భూస్వరూప శాస్త్రం: Difference between revisions

Latest revision as of 07:15, 9 March 2026

భూస్వరూప శాస్త్రం (Geomorphology) (Template:Etymology)Huggett, Richard John (2011). "What Is Geomorphology?". Fundamentals Of Geomorphology. Routledge Fundamentals of Physical Geography Series (3rd ed.). Routledge. p. 3. ISBN 978-0-203-86008-3. అనేది భూమి ఉపరితలం పైన లేదా దానికి దగ్గరలో జరిగే భౌతిక, రసాయన లేదా జీవసంబంధమైన ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడే భూ ఉపరితల స్వరూపాలు (Topographic features), సముద్ర అంతర్భాగ స్వరూపాల (Bathymetric features) పుట్టుక, పరిణామం గురించి వివరించే శాస్త్రీయ అధ్యయనం.

భూభాగం (Landscape) ఎందుకు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది? కొండలు, లోయలు వంటి భూస్వరూపాలు (Landforms) ఎలా ఏర్పడ్డాయి? వాటి చరిత్ర ఏమిటి? భవిష్యత్తులో ఇవి ఎలా మారవచ్చు? అనే విషయాలను భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. దీని కోసం వారు క్షేత్రస్థాయి పరిశీలనలు (Field observations), భౌతిక ప్రయోగాలు, లెక్కలతో కూడిన నమూనాలను (Numerical modeling) ఉపయోగిస్తారు. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు భౌతిక భూగోళశాస్త్రం, భూగర్భ శాస్త్రం, భూమి కొలతల శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్ జియాలజీ, పురాతత్వ శాస్త్రం, శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం, జియోటెక్నికల్ ఇంజనీరింగ్ వంటి అనేక రంగాలలో పనిచేస్తారు. ఈ శాస్త్రం చాలా విస్తృతమైనది, ఇందులో పరిశోధనలు కూడా రకరకాలుగా సాగుతాయి.

అవలోకనం (Overview)

భూమి ఉపరితలం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది. గాలి, నీరు, మంచు వంటి ఉపరితల ప్రక్రియలు భూభాగాలను మలుస్తుంటే, భూమి లోపల జరిగే ప్రక్రియలు భూమిని పైకి లేపడం (tectonic uplift) లేదా కిందకు కుంగిపోయేలా (subsidence) చేస్తాయి. ఈ మార్పులే తీర ప్రాంతాల రూపురేఖలను కూడా మారుస్తాయి.

ఉపరితల ప్రక్రియలలో నీరు, గాలి, మంచు, అడవి మంటలు, జీవుల ప్రభావం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఇవే కాకుండా రసాయన చర్యల వల్ల నేల ఏర్పడటం, రాళ్ల స్వభావం మారడం వంటివి జరుగుతాయి. భూమి గురుత్వాకర్షణ శక్తి (gravity) వల్ల కొండ చరియలు విరిగిపడటం వంటి మార్పులు వస్తాయి. ఇటీవలి కాలంలో మానవుల కార్యకలాపాల వల్ల కూడా భూభాగం చాలా మారిపోతోంది. ఈ మార్పులన్నీ చాలా వరకు శీతోష్ణస్థితి (Climate) మీద ఆధారపడి ఉంటాయి.

మరోవైపు, భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల పర్వత శ్రేణులు ఏర్పడతాయి, అగ్నిపర్వతాలు పెరుగుతాయి. భూమి మీద పడే భారాన్ని బట్టి భూభాగం ఎత్తు పెరగడం లేదా తగ్గడం (isostasy) జరుగుతుంది. లోతైన అవక్షేపణ గొయ్యిలు (sedimentary basin) ఏర్పడి, ఇతర ప్రాంతాల నుండి కోతకు గురైన పదార్థాలతో నిండిపోతాయి. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, భూమి ఉపరితలం అనేది శీతోష్ణస్థితి, నీటి ప్రవాహం, జీవజాలం, భూగర్భ ప్రక్రియల కలయిక వల్ల ఏర్పడుతుంది. అంటే భూమి యొక్క శిలావరణం (lithosphere), జలావరణం (hydrosphere), వాతావరణం (atmosphere), జీవావరణం (biosphere) కలిసి పనిచేసే చోటే ఈ భూస్వరూపాలు ఏర్పడతాయి.

భూమిపై ఉండే పెద్ద పెద్ద పర్వతాలు భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడతాయి. ఈ ఎత్తైన ప్రాంతాలు కోతకు గురైనప్పుడు ఏర్పడే అవక్షేపాలు (Sediments) నదుల ద్వారా కొట్టుకుపోయి వేరే చోట లేదా సముద్ర తీరాలలో పేరుకుపోతాయి (Deposition).Willett, Sean D.; Brandon, Mark T. (January 2002). "On steady states in mountain belts". Geology. 30 (2): 175–178. Bibcode:2002Geo....30..175W. doi:10.1130/0091-7613(2002)030<0175:OSSIMB>2.0.CO;2. S2CID 8571776. చిన్న స్థాయిలో చూస్తే, ప్రతి భూస్వరూపం కూడా 'పెంచే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి పైకి లేవడం, మట్టి పేరుకుపోవడం), 'తగ్గించే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి కుంగిపోవడం, కోతకు గురికావడం) మధ్య ఉండే సమతుల్యత వల్ల మారుతుంటుంది. ఒక్కోసారి ఈ ప్రక్రియలు ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుతాయి. ఉదాహరణకు, మంచు గడ్డలు లేదా మట్టి భారం పెరిగినప్పుడు భూమి కొంచెం కిందకు ఒంగుతుంది. అలాగే పర్వతాల ఎత్తు స్థానిక శీతోష్ణస్థితిని మార్చగలదు. దీనివల్ల వర్షాలు పడటం (orographic precipitation), తద్వారా మళ్ళీ భూమి కోతకు గురికావడం వంటివి జరుగుతాయి. శీతోష్ణస్థితికి, భూమి కోతకు మధ్య ఉండే ఈ సంబంధాల గురించి తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు చాలా ఆసక్తి చూపుతారు.Roe, Gerard H.; Whipple, Kelin X.; Fletcher, Jennifer K. (September 2008). "Feedbacks among climate, erosion, and tectonics in a critical wedge orogen" (PDF). American Journal of Science. 308 (7): 815–842. Bibcode:2008AmJS..308..815R. CiteSeerX 10.1.1.598.4768. doi:10.2475/07.2008.01. S2CID 13802645.

ఇవే కాకుండా, భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు మరికొన్ని ప్రత్యేక అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు:

గ్లేసియల్ జియోమార్ఫాలజీ: వీరు హిమనీనదాలు (Glaciers) వదిలివెళ్ళే మట్టి కుప్పలు (moraine), ఎస్కర్లు (esker), సరస్సులను అధ్యయనం చేస్తారు. దీనివల్ల గతంలో మంచు గడ్డలు ఎక్కడ ఉండేవి, అవి భూమిని ఎలా మార్చాయి అనేది తెలుస్తుంది.

ఫ్లూవియల్ జియోమార్ఫాలజీ: వీరు నదుల మీద దృష్టి పెడతారు. నదులు మట్టిని ఎలా తీసుకెళ్తాయి, ఎలా దారి మారుస్తాయి, రాళ్లను ఎలా కోస్తాయి అనేవి వీరు గమనిస్తారు.

సాయిల్ జియోమార్ఫాలజీ: వీరు మట్టి పొరలను, రసాయనాలను పరిశీలించి ఆ ప్రాంత చరిత్రను తెలుసుకుంటారు.

అప్లికేషన్స్: కొండచరియలు విరిగిపడతాయని ముందే హెచ్చరించడం (natural hazard), నదుల ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడం, తీర ప్రాంతాలను రక్షించడం వంటి పనులలో ఈ శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.

