దాశథి కృష్ణమాచార్యులు

దాశరథి సోదరులలో పెద్దవారు. ఆయన కవిగా ముఖ్యంగా గుర్తింపు పొందారు. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొని, నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా కృషి చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఆస్థానకవిగా నియమితులయ్యారు. నిజాం పాలనలో తెలంగాణ ప్రజలు అనుభవించిన హింసలను, అణచివేతలను తన కవిత్వంలో ధ్వనింపజేసి, విముక్తి ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. "నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ" అనే ఆయన ప్రసిద్ధ పంక్తి తెలంగాణ ఉద్యమానికి స్ఫూర్తినిచ్చింది.

జీవిత విశేషాలు:

జననం: 1925 జూలై 22, మహబూబాబాద్ జిల్లా, చిన్నగూడూరు గ్రామం, శ్రీవైష్ణవ కుటుంబంలో వెంకటాచార్యులు, వెంకటమ్మ దంపతులకు జన్మించారు.
విద్య: ఖమ్మం ఉస్మానియా హైస్కూల్‌లో మెట్రిక్యులేషన్, భోపాల్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఇంటర్మీడియట్, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఇంగ్లీష్ సాహిత్యంలో బి.ఎ. పూర్తిచేశారు. తెలుగు, సంస్కృతం, ఉర్దూ, ఇంగ్లీష్ భాషల్లో పండితుడు.
వృత్తి: ఉపాధ్యాయుడు, పంచాయతీ ఇన్‌స్పెక్టర్, ఆకాశవాణి ప్రయోక్తగా పనిచేశారు. 1977లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆస్థాన కవిగా నియమించింది, ఇది ఆయన చివరి ఆస్థాన కవి పదవిగా గుర్తింపబడింది.

సాహిత్య కృషి:

దాశరథి కవిత్వం, కథలు, నాటికలు, సినిమా గీతాలు, అనువాదాలు వంటి అనేక ప్రక్రియల్లో రచనలు చేశారు. ఆయన రచనలు నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పీడిత ప్రజల గొంతుకగా మారాయి. ప్రముఖ రచనలు:

అగ్నిధార (1949): తెలంగాణ ప్రజల కష్టాలను వర్ణిస్తూ నిజాం పాలనపై అక్షర శరాలు సంధించిన కావ్యం.
మహాంధ్రోదయం, రుద్రవీణ, అమృతాభిషేకం, తిమిరంతో సమరం, పునర్నవం, కవితాపుష్పకం వంటి ఖండ కావ్యాలు.
సినిమా గీతాలు: ఇద్దరు మిత్రులు, మూగమనసులు, డాక్టర్ చక్రవర్తి, పూలరంగడు వంటి హిట్ సినిమాలకు గేయ రచయితగా విశేష కీర్తి గడించారు.

ఉద్యమ కృషి:

నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆంధ్ర మహాసభలో చురుకైన పాత్ర పోషించారు. ఆయన రచనలు తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి స్ఫూర్తినిచ్చాయి.
నిజామాబాద్ జైలులో ఖైదు అనుభవించారు, అక్కడ బొగ్గుతో గోడలపై పద్యాలు రాసి ధిక్కార స్వరం వినిపించారు.
"ఓ నిజాం పిశాచమా, నిన్ను బోలిన రాజు మాకెన్నడేని" వంటి రచనలతో నిజాం పాలనను సూటిగా ఎదిరించారు.

పురస్కారాలు:

1974లో సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు (తిమిరంతో సమరం కావ్యానికి).
ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుండి కళాప్రపూర్ణ బిరుదు.
ఆగ్రా, శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయాల నుండి గౌరవ డి.లిట్ బిరుదులు.
తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఆయన జయంతి సందర్భంగా దాశరథి సాహితీ పురస్కారం ప్రదానం చేస్తుంది.

మరణం:

1987 నవంబర్ 5న, అనారోగ్యంతో హైదరాబాద్‌లో కన్నుమూశారు. ఆయన మరణం తెలుగు సాహితీ లోకంలో తీరని లోటును మిగిల్చింది.

వారసత్వం:

దాశరథి రచనలు తెలంగాణ సాహిత్యంలో, ఉద్యమ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచాయి. ఆయన శతజయంతి (2024-25) సందర్భంగా తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఏడాది పొడవునా ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తోంది.