WikiPBR: Created page with "'''సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం''' ('''Microbiology''') సూక్ష్మజీవుల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో ఏకకణ జీవులు, బహుకణ జీవులు, కణరహిత జీవులు కూడా ఉండవచ్చు.{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/micro..."

2026-02-18T09:21:25Z

Created page with "'''సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం''' ('''Microbiology''') సూక్ష్మజీవుల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో ఏకకణ జీవులు, బహుకణ జీవులు, కణరహిత జీవులు కూడా ఉండవచ్చు.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/micro..."

New page

'''సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం''' ('''Microbiology''') [[సూక్ష్మజీవి|సూక్ష్మజీవుల]] గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో [[ఏకకణ జీవులు]], [[బహుకణ జీవులు]], [[కణరహిత జీవులు]] కూడా ఉండవచ్చు.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> సూక్ష్మజీవశాస్త్రంలో వైరాలజీ, బ్యాక్టీరియాలజీ, ఇమ్యునాలజీ, మైకాలజీ, పారాసిటాలజీ లాంటి ఉప విభాగాలు కూడా ఉన్నాయి.

సూక్ష్మజీవులను ప్రత్యక్షంగా పరిశీలించక ముందే వాటి ఉనికిని అనేక శతాబ్దాల క్రితమే అంచనా వేశారు. ఉదాహరణకు భారతదేశంలోని [[జైన మతం|జైనులు]], పురాతన రోమ్‌లోని మార్కస్ టెరెంటియస్ వర్రో. 1666లో [[రాబర్ట్ హుక్]] మొట్టమొదటిగా [[సూక్ష్మదర్శిని]] ద్వారా వీటిని గమనించాడు. అయితే క్రైస్తవ పూజారి అథనాసియస్ కిర్చెర్ సూక్ష్మజీవులను మొదటిసారిగా గమనించాడు. అతను 1658లో పాలు, కుళ్ళిన పదార్థాలను గమనించినట్లు పేర్కొన్నాడు. [[ఆంథోని వాన్ లీవెన్‌హుక్]] మైక్రోబయాలజీ పితామహుడుగా పరిగణిస్తారు. అతను 1670లలో తన డిజైన్‌లోని సాధారణ మైక్రోస్కోప్‌లను ఉపయోగించి సూక్ష్మ జీవులను గమనించి ప్రయోగాలు చేశాడు. శాస్త్రీయ సూక్ష్మజీవశాస్త్రం 19వ శతాబ్దంలో [[లూయీ పాశ్చర్]], మెడికల్ మైక్రోబయాలజీలో [[రాబర్ట్ కోచ్]] కృషి ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడింది.

== చరిత్ర ==
సూక్ష్మజీవుల ఉనికి వాటి వాస్తవ ఆవిష్కరణకు అనేక శతాబ్దాల ముందే ఊహించారు. సా.శ.పూ 6వ శతాబ్దం (సా.పూ 599 - 527) నాటి [[వర్ధమాన మహావీరుడు|మహావీరుడి]] బోధనలపై ఆధారపడిన జైనమత రచనలలో కంటికి కనిపించని సూక్ష్మజీవుల ఉనికిని ప్రతిపాదించారు

.<ref name = "Dundas_2002">{{cite book | vauthors = Dundas P | veditors = Hinnels J | title = The Jain | publisher =Routledge | year = 2002 | location = London | isbn =978-0-415-26606-2 }}</ref> పాల్ డుండాస్, మహావీరుడు భూమిలో నివసించే కనిపించని సూక్ష్మజీవుల ఉనికిని నొక్కి చెప్పాడు. అవి నీరు, గాలి, నిప్పులో లెక్కకి మించిన సంఖ్యలో ఉంటాయని చెప్పారు.
{{Short description|సూక్ష్మజీవుల (microbes) అధ్యయనం}}
{{About|సూక్ష్మజీవుల శాస్త్రీయ అధ్యయనం గురించి|పరిశ్రమలలో సూక్ష్మజీవుల ఉపయోగం గురించి|Industrial microbiology}}
{{Use dmy dates|date=February 2026}}
[[File:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|ప్రయోగశాలలో [[microorganism|సూక్ష్మజీవులను]] పెంచడానికి ఉపయోగించే ఒక [[agar plate|అగర్ ప్లేట్]].]]
మనుషులు సూక్ష్మజీవులను కళ్లతో చూడకముందే, కంటికి కనిపించని జీవులు ఉన్నాయని అనుమానించారు. చాలా పురాతన సంస్కృతులలో కనిపించని జీవుల వల్ల అనారోగ్యం కలుగుతుందని నమ్మేవారు.

=== ప్రాచీన ఆలోచనలు ===
ప్రాచీన [[India|భారతదేశం]]లో, [[Jainism|జైన మతం]] అనుచరులు '''[[nigoda|నిగోదాలు]]''' అనే చిన్న జీవులు ఉన్నాయని నమ్మేవారు. ఈ జీవులు గాలి, నీరు, మట్టిలో నివసిస్తాయని వారు భావించారు.<ref name = "Dundas_2002">{{cite book | vauthors = Dundas P | title = The Jain | publisher =Routledge | year = 2002 | location = London | isbn =978-0-415-26606-2 }}</ref> పురాతన [[Rome|రోమ్]] దేశంలో [[Marcus Terentius Varro]] అనే వ్యక్తి చిత్తడి నేలల దగ్గర ఇళ్లు కట్టుకోవద్దని ప్రజలను హెచ్చరించాడు. అక్కడ కంటికి కనిపించని సూక్ష్మ ప్రాణులు ఉంటాయని, అవి ముక్కు లేదా నోటి ద్వారా శరీరంలోకి వెళ్లి రోగాలను కలిగిస్తాయని ఆయన చెప్పాడు.<ref>{{cite book | vauthors = Varro MT | title = The three books of M. Terentius Varro concerning agriculture. | publisher = At the University Press | location = London | date = 1800 | volume = 1 | page = xii }}</ref>

[[File:Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png|left|thumb|upright|సూక్ష్మజీవులు ఉండవచ్చని ముందే ఊహించిన శాస్త్రవేత్త [[Avicenna|అవిసెన్నా]].]]