సౌర కుటుంబంలోని ఇతర గ్రహాల మీద (ఉదాహరణకు మంగల గ్రహం) ఉండే భూస్వరూపాల గురించి చదవడాన్ని 'ప్లానెటరీ జియోమార్ఫాలజీ' అంటారు. అక్కడ గాలి, నీరు, అగ్నిపర్వతాలు, ఉల్కలు పడటం వల్ల ఎలాంటి ఆకారాలు ఏర్పడ్డాయో వీరు పరిశోధిస్తారు.Hargitai, Henrik; Kereszturi, Ákos, eds. (2015). Encyclopedia of Planetary Landforms. New York, NY: Springer New York. doi:10.1007/978-1-4614-3134-3. ISBN 978-1-4614-3133-6. S2CID 132406061.

చరిత్ర (History)

భూస్వరూప శాస్త్రం అనేది ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రంలో భాగంగా 19వ శతాబ్దం మధ్యలో బాగా అభివృద్ధి చెందింది. అయితే దీని మూలాలు ప్రాచీన కాలంలోనే ఉన్నాయి.

ప్రాచీన కాలం

భూమి మారుతుందనే ఆలోచన ప్రాచీన గ్రీకు పండితులకు కూడా ఉండేది. క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్, నైలు నది తెచ్చిన మట్టి వల్ల డెల్టా ప్రాంతం పెరుగుతోందని గమనించాడు.Bierman, Paul R., and David R. Montgomery. Key Concepts in Geomorphology. Macmillan Higher Education, 2014. క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దంలో అరిస్టాటిల్, నదులు సముద్రంలోకి మట్టిని చేర్చడం వల్ల కాలక్రమేణా సముద్రాలు నిండిపోతాయని, నేల సముద్రంగా, సముద్రం నేలగా మారుతూ ఉంటుందని ఊహించాడు. 10వ శతాబ్దంలో బస్రాలో వెలువడిన అరబిక్ ఎన్సైక్లోపీడియాలో కూడా రాళ్లు పొడి కావడం, అవి సముద్రంలోకి వెళ్లడం గురించి రాశారు. 11వ శతాబ్దంలో పర్షియా పండితుడు అల్-బిరూని, నదీ ముఖద్వారాల వద్ద రాళ్లను చూసి, ఒకప్పుడు హిందూ మహాసముద్రం భారతదేశం మొత్తాన్ని కప్పి ఉండేదని చెప్పాడు.Salam, Abdus (1987). "Islam and Science". Ideals and Realities — Selected Essays of Abdus Salam. pp. 179–213. doi:10.1142/9789814503204_0018. ISBN 978-9971-5-0315-4.

చైనాలో సాంగ్ వంశానికి చెందిన శాస్త్రవేత్త షెన్ కువో (1031–1095), సముద్రానికి దూరంగా పర్వతాల మీద సముద్రపు జీవుల శిలాజాలను (fossil) చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. దీన్ని బట్టి ఆ పర్వత ప్రాంతం ఒకప్పుడు సముద్ర తీరమని, నదుల వల్ల వచ్చిన మట్టి పేరుకుపోయి అది మారిపోయిందని ఆయన సిద్ధాంతీకరించాడు.Needham, Joseph. (1959). Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth. Cambridge University Press. pp. 603–618. అలాగే భూగర్భంలో దొరికిన వెదురు శిలాజాల ఆధారంగా శీతోష్ణస్థితి మారుతుందనే విషయాన్ని కూడా ఆయన చెప్పారు.

ఆధునిక కాలం మరియు కోత చక్రం (Cycle of Erosion)

'జియోమార్ఫాలజీ' అనే పదాన్ని లామాన్ అనే వ్యక్తి 1858లో మొదటిసారిగా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. 1891 తర్వాత ఈ పదం ఇంగ్లీషులో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.

19వ శతాబ్దం చివరలో విలియం మోరిస్ డేవిస్ ఒక ప్రసిద్ధ నమూనాను తెచ్చారు. దీన్ని "జియోగ్రాఫికల్ సైకిల్" లేదా "కోత చక్రం" (cycle of erosion) అంటారు. దీని ప్రకారం, ఒక మైదాన ప్రాంతం భూగర్భ శక్తి వల్ల పైకి లేస్తుంది. అప్పుడు ప్రవహించే నదులు ఆ ప్రాంతాన్ని లోతుగా కోస్తాయి (యువ దశ). క్రమంగా కొండల ఎత్తు తగ్గి, లోయలు వెడల్పవుతాయి (ప్రౌఢ దశ). చివరకు మొత్తం ప్రాంతం మళ్ళీ మైదానంగా మారుతుంది (వృద్ధ దశ). డేవిస్ ఆలోచనలు చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనవి, కానీ ఈ రోజుల్లో వాటిని ఎక్కువగా ఉపయోగించడం లేదు ఎందుకంటే ప్రకృతిలో మార్పులు అంత సరళంగా ఉండవు.

1920లలో వాల్తేర్ పెంక్ అనే శాస్త్రవేత్త డేవిస్ సిద్ధాంతానికి భిన్నమైన ఆలోచనను చెప్పారు. భూమి పైకి లేవడం, కోతకు గురికావడం అనేవి వేర్వేరు సమయాల్లో కాకుండా ఒకేసారి నిరంతరం జరుగుతుంటాయని ఆయన వాదించారు. డేవిస్, పెంక్ ఇద్దరూ భూమి ఉపరితలం మారే ప్రక్రియలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

పరిమాణాత్మక మరియు ప్రక్రియల శాస్త్రం (Quantitative and Process Geomorphology)

20వ శతాబ్దం మధ్యలో భూస్వరూప శాస్త్రం కేవలం వివరణలకే పరిమితం కాకుండా, గణితం మరియు భౌతిక సూత్రాల ఆధారంగా మారింది. గ్రోవ్ కార్ల్ గిల్బర్ట్ వంటి వారి కృషి వల్ల నదులు, కొండచరియలు ఎలా పనిచేస్తాయో కొలతలతో సహా లెక్కించడం మొదలుపెట్టారు. ఆధునిక కాలంలో కంప్యూటర్ల సహాయంతో భూమి భవిష్యత్తులో ఎలా మారుతుందో ఊహించే నమూనాలను తయారు చేస్తున్నారు.

నేడు శాస్త్రవేత్తలు రెండు ముఖ్యమైన విషయాలను గుర్తించారు:

భూమి ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు, నిరంతరం మారుతూ ఉండటమే దాని సహజ స్వభావం. ఒకే రకమైన ప్రక్రియలు వేర్వేరు చోట్ల వేర్వేరు ఫలితాలను ఇవ్వవచ్చు. మార్పులు అనేవి అంచనా వేయడానికి వీలు లేని విధంగా (Chaotic) ఉండవచ్చు.

భూస్వరూప ప్రక్రియలు (Geomorphological Processes)

భూమి ఉపరితలాన్ని మార్చే ప్రక్రియలను మూడు ముఖ్యమైన భాగాలుగా చూడవచ్చు:

కోతకు గురికావడం మరియు మట్టి పొర ఏర్పడటం. ఆ పదార్థం ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు ప్రయాణించడం (sediment transport). చివరకు ఒక చోట పేరుకుపోవడం (Deposition). ప్రధానమైన ప్రక్రియలు ఇవి:

వాయు ప్రక్రియలు (Aeolian processes)

గాలి వల్ల జరిగే మార్పులను 'ఏయోలియన్ ప్రక్రియలు' అంటారు. గాలి మట్టిని, ఇసుకను ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు తీసుకెళ్తుంది. మొక్కలు తక్కువగా ఉండి, ఇసుక ఎక్కువగా ఉండే ఎడారి ప్రాంతాలలో (desert) గాలి ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. గాలి వల్ల ఇసుక దిబ్బలు ఏర్పడతాయి.

జీవ ప్రక్రియలు (Biological processes)

జీవుల వల్ల కూడా భూమి మారుతుంది. మొక్కల వేర్లు రాళ్లను చీల్చడం, జంతువులు భూమిని తవ్వడం వంటివి జరుగుతాయి. అలాగే వాతావరణంలోని కర్బన పులివాయువు (Carbon dioxide) పరిమాణాన్ని జీవరాశి నియంత్రించడం ద్వారా శీతోష్ణస్థితి మీద, తద్వారా భూమి కోత మీద ప్రభావం చూపుతుంది. బావులు తవ్వే బీవర్ జంతువులు కట్టే ఆనకట్టలు కూడా భూస్వరూపాన్ని మారుస్తాయి.

