింసతో జయించలేమని, అహింస ద్వారానే శత్రువును స్నేహితునిగా మార్చవచ్చని నమ్మారు.
3. స్వరాజ్యం: కేవలం రాజకీయ స్వాతంత్ర్యమే కాక, ఆత్మ స్వాతంత్ర్యం కూడా అవసరమని బోధించారు.
4. స్వదేశీ: స్థానిక ఉత్పత్తులను ప్రోత్సహించడం ద్వారా స్వావలంబన సాధించాలని కోరారు.
5. సర్వధర్మ సమభావం: అన్ని మతాలు సమానమని, మత సామరస్యం అవసరమని నొక్కిచెప్పారు.

మరణం: 1948 జనవరి 30న ఢిల్లీలోని బిర్లా భవనంలో సాయంత్ర ప్రార్థనకు వెళ్తుండగా నాథూరామ్ గాడ్సే చేతిలో హత్యకు గురయ్యారు. ఆయన చివరి మాటలు "హే రామ్" అని చెబుతారు.

ప్రపంచ వ్యాప్త ప్రభావం: గాంధీ సిద్ధాంతాలు మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్, నెల్సన్ మండేలా వంటి ప్రపంచ నాయకులను ప్రభావితం చేశాయి. ఐక్యరాజ్యసమితి గాంధీ జయంతిని (అక్టోబర్ 2) అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవంగా పాటిస్తోంది.

వారసత్వం:

• అహింసాత్మక పోరాట పద్ధతి
• సామాజిక న్యాయం
• మానవ హక్కుల పరిరక్షణ
• పర్యావరణ పరిరక్షణ
• సాదా జీవనం - ఉన్నత ఆలోచన

ఈనాటికీ గాంధీ సిద్ధాంతాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా సామాజిక ఉద్యమాలకు స్ఫూర్తినిస్తున్నాయి. ఆయన చూపిన అహింసాత్మక మార్గం సామాజిక మార్పుకు ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా నిలిచింది.