తర్వాతి కాలంలో [[Avicenna|అవిసెన్నా]], [[Al-Razi|అల్-రాజీ]] వంటి పర్షియన్ శాస్త్రవేత్తలు వ్యాధులు ఎలా వ్యాపిస్తాయో వివరించారు. 1500ల కాలంలో [[Girolamo Fracastoro]] అనే వ్యక్తి "వ్యాధి విత్తనాలు" (Seeds of contagion) ఒకరి నుండి మరొకరికి సోకడం వల్ల అనారోగ్యం కలుగుతుందని సూచించాడు.<ref>{{cite book | vauthors = Fracastoro G | title = De Contagione et Contagiosis Morbis | date = 1930 | publisher = G.P. Putnam }}</ref>

=== మొదటి పరిశీలనలు ===
[[microscope|సూక్ష్మదర్శిని]] (Microscope) ఆవిష్కరణ ఈ రంగంలో పెద్ద మార్పు తెచ్చింది. 1665లో [[Robert Hooke]] మొట్టమొదటిసారిగా బూజు (Molds) ను గమనించాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత, [[Antonie van Leeuwenhoek]] తాను తయారు చేసిన సాధారణ మైక్రోస్కోప్ ఉపయోగించి మొదటిసారి బాక్టీరియాను చూశాడు. ఆయన వాటిని "యానిమల్‌క్యూల్స్" (Animalcules) అని పిలిచాడు. ఆయన చేసిన గొప్ప కృషికి గాను అతన్ని "మైక్రోబయాలజీ పితామహుడు" అని పిలుస్తారు.<ref name="NickLane_RS">{{cite journal | vauthors = Lane N | title = The unseen world: reflections on Leeuwenhoek | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | volume = 370 | issue = 1666 | date = April 2015 | pmid = 25750239 | doi = 10.1098/rstb.2014.0344 }}</ref>

[[File:Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Natuurkundige te Delft Rijksmuseum SK-A-957.jpeg|thumb|upright|మైక్రోస్కోప్ ద్వారా బాక్టీరియాను చూసిన మొదటి వ్యక్తి [[Antonie van Leeuwenhoek]].]]

== మైక్రోబయాలజీ స్వర్ణయుగం ==
1800ల కాలంలో ఇద్దరు ప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్తలు ఈ రంగంలో అద్భుతమైన ప్రగతి సాధించారు: వారు [[Louis Pasteur|లూయిస్ పాశ్చర్]], [[Robert Koch|రాబర్ట్ కోచ్]].

=== లూయిస్ పాశ్చర్ ===
సూక్ష్మజీవులు దానంతట అవే గాలిలో నుండి పుట్టవని పాశ్చర్ నిరూపించాడు. గాలిలో ఉండే క్రిముల వల్లే ఆహారం పాడవుతుందని ఆయన చూపించాడు. ఆయన [[pasteurization|పాశ్చరైజేషన్]] పద్ధతిని కనిపెట్టాడు. ఈ పద్ధతిలో పాలు లేదా ద్రాక్షారసాన్ని వేడి చేయడం ద్వారా అందులో ఉన్న సూక్ష్మజీవులను చంపి, అవి ఎక్కువ కాలం తాజాగా ఉండేలా చేస్తారు. పిచ్చి కుక్క కాటుకు (రేబిస్), ఆంత్రాక్స్ వ్యాధికి ఆయన మొదటి [[vaccine|టీకా]] మందులను కనుగొన్నాడు.

[[File:Albert Edelfelt - Louis Pasteur - 1885.jpg|thumb|left|తన ప్రయోగశాలలో ఉన్న [[Louis Pasteur|లూయిస్ పాశ్చర్]].]]

=== రాబర్ట్ కోచ్ ===
[[Robert Koch|రాబర్ట్ కోచ్]] సూక్ష్మజీవులు వ్యాధులను ఎలా కలిగిస్తాయనే దానిపై దృష్టి పెట్టాడు. ఒక నిర్దిష్టమైన క్రిమి వల్లే ఒక నిర్దిష్టమైన వ్యాధి వస్తుందని ఆయన నిరూపించాడు. ఉదాహరణకు, క్షయ (Tuberculosis), కలరా వ్యాధులను కలిగించే బాక్టీరియాలను ఆయన కనుగొన్నాడు. ఇతర శాస్త్రవేత్తలు వ్యాధి కారక క్రిములను గుర్తించడానికి వీలుగా ఆయన "[[Koch's postulates|కోచ్ సిద్ధాంతాలు]]" అనే నాలుగు నియమాలను రూపొందించాడు.<ref name=Sherris>{{cite book | veditors = Ryan KJ, Ray CG | title=Sherris Medical Microbiology | edition=4th | publisher=McGraw Hill | year=2004 | isbn=978-0-8385-8529-0 }}</ref>

[[File:Statue of Robert Koch in Berlin.jpg|thumb|మెడికల్ మైక్రోబయాలజీ స్థాపకుడు [[Robert Koch|రాబర్ట్ కోచ్