నదీ ప్రక్రియలు (Fluvial processes)

నదులు భూమిని మార్చడంలో అతి ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. నది నీరు ప్రవహిస్తున్నప్పుడు తన వెంట మట్టిని, రాళ్లను తీసుకెళ్తుంది. నదులు భూమిని 'V' ఆకారంలో కోస్తాయి. నదులు కలిసే తీరును బట్టి రకరకాల వ్యవస్థలు (Drainage systems) ఏర్పడతాయి. వీటి వల్ల డెల్టాలు, ఆక్స్‌బో సరస్సులు వంటివి ఏర్పడతాయి.

మంచు ప్రక్రియలు (Glacial processes)

మంచు గడ్డలు (హిమనీనదాలు) నెమ్మదిగా కదులుతున్నప్పుడు కింద ఉండే రాళ్లను బలంగా రాకుంటూ వెళ్తాయి. దీనివల్ల రాళ్లు పొడి అయి 'గ్లేసియల్ ఫ్లోర్' ఏర్పడుతుంది. నదులు 'V' ఆకారంలో కోస్తే, హిమనీనదాలు భూమిని 'U' ఆకారంలో కోస్తాయి. గతంలో మంచు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇప్పటికీ ఆ గుర్తులు కనిపిస్తాయి.

కొండచరియల ప్రక్రియలు (Hillslope processes)

గురుత్వాకర్షణ శక్తి వల్ల కొండల మీదున్న మట్టి, రాళ్లు కిందికి జారిపోతుంటాయి. దీనినే కొండచరియలు విరిగిపడటం (landslide) అంటారు. ఇది ఒక్కోసారి చాలా నెమ్మదిగా, ఒక్కోసారి చాలా వేగంగా జరుగుతుంది. భూకంపాలు వచ్చినప్పుడు లేదా వర్షాలు పడినప్పుడు ఇవి ఎక్కువగా జరుగుతాయి.

అగ్నిపర్వత మరియు భూగర్భ ప్రక్రియలు (Igneous and Tectonic processes)

అగ్నిపర్వతాలు పేలినప్పుడు కొత్త నేల ఏర్పడుతుంది. లావా ప్రవహించి పాత నదులను మూసివేయవచ్చు లేదా కొత్త పర్వతాలను నిర్మించవచ్చు. అలాగే భూమి లోపలి పలకల కదలికల వల్ల (tectonics) పర్వత శ్రేణులు ఏర్పడతాయి. కొన్ని ప్రాంతాలు సముద్రంలో మునిగిపోవచ్చు లేదా సముద్రంలో ఉన్న భూమి పైకి రావచ్చు.

సముద్ర ప్రక్రియలు (Marine processes)

సముద్రపు అలలు తీర ప్రాంతాలను నిరంతరం తాకడం వల్ల తీరాలు కోతకు గురవుతాయి. అలాగే సముద్రం లోపల కూడా ప్రవాహాల వల్ల మట్టి కదులుతూ ఉంటుంది. నదులు తెచ్చిన మట్టి సముద్రం అడుగున పేరుకుపోయి పెద్ద మైదానాలుగా మారుతుంది.

ఇతర రంగాలతో సంబంధం

భూస్వరూప శాస్త్రానికి ఇతర రంగాలతో చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది:

సివిల్ ఇంజనీరింగ్: రోడ్లు, ఆనకట్టలు కట్టేటప్పుడు నేల స్థిరత్వం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది అవసరం.

పర్యావరణ శాస్త్రం: నదుల పునరుద్ధరణ, కాలుష్య నివారణలో ఇది తోడ్పడుతుంది.

సాయిల్ సైన్స్: మట్టి ఎలా ఏర్పడుతుందో తెలుసుకోవడానికి ఈ శాస్త్రం ముఖ్యం.

మూలాలు

ఇవి కూడా చూడండి

ఇతర వెబ్‌సైట్లు

Template:Commons category-inline

బ్రిటిష్ సొసైటీ ఫర్ జియోమార్ఫాలజీ

ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ జియోమార్ఫాలజిస్ట్స్

@@ Line 1: / Line 1: @@
-{{Short description|భూ స్వరూపాల గురించి శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
+{{Short description|భూస్వరూపాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
-{{Use dmy dates|date=March 2026}}
+{{For|శాస్త్రీయ పత్రిక కోసం|Geomorphology (journal)}}
-{{About|భూ స్వరూపాల అధ్యయనం గురించి|శాస్త్రీయ పత్రిక గురించి|Geomorphology (journal)}}
+[[File:Badlands at the Blue Gate, Utah.JPG|thumb|upright=1.4|యుటాలోని నార్త్ కైనేవిల్లే పీఠభూమి అడుగున ఉన్న [[Badlands|బాడ్‌ల్యాండ్స్]]. [[Fremont River (Utah)|ఫ్రీమాంట్ నది]] ప్రవహించడం వల్ల ఏర్పడిన ఈ ప్రాంతాన్ని బ్లూ గేట్ అని పిలుస్తారు. [[Grove Karl Gilbert|జి. కె. గిల్బర్ట్]] ఈ ప్రాంతపు భూభాగాలను చాలా వివరంగా అధ్యయనం చేశారు. ఆయన పరిశోధనలు భూస్వరూప శాస్త్రానికి (Geomorphology) పునాదిగా నిలిచాయి.Gilbert, Grove Karl, and Charles Butler Hunt, eds. Geology of the Henry Mountains, Utah, as recorded in the notebooks of GK Gilbert, 1875–76. Vol. 167. Geological Society of America, 1988.]]
+[[File:Earth surface NGDC 2000.jpg|thumb|భూమి ఉపరితలం, ఎరుపు రంగులో ఉన్న ప్రాంతాలు ఎత్తైన ప్రదేశాలను సూచిస్తాయి]]
-[[File:Badlands at the Blue Gate, Utah.JPG|thumb|upright=1.4|యుటాలోని [[Badlands]] (బాడ్‌ల్యాండ్స్). నీరు, గాలి వల్ల ఇక్కడ భూమి వింత ఆకృతులుగా మారింది. భూమి ఉపరితలం ఎలా మారుతుందో తెలుసుకోవడానికి [[Grove Karl Gilbert]] ఈ రాళ్లను అధ్యయనం చేశారు.Gilbert, Grove Karl, and Charles Butler Hunt, eds. Geology of the Henry Mountains, Utah. Vol. 167. Geological Society of America, 1988.]]
+'''భూస్వరూప శాస్త్రం''' ('''Geomorphology''') ({{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|γῆ}}'' ({{grc-transl|γῆ}})|భూమి||''{{wikt-lang|grc|μοర్φή}}'' ({{grc-transl|μοర్φή}})|రూపం||''{{wikt-lang|grc|λόγος}}'' ({{grc-transl|[[-logy|λόగος]]}})|అధ్యయనం}}){{cite book |first=Richard John |last=Huggett |chapter=What Is Geomorphology? |title=Fundamentals Of Geomorphology |edition=3rd |series=Routledge Fundamentals of Physical Geography Series |publisher=[[Routledge]] |date=2011 |page=3 |isbn=978-0-203-86008-3}} అనేది భూమి ఉపరితలం పైన లేదా దానికి దగ్గరలో జరిగే భౌతిక, రసాయన లేదా జీవసంబంధమైన ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడే [[topography|భూ ఉపరితల స్వరూపాలు]] (Topographic features), [[bathymetry|సముద్ర అంతర్భాగ స్వరూపాల]] (Bathymetric features) పుట్టుక, పరిణామం గురించి వివరించే శాస్త్రీయ అధ్యయనం.
-== భూస్వరూప శాస్త్రం (Geomorphology) పరిచయం ==
+భూభాగం (Landscape) ఎందుకు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది? కొండలు, లోయలు వంటి [[landform|భూస్వరూపాలు]] (Landforms) ఎలా ఏర్పడ్డాయి? వాటి చరిత్ర ఏమిటి? భవిష్యత్తులో ఇవి ఎలా మారవచ్చు? అనే విషయాలను భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. దీని కోసం వారు క్షేత్రస్థాయి పరిశీలనలు (Field observations), భౌతిక ప్రయోగాలు, [[landscape evolution model|లెక్కలతో కూడిన నమూనాలను]] (Numerical modeling) ఉపయోగిస్తారు. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు [[physical geography|భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]], [[geology|భూగర్భ శాస్త్రం]], [[geodesy|భూమి కొలతల శాస్త్రం]], [[engineering geology|ఇంజనీరింగ్ జియాలజీ]], [[archaeology|పురాతత్వ శాస్త్రం]], [[climatology|శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం]], [[geotechnical engineering|జియోటెక్నికల్ ఇంజనీరింగ్]] వంటి అనేక రంగాలలో పనిచేస్తారు. ఈ శాస్త్రం చాలా విస్తృతమైనది, ఇందులో పరిశోధనలు కూడా రకరకాలుగా సాగుతాయి.
-'''భూస్వరూప శాస్త్రం''' (Geomorphology) అనేది భూమి ఉపరితలం ఎలా ఏర్పడింది, కాలక్రమేణా అది ఎలా మారుతుందో వివరించే శాస్త్రం. దీనిని ఇంగ్లీష్‌ లో 'జియోమార్ఫాలజీ' అని పిలుస్తారు. ఈ విభాగంలో పనిచేసే శాస్త్రవేత్తలను భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు (Geomorphologists) అంటారు. వీరు పర్వతాలు ([[mountain]]s), లోయలు ([[valley]]s), నదులు ([[river]]s) వంటి వివిధ భూ స్వరూపాలను ([[landform]]s) పరిశీలిస్తారు. భూమి ప్రస్తుతం ఉన్న రూపంలోకి ఎందుకు వచ్చిందో అర్థం చేసుకోవడానికి వీరు ప్రయత్నిస్తారు. భూమి గతాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ, భవిష్యత్తులో భూ ఉపరితలం ఎలా మారుతుందో కూడా వీరు అంచనా వేస్తారు.
+== అవలోకనం (Overview) ==
+[[File:VU0K1843 (39985550).jpg|thumbnail|[[Weathering#Ocean waves|సముద్రపు అలలు]], నీటిలోని రసాయన చర్యల వల్ల రాళ్ళు విడిపోయి వింత ఆకారాలు ఏర్పడతాయి.]]
-ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం ([[physical geography]]), భూగర్భ శాస్త్రం ([[geology]]) లో ఒక భాగంగా ఉంటుంది. రహదారుల నిర్మాణం, వ్యవసాయం, ప్రకృతి వైపరీత్యాల నుండి ప్రజలను రక్షించడం వంటి పనుల్లో ఈ శాస్త్రం ఎంతో సహాయపడుతుంది. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనల కోసం కంప్యూటర్లు, అంతరిక్షం నుండి తీసిన మ్యాపులు, రాళ్ల వయస్సును కొలిచే పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.{{cite book |first=Richard John |last=Huggett |title=Fundamentals Of Geomorphology |edition=3rd |publisher=[[Routledge]] |date=2011 |isbn=978-0-203-86008-3}}
+భూమి ఉపరితలం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది. గాలి, నీరు, మంచు వంటి ఉపరితల ప్రక్రియలు భూభాగాలను మలుస్తుంటే, భూమి లోపల జరిగే ప్రక్రియలు భూమిని పైకి లేపడం ([[tectonic uplift]]) లేదా కిందకు కుంగిపోయేలా ([[subsidence]]) చేస్తాయి. ఈ మార్పులే [[coastal geography|తీర ప్రాంతాల]] రూపురేఖలను కూడా మారుస్తాయి.
-భూమి ఉపరితలం స్థిరంగా ఉన్నట్లు అనిపించినా, అది నిరంతరం మారుతూనే ఉంటుంది. కొన్ని మార్పులు వేల ఏళ్ల కాలంలో నెమ్మదిగా జరిగితే, మరికొన్ని మార్పులు భూకంపాలు లేదా వరదల వల్ల అకస్మాత్తుగా జరుగుతాయి. ఈ మార్పుల వెనుక ఉన్న కారణాలను వెతకడమే ఈ శాస్త్రం ప్రధాన ఉద్దేశం.
+ఉపరితల ప్రక్రియలలో నీరు, గాలి, మంచు, అడవి మంటలు, జీవుల ప్రభావం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఇవే కాకుండా రసాయన చర్యల వల్ల [[soil|నేల]] ఏర్పడటం, రాళ్ల స్వభావం మారడం వంటివి జరుగుతాయి. భూమి గురుత్వాకర్షణ శక్తి ([[gravity]]) వల్ల కొండ చరియలు విరిగిపడటం వంటి మార్పులు వస్తాయి. ఇటీవలి కాలంలో మానవుల కార్యకలాపాల వల్ల కూడా భూభాగం చాలా మారిపోతోంది. ఈ మార్పులన్నీ చాలా వరకు [[climate|శీతోష్ణస్థితి]] (Climate) మీద ఆధారపడి ఉంటాయి.
-== భూమి ఉపరితలం - ఒక అవలోకనం ==
+మరోవైపు, భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల [[mountain range|పర్వత శ్రేణులు]] ఏర్పడతాయి, అగ్నిపర్వతాలు పెరుగుతాయి. భూమి మీద పడే భారాన్ని బట్టి భూభాగం ఎత్తు పెరగడం లేదా తగ్గడం ([[isostasy]]) జరుగుతుంది. లోతైన అవక్షేపణ గొయ్యిలు ([[sedimentary basin]]) ఏర్పడి, ఇతర ప్రాంతాల నుండి [[erosion|కోతకు గురైన]] పదార్థాలతో నిండిపోతాయి. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, భూమి ఉపరితలం అనేది శీతోష్ణస్థితి, నీటి ప్రవాహం, జీవజాలం, భూగర్భ ప్రక్రియల కలయిక వల్ల ఏర్పడుతుంది. అంటే భూమి యొక్క శిలావరణం ([[lithosphere]]), జలావరణం ([[hydrosphere]]), వాతావరణం ([[atmosphere]]), జీవావరణం ([[biosphere]]) కలిసి పనిచేసే చోటే ఈ భూస్వరూపాలు ఏర్పడతాయి.
-[[File:Earth surface NGDC 2000.jpg|thumb|ఈ పటం భూమి ఉపరితలాన్ని చూపిస్తుంది. పర్వతాల వంటి ఎత్తైన ప్రాంతాలను ఎరుపు రంగులో చూపించారు.]]
-భూమి ఉపరితలం ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు. దీనికి ప్రధానంగా రెండు రకాల శక్తులు కారణం అవుతాయి.
+భూమిపై ఉండే పెద్ద పెద్ద పర్వతాలు భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడతాయి. ఈ ఎత్తైన ప్రాంతాలు కోతకు గురైనప్పుడు ఏర్పడే [[sediment|అవక్షేపాలు]] (Sediments) నదుల ద్వారా కొట్టుకుపోయి వేరే చోట లేదా సముద్ర తీరాలలో పేరుకుపోతాయి ([[deposition (geology)|Deposition]]).{{cite journal|last=Willett|first=Sean D.|author2=Brandon, Mark T.|s2cid=8571776|title=On steady states in mountain belts|journal=Geology|date=January 2002|volume=30|issue=2|pages=175–178|doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0175:OSSIMB>2.0.CO;2|bibcode = 2002Geo....30..175W}} చిన్న స్థాయిలో చూస్తే, ప్రతి భూస్వరూపం కూడా 'పెంచే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి పైకి లేవడం, మట్టి పేరుకుపోవడం), 'తగ్గించే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి కుంగిపోవడం, కోతకు గురికావడం) మధ్య ఉండే సమతుల్యత వల్ల మారుతుంటుంది. ఒక్కోసారి ఈ ప్రక్రియలు ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుతాయి. ఉదాహరణకు, మంచు గడ్డలు లేదా మట్టి భారం పెరిగినప్పుడు భూమి కొంచెం కిందకు ఒంగుతుంది. అలాగే పర్వతాల ఎత్తు స్థానిక శీతోష్ణస్థితిని మార్చగలదు. దీనివల్ల వర్షాలు పడటం ([[orographic precipitation]]), తద్వారా మళ్ళీ భూమి కోతకు గురికావడం వంటివి జరుగుతాయి. శీతోష్ణస్థితికి, భూమి కోతకు మధ్య ఉండే ఈ సంబంధాల గురించి తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు చాలా ఆసక్తి చూపుతారు.{{cite journal|last=Roe|first=Gerard H.|author2=Whipple, Kelin X. |author3=Fletcher, Jennifer K. |title=Feedbacks among climate, erosion, and tectonics in a critical wedge orogen|journal=American Journal of Science|date=September 2008|volume=308|issue=7|pages=815–842|doi=10.2475/07.2008.01|url=http://earthweb.ess.washington.edu/roe/Publications/RoeEtal_ClimateWedge_08.pdf|bibcode=2008AmJS..308..815R|citeseerx=10.1.1.598.4768|s2cid=13802645}}
-. '''అంతర్గత ప్రక్రియలు''' (Tectonic Processes)
+ఇవే కాకుండా, భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు మరికొన్ని ప్రత్యేక అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు:
-భూమి లోపల లోతైన భాగాల్లో జరిగే మార్పులను టెక్టోనిక్ ప్రక్రియలు ([[tectonic]] processes) అంటారు. భూమి లోపల ఉండే పలకలు (plates) కదలడం వల్ల భూమి పైకి నెట్టబడుతుంది. దీనివల్ల పర్వతాలు ఏర్పడతాయి. దీనినే టెక్టోనిక్ అప్‌లిఫ్ట్ ([[tectonic uplift]]) అంటారు. అంటే భూమి లోపలి శక్తులు కొత్త భూస్వరూపాలను నిర్మిస్తాయి.
-. '''బాహ్య ప్రక్రియలు''' (Surface Processes)
+'''గ్లేసియల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు హిమనీనదాలు (Glaciers) వదిలివెళ్ళే మట్టి కుప్పలు ([[moraine]]), ఎస్కర్లు ([[esker]]), సరస్సులను అధ్యయనం చేస్తారు. దీనివల్ల గతంలో మంచు గడ్డలు ఎక్కడ ఉండేవి, అవి భూమిని ఎలా మార్చాయి అనేది తెలుస్తుంది.
-భూమి పైభాగంలో జరిగే మార్పులను బాహ్య ప్రక్రియలు అంటారు. నీరు ([[water]]), గాలి ([[wind]]), మంచు ([[ice]]), జీవరాశులు భూమిని మారుస్తాయి. ఇవి పర్వతాలను, కొండలను అరగదీస్తాయి. ఈ అరగదీయడాన్ని క్రమక్షయం ([[erosion]]) అంటారు.
-మనం చూసే భూమి ఈ రెండు శక్తుల మధ్య జరిగే పోరాటం ఫలితంగా ఏర్పడింది. ఒకవైపు భూమి లోపలి శక్తులు పర్వతాలను పైకి లేపుతుంటే, మరోవైపు వర్షం, మంచు ఆ పర్వతాలను అరగదీసి కిందకు పడగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ఈ విధంగా భూమి మీద సమతుల్యత ఏర్పడుతుంది.
+'''ఫ్లూవియల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు [[river|నదుల]] మీద దృష్టి పెడతారు. నదులు మట్టిని ఎలా తీసుకెళ్తాయి, ఎలా దారి మారుస్తాయి, రాళ్లను ఎలా కోస్తాయి అనేవి వీరు గమనిస్తారు.
-=== శీతోష్ణస్థితి పాత్ర ===
+'''సాయిల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు మట్టి పొరలను, రసాయనాలను పరిశీలించి ఆ ప్రాంత చరిత్రను తెలుసుకుంటారు.
-భూస్వరూప శాస్త్రంలో శీతోష్ణస్థితి ([[Climate]]) చాలా కీలకమైనది. భూమిపై ఉన్న వాతావరణం భూస్వరూపాలను మార్చే విధానాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
-ఎక్కువ వర్షాలు పడే చోట నదులు భూమిని ఎక్కువగా మారుస్తాయి.
+'''అప్లికేషన్స్:''' కొండచరియలు విరిగిపడతాయని ముందే హెచ్చరించడం ([[natural hazard]]), నదుల ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడం, తీర ప్రాంతాలను రక్షించడం వంటి పనులలో ఈ శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.
-అతి శీతల ప్రాంతాల్లో హిమానీనదాలు ([[glacier]]s - కదిలే మంచు గడ్డలు) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి.
+సౌర కుటుంబంలోని ఇతర గ్రహాల మీద (ఉదాహరణకు మంగల గ్రహం) ఉండే భూస్వరూపాల గురించి చదవడాన్ని 'ప్లానెటరీ జియోమార్ఫాలజీ' అంటారు. అక్కడ గాలి, నీరు, అగ్నిపర్వతాలు, ఉల్కలు పడటం వల్ల ఎలాంటి ఆకారాలు ఏర్పడ్డాయో వీరు పరిశోధిస్తారు.{{Cite book|title=Encyclopedia of Planetary Landforms|date=2015|publisher=Springer New York|isbn=978-1-4614-3133-6|editor-last=Hargitai|editor-first=Henrik|location=New York, NY|language=en|doi=10.1007/978-1-4614-3134-3|s2cid=132406061|editor-last2=Kereszturi|editor-first2=Ákos}}
-ఎడారుల ([[desert]]s) వంటి పొడి ప్రాంతాల్లో గాలి చాలా బలంగా ఉండి భూమిని మారుస్తుంది.
+== చరిత్ర (History) ==
+[[File:Cono de Arita, Salar de Arizaro (Argentina).jpg|thumb|అర్జెంటీనాలోని "కోనో డి అరిటా". ఇది ఒక ఎండిపోయిన ఉప్పు సరస్సులో ఉన్న అగ్నిపర్వత శంకువు. ఇది రాళ్ళ మధ్య జరిగే సంక్లిష్ట చర్యలకు ఒక ఉదాహరణ.{{cite web |url=http://www.amusingplanet.com/2014/07/cono-de-arita-in-argentina.html|title=Cono de Arita in Argentina |website=amusingplanet.com |first=Kaushik |last=Patowary |date=16 July 2014}}]]
+[[File:Velke Hincovo pleso.jpg|thumb|స్లోవేకియాలోని "వెల్కే హిన్కో ప్లాసో" సరస్సు. ఒకప్పుడు ఇక్కడ ఉన్న మంచు గడ్డలు రాళ్లను బలంగా తోయడం వల్ల ఈ లోతైన సరస్సు ఏర్పడింది.]]
-పర్వతాలు కూడా వాతావరణాన్ని మారుస్తాయి. ఉదాహరణకు, పెద్ద పర్వత శ్రేణులు మేఘాలను అడ్డుకోవడం వల్ల ఒకవైపు ఎక్కువ వర్షం, మరోవైపు తక్కువ వర్షం పడవచ్చు. ఆ వర్షం మళ్ళీ పర్వతాల క్రమక్షయం వేగాన్ని మారుస్తుంది. దీనిని "ఫీడ్‌బ్యాక్ లూప్" (feedback loop) అంటారు. భూమి తనను తాను ఎలా సమతుల్యం చేసుకుంటుందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ విషయాలు శాస్త్రవేత్తలకు ఉపయోగపడతాయి.
+భూస్వరూప శాస్త్రం అనేది ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రంలో భాగంగా 19వ శతాబ్దం మధ్యలో బాగా అభివృద్ధి చెందింది. అయితే దీని మూలాలు ప్రాచీన కాలంలోనే ఉన్నాయి.
-== భూస్వరూప శాస్త్ర చరిత్ర ==
+=== ప్రాచీన కాలం ===
-భూమి గురించి, దాని ఆకృతుల గురించి మనుషులు చాలా కాలంగా ఆలోచిస్తున్నారు. ప్రాచీన కాలం నుండే అనేక దేశాల్లో దీనిపై పరిశోధనలు జరిగాయి.
+భూమి మారుతుందనే ఆలోచన ప్రాచీన గ్రీకు పండితులకు కూడా ఉండేది. క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో చరిత్రకారుడు [[Herodotus|హెరోడోటస్]], నైలు నది తెచ్చిన మట్టి వల్ల డెల్టా ప్రాంతం పెరుగుతోందని గమనించాడు.Bierman, Paul R., and David R. Montgomery. ''Key Concepts in Geomorphology''. Macmillan Higher Education, 2014. క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దంలో [[Aristotle|అరిస్టాటిల్]], నదులు సముద్రంలోకి మట్టిని చేర్చడం వల్ల కాలక్రమేణా సముద్రాలు నిండిపోతాయని, నేల సముద్రంగా, సముద్రం నేలగా మారుతూ ఉంటుందని ఊహించాడు. 10వ శతాబ్దంలో బస్రాలో వెలువడిన అరబిక్ ఎన్సైక్లోపీడియాలో కూడా రాళ్లు పొడి కావడం, అవి సముద్రంలోకి వెళ్లడం గురించి రాశారు. 11వ శతాబ్దంలో పర్షియా పండితుడు [[Abū Rayhān al-Bīrūnī|అల్-బిరూని]], నదీ ముఖద్వారాల వద్ద రాళ్లను చూసి, ఒకప్పుడు హిందూ మహాసముద్రం భారతదేశం మొత్తాన్ని కప్పి ఉండేదని చెప్పాడు.{{cite book|doi=10.1142/9789814503204_0018 |chapter=Islam and Science |title=Ideals and Realities — Selected Essays of Abdus Salam |pages=179–213 |year=1987 |last1=Salam |first1=Abdus |isbn=978-9971-5-0315-4}}
-ప్రాచీన కాలం (Ancient Times)
+చైనాలో సాంగ్ వంశానికి చెందిన శాస్త్రవేత్త [[Shen Kuo|షెన్ కువో]] (1031–1095), సముద్రానికి దూరంగా పర్వతాల మీద సముద్రపు జీవుల శిలాజాలను ([[fossil]]) చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. దీన్ని బట్టి ఆ పర్వత ప్రాంతం ఒకప్పుడు సముద్ర తీరమని, నదుల వల్ల వచ్చిన మట్టి పేరుకుపోయి అది మారిపోయిందని ఆయన సిద్ధాంతీకరించాడు.Needham, Joseph. (1959). ''Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth''. [[Cambridge University Press]]. pp. 603–618. అలాగే భూగర్భంలో దొరికిన వెదురు శిలాజాల ఆధారంగా శీతోష్ణస్థితి మారుతుందనే విషయాన్ని కూడా ఆయన చెప్పారు.
-క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో, గ్రీకు చరిత్రకారుడు [[Herodotus]] నైలు నది డెల్టా ([[Nile Delta]]) ను గమనించాడు. నది తనతో పాటు మట్టిని తీసుకువచ్చి సముద్రం దగ్గర కొత్త భూమిని తయారు చేస్తోందని ఆయన గుర్తించాడు. ఆ తర్వాత [[Aristotle]] కూడా భూమి, సముద్రం చాలా కాలం తర్వాత తమ స్థానాలను మార్చుకుంటాయని అభిప్రాయపడ్డాడు.
-[[China]] దేశంలో [[Shen Kuo]] (1031–1095) అనే శాస్త్రవేత్త సముద్రానికి దూరంగా ఉన్న పర్వతం మీద సముద్రపు గవ్వలను చూశాడు. ఆ పర్వతం ఒకప్పుడు సముద్రం అడుగున ఉండేదని ఆయన గ్రహించాడు. భూమి క్రమక్షయం ([[soil erosion]]), బురద వల్ల పర్వతాలు ఎలా ఏర్పడతాయో కూడా ఆయన వివరించాడు. ఆ కాలంలో ఇది చాలా గొప్ప ఆలోచన.{{cite book |last=Rafferty |first=John P. |title=Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks |publisher=Britannica Educational Publishing |date=2012 |isbn=9781615305445}}
+=== ఆధునిక కాలం మరియు కోత చక్రం (Cycle of Erosion) ===
+'జియోమార్ఫాలజీ' అనే పదాన్ని లామాన్ అనే వ్యక్తి 1858లో మొదటిసారిగా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. 1891 తర్వాత ఈ పదం ఇంగ్లీషులో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.
-ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం (Early Modern Science)
+వ శతాబ్దం చివరలో [[William Morris Davis|విలియం మోరిస్ డేవిస్]] ఒక ప్రసిద్ధ నమూనాను తెచ్చారు. దీన్ని "జియోగ్రాఫికల్ సైకిల్" లేదా "కోత చక్రం" ([[cycle of erosion]]) అంటారు. దీని ప్రకారం, ఒక మైదాన ప్రాంతం భూగర్భ శక్తి వల్ల పైకి లేస్తుంది. అప్పుడు ప్రవహించే నదులు ఆ ప్రాంతాన్ని లోతుగా కోస్తాయి (యువ దశ). క్రమంగా కొండల ఎత్తు తగ్గి, లోయలు వెడల్పవుతాయి (ప్రౌఢ దశ). చివరకు మొత్తం ప్రాంతం మళ్ళీ మైదానంగా మారుతుంది (వృద్ధ దశ). డేవిస్ ఆలోచనలు చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనవి, కానీ ఈ రోజుల్లో వాటిని ఎక్కువగా ఉపయోగించడం లేదు ఎందుకంటే ప్రకృతిలో మార్పులు అంత సరళంగా ఉండవు.
-వ సంవత్సరాల్లో భూస్వరూప శాస్త్రం ఒక పూర్తి స్థాయి విజ్ఞానంగా మారింది. [[William Morris Davis]] అనే వ్యక్తి "క్రమక్షయ చక్రం" (cycle of erosion) అనే ప్రసిద్ధ భావనను తీసుకువచ్చాడు. భూస్వరూపాలు కూడా మనుషుల లాగే వివిధ దశల గుండా వెళ్తాయని ఆయన భావించాడు. అవి "బాల్య దశ", "యవ్వన దశ", "వృద్ధాప్య దశ" లో ఉంటాయని చెప్పాడు. ముసలి దశలో భూమి అంతా చదునుగా మారుతుందని ఆయన వివరించాడు. అయితే, నేటి శాస్త్రవేత్తలు ఈ ఆలోచన చాలా సరళంగా ఉందని భావిస్తున్నారు.
-మరో శాస్త్రవేత్త [[Walther Penck]], పర్వతాలు పెరగడం, అరగడం ఒకే సమయంలో జరుగుతాయని చెప్పాడు. దీనివల్ల వివిధ దేశాల శాస్త్రవేత్తల మధ్య అనేక చర్చలు జరిగాయి.
+లలో వాల్తేర్ పెంక్ అనే శాస్త్రవేత్త డేవిస్ సిద్ధాంతానికి భిన్నమైన ఆలోచనను చెప్పారు. భూమి పైకి లేవడం, కోతకు గురికావడం అనేవి వేర్వేరు సమయాల్లో కాకుండా ఒకేసారి నిరంతరం జరుగుతుంటాయని ఆయన వాదించారు. డేవిస్, పెంక్ ఇద్దరూ భూమి ఉపరితలం మారే ప్రక్రియలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.
-== భూస్వరూప ప్రక్రియలు  ==
+=== పరిమాణాత్మక మరియు ప్రక్రియల శాస్త్రం (Quantitative and Process Geomorphology) ===
-భూమిపై మట్టిని, రాళ్లను ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు కదిలించే పనులను ప్రక్రియలు అంటారు. ఇవి చాలా రకాలుగా ఉంటాయి.
+వ శతాబ్దం మధ్యలో భూస్వరూప శాస్త్రం కేవలం వివరణలకే పరిమితం కాకుండా, గణితం మరియు భౌతిక సూత్రాల ఆధారంగా మారింది. [[Grove Karl Gilbert|గ్రోవ్ కార్ల్ గిల్బర్ట్]] వంటి వారి కృషి వల్ల నదులు, కొండచరియలు ఎలా పనిచేస్తాయో కొలతలతో సహా లెక్కించడం మొదలుపెట్టారు. ఆధునిక కాలంలో కంప్యూటర్ల సహాయంతో భూమి భవిష్యత్తులో ఎలా మారుతుందో ఊహించే నమూనాలను తయారు చేస్తున్నారు.
-{| class="wikitable"
+నేడు శాస్త్రవేత్తలు రెండు ముఖ్యమైన విషయాలను గుర్తించారు:
-|+ భూస్వరూప శాస్త్రంలోని ప్రధాన ప్రక్రియలు
-! ప్రక్రియ రకం !! ప్రధాన కారకం !! చేసే పని
-|-
-| ఏయోలియన్ ([[Aeolian processes|Aeolian]]) || గాలి || ఎడారి ప్రాంతాల్లో ఇసుక, మట్టిని కదిలిస్తుంది.
-|-
-| ఫ్లూవియల్ ([[Fluvial]]) || నదులు || లోయలను తొలుస్తాయి, బురదను సముద్రానికి చేరుస్తాయి.
-|-
-| గ్లేసియల్ ([[Glacial]]) || మంచు || రాళ్లను పిండి చేస్తాయి, U-ఆకారపు లోయలను ఏర్పరుస్తాయి.
-|-
-| మాస్ వేస్టింగ్ ([[Mass wasting]]) || గురుత్వాకర్షణ || భూపాతాలు (landslides), రాళ్లు పైనుండి పడటానికి కారణమవుతాయి.
-|-
-| టెక్టోనిక్ ([[Tectonic]]) || భూపలకలు || పర్వతాలను పైకి నెట్టడం లేదా భూమి కుంగిపోయేలా చేయడం.
-|}
-=== నదీ ప్రక్రియలు ===
+భూమి ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు, నిరంతరం మారుతూ ఉండటమే దాని సహజ స్వభావం.
-[[File:Nanga_Parbat_Indus_Gorge.jpg|thumb|[[Indus River]] (సింధు నది) పర్వతాల గుండా లోతైన అగాధాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.]]
+ఒకే రకమైన ప్రక్రియలు వేర్వేరు చోట్ల వేర్వేరు ఫలితాలను ఇవ్వవచ్చు. మార్పులు అనేవి అంచనా వేయడానికి వీలు లేని విధంగా (Chaotic) ఉండవచ్చు.
-ప్రపంచంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో భూమిని మార్చడానికి నదులే ప్రధాన కారణం. నీరు ప్రవహిస్తున్నప్పుడు అది ఇసుకను, రాళ్లను తనతో పాటు తీసుకువెళ్తుంది. ఇది ఒక రంపం లాగా భూమిని కోస్తుంది. నదుల వల్ల ఆక్స్‌బో సరస్సులు ([[oxbow lake]]s), వెడల్పుగా ఉండే వరద మైదానాలు ([[floodplain]]s) ఏర్పడతాయి. నదులు ప్రవహించే తీరును డ్రైనేజీ వ్యవస్థ ([[drainage system]]) అని అంటారు.
+== భూస్వరూప ప్రక్రియలు (Geomorphological Processes) ==
+[[File:Nanga_Parbat_Indus_Gorge.jpg|thumb|పాకిస్తాన్‌లోని [[Indus River|సింధు నది]] ప్రవాహం వల్ల ఏర్పడిన లోతైన లోయ. ఇది ప్రపంచంలోనే అతి లోతైన నదీ లోయలలో ఒకటి.]]
-=== హిమానీనద ప్రక్రియలు  ===
+భూమి ఉపరితలాన్ని మార్చే ప్రక్రియలను మూడు ముఖ్యమైన భాగాలుగా చూడవచ్చు:
-హిమానీనదాలు అంటే నెమ్మదిగా కదిలే మంచు నదులు. ఇవి చాలా బరువుగా ఉంటాయి. ఇవి కదిలేటప్పుడు కింద ఉన్న రాళ్లను గీకుతూ వెళ్తాయి. దీనివల్ల రాళ్లు పొడిపొడిగా మారి గ్లేసియల్ ఫ్లోర్ ([[glacial flour]]) ఏర్పడుతుంది. మంచు కరిగినప్పుడు, అది తనతో తెచ్చిన రాళ్లను కుప్పలుగా వదిలేస్తుంది, వీటిని మొరైన్స్ ([[moraine]]s) అంటారు. నార్వే వంటి దేశాల్లో ఉండే అందమైన ఫిజోర్డ్స్ ([[fjord]]s) ఇవే తయారు చేస్తాయి.
-=== గాలి ప్రక్రియలు  ===
+కోతకు గురికావడం మరియు మట్టి పొర ఏర్పడటం.
-మొక్కలు తక్కువగా ఉన్న చోట గాలి భూమిని బాగా మారుస్తుంది. గాలి వల్ల ఇసుక దిబ్బలు ([[dune]]s) ఏర్పడతాయి. కాలక్రమేణా గాలి రాళ్లను కూడా వింత ఆకారాల్లోకి మారుస్తుంది. ఇది ఎక్కువగా ఎడారుల్లో కనిపిస్తుంది.
+ఆ పదార్థం ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు ప్రయాణించడం ([[sediment transport]]).
+చివరకు ఒక చోట పేరుకుపోవడం ([[deposition (geology)|Deposition]]).
+ప్రధానమైన ప్రక్రియలు ఇవి:
-=== జీవ ప్రక్రియలు  ===
+=== వాయు ప్రక్రియలు (Aeolian processes) ===
-మొక్కలు, జంతువులు కూడా భూమిని మారుస్తాయి. దీనిని బయో-జియోమార్ఫాలజీ ([[biogeomorphology]]) అంటారు. ఉదాహరణకు, బీవర్లు ([[beaver]]s) డ్యామ్‌లు కట్టడం వల్ల చెరువులు ఏర్పడతాయి. ఈ చెరువులు బురదను నిల్వ చేసి లోయ ఆకారాన్ని మారుస్తాయి. చెట్ల వేర్లు రాళ్ల సందుల్లోకి వెళ్లి వాటిని ముక్కలు చేస్తాయి. చిన్న చిన్న వానపాములు కూడా ప్రతి ఏటా టన్నుల కొద్దీ మట్టిని కదిలిస్తాయి.
+గాలి వల్ల జరిగే మార్పులను 'ఏయోలియన్ ప్రక్రియలు' అంటారు. గాలి మట్టిని, ఇసుకను ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు తీసుకెళ్తుంది. మొక్కలు తక్కువగా ఉండి, ఇసుక ఎక్కువగా ఉండే ఎడారి ప్రాంతాలలో ([[desert]]) గాలి ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. గాలి వల్ల ఇసుక దిబ్బలు ఏర్పడతాయి.
-== గ్రహాల భూస్వరూప శాస్త్రం  ==
+=== జీవ ప్రక్రియలు (Biological processes) ===
-[[File:Eroding Mesas Forming Seif and Barchan Dunes in Hellespontus region.jpg|thumb|[[Mars]] (అంగారక గ్రహం) ఉపరితలంపై ఉన్న ఇసుక దిబ్బలు. గాలి ఇతర గ్రహాల మీద కూడా పనిచేస్తుందని ఇది చూపిస్తుంది.]]
+జీవుల వల్ల కూడా భూమి మారుతుంది. మొక్కల వేర్లు రాళ్లను చీల్చడం, జంతువులు భూమిని తవ్వడం వంటివి జరుగుతాయి. అలాగే వాతావరణంలోని కర్బన పులివాయువు (Carbon dioxide) పరిమాణాన్ని జీవరాశి నియంత్రించడం ద్వారా శీతోష్ణస్థితి మీద, తద్వారా భూమి కోత మీద ప్రభావం చూపుతుంది. బావులు తవ్వే బీవర్ జంతువులు కట్టే ఆనకట్టలు కూడా భూస్వరూపాన్ని మారుస్తాయి.
-శాస్త్రవేత్తలు భూమి మీద మాత్రమే కాకుండా ఇతర గ్రహాల మీద కూడా అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని ప్లానెటరీ జియోమార్ఫాలజీ అంటారు. అంతరిక్షం నుండి వచ్చే చిత్రాల ద్వారా కుజుడు ([[Mars]]), శుక్రుడు ([[Venus]]), చంద్రుడు ([[Moon]]) ఉపరితలాలను పరిశీలిస్తారు.
-ఉదాహరణకు, సౌర కుటుంబం ([[solar system]]) లోనే అతిపెద్ద అగ్నిపర్వతం ([[volcano]]) అయిన ఒలింపస్ మాన్స్ ([[Olympus Mons]]) కుజుడి మీద ఉంది. అక్కడ చాలా పొడవైన లోయలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఒకప్పుడు కుజుడి మీద నీరు ఉండేదా అని శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకుంటారు. అంటార్కిటికా ([[Antarctica]]) వంటి చోట్ల కుజుడిని పోలిన ప్రదేశాలను శాస్త్రవేత్తలు పరిశీలిస్తారు.
+=== నదీ ప్రక్రియలు (Fluvial processes) ===
+నదులు భూమిని మార్చడంలో అతి ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. నది నీరు ప్రవహిస్తున్నప్పుడు తన వెంట మట్టిని, రాళ్లను తీసుకెళ్తుంది. నదులు భూమిని 'V' ఆకారంలో కోస్తాయి. నదులు కలిసే తీరును బట్టి రకరకాల వ్యవస్థలు (Drainage systems) ఏర్పడతాయి. వీటి వల్ల డెల్టాలు, ఆక్స్‌బో సరస్సులు వంటివి ఏర్పడతాయి.
-== భూస్వరూప శాస్త్రం ఎందుకు ముఖ్యం? ==
+=== మంచు ప్రక్రియలు (Glacial processes) ===
-భూమి ఎలా మారుతుందో తెలుసుకోవడం మనకు చాలా అవసరం. దీనివల్ల కలిగే ఉపయోగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
+మంచు గడ్డలు (హిమనీనదాలు) నెమ్మదిగా కదులుతున్నప్పుడు కింద ఉండే రాళ్లను బలంగా రాకుంటూ వెళ్తాయి. దీనివల్ల రాళ్లు పొడి అయి 'గ్లేసియల్ ఫ్లోర్' ఏర్పడుతుంది. నదులు 'V' ఆకారంలో కోస్తే, హిమనీనదాలు భూమిని 'U' ఆకారంలో కోస్తాయి. గతంలో మంచు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇప్పటికీ ఆ గుర్తులు కనిపిస్తాయి.
-భద్రత: భూపాతాలు ([[landslide]]s) ఎక్కడ జరిగే అవకాశం ఉందో శాస్త్రవేత్తలు ముందే చెబుతారు. దీనివల్ల ప్రమాదకరమైన చోట్ల ఇళ్లు కట్టకుండా జాగ్రత్త పడవచ్చు.
+=== కొండచరియల ప్రక్రియలు (Hillslope processes) ===
+గురుత్వాకర్షణ శక్తి వల్ల కొండల మీదున్న మట్టి, రాళ్లు కిందికి జారిపోతుంటాయి. దీనినే కొండచరియలు విరిగిపడటం ([[landslide]]) అంటారు. ఇది ఒక్కోసారి చాలా నెమ్మదిగా, ఒక్కోసారి చాలా వేగంగా జరుగుతుంది. భూకంపాలు వచ్చినప్పుడు లేదా వర్షాలు పడినప్పుడు ఇవి ఎక్కువగా జరుగుతాయి.
-పర్యావరణం: శీతోష్ణస్థితి మార్పుల ([[climate change]]) వల్ల సముద్ర మట్టాలు ఎలా పెరుగుతాయో, నదులు ఎలా మారుతాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.
+=== అగ్నిపర్వత మరియు భూగర్భ ప్రక్రియలు (Igneous and Tectonic processes) ===
+అగ్నిపర్వతాలు పేలినప్పుడు కొత్త నేల ఏర్పడుతుంది. లావా ప్రవహించి పాత నదులను మూసివేయవచ్చు లేదా కొత్త పర్వతాలను నిర్మించవచ్చు. అలాగే భూమి లోపలి పలకల కదలికల వల్ల ([[tectonics]]) పర్వత శ్రేణులు ఏర్పడతాయి. కొన్ని ప్రాంతాలు సముద్రంలో మునిగిపోవచ్చు లేదా సముద్రంలో ఉన్న భూమి పైకి రావచ్చు.
-నిర్మాణాలు: వంతెనలు లేదా పెద్ద భవనాలు కట్టేటప్పుడు ఆ నేల బలంగా ఉందో లేదో ఇంజనీర్లకు తెలియాలి. దీనికి భూస్వరూప శాస్త్రం సహాయపడుతుంది.
+=== సముద్ర ప్రక్రియలు (Marine processes) ===
+సముద్రపు అలలు తీర ప్రాంతాలను నిరంతరం తాకడం వల్ల తీరాలు కోతకు గురవుతాయి. అలాగే సముద్రం లోపల కూడా ప్రవాహాల వల్ల మట్టి కదులుతూ ఉంటుంది. నదులు తెచ్చిన మట్టి సముద్రం అడుగున పేరుకుపోయి పెద్ద మైదానాలుగా మారుతుంది.
-వ్యవసాయం: మట్టి అనేది భూస్వరూపంలో ఒక భాగం. మట్టి ఎలా కొట్టుకుపోతుందో తెలిస్తే, రైతులు తమ పొలాలను కాపాడుకోగలరు.
+== ఇతర రంగాలతో సంబంధం ==
+భూస్వరూప శాస్త్రానికి ఇతర రంగాలతో చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది:
-== పరిశోధనా పద్ధతులు ==
+'''సివిల్ ఇంజనీరింగ్:''' రోడ్లు, ఆనకట్టలు కట్టేటప్పుడు నేల స్థిరత్వం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది అవసరం.
-ఆధునిక శాస్త్రవేత్తలు కేవలం కళ్లతో చూడటమే కాకుండా కొత్త రకమైన పరికరాలను వాడుతున్నారు:
-రిమోట్ సెన్సింగ్: శాటిలైట్లు ([[satellite]]), విమానాల ద్వారా ఫోటోలు తీసి మ్యాపులు తయారు చేయడం.
+'''పర్యావరణ శాస్త్రం:''' నదుల పునరుద్ధరణ, కాలుష్య నివారణలో ఇది తోడ్పడుతుంది.
-లిడార్ (Lidar): లేజర్ కిరణాలను ఉపయోగించి భూమిని చాలా కచ్చితంగా కొలవడం. చెట్ల కింద ఉన్న భూమిని కూడా ఇది చూడగలదు.
+'''సాయిల్ సైన్స్:''' మట్టి ఎలా ఏర్పడుతుందో తెలుసుకోవడానికి ఈ శాస్త్రం ముఖ్యం.
-డేటింగ్ (Dating): కెమిస్ట్రీ ఉపయోగించి ఒక రాయి ఎన్ని వేల సంవత్సరాల క్రితం కదిలిందో తెలుసుకోవడం.
-నమూనాలు (Models): రాబోయే 100 ఏళ్లలో నది ఎలా మారుతుందో కంప్యూటర్ల ద్వారా అంచనా వేయడం.
+== మూలాలు ==
+{{Reflist}}
 == ఇవి కూడా చూడండి ==
@@ Line 121: / Line 112: @@
 [[భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము]]
-{{Reflist}}
 == ఇతర వెబ్‌సైట్లు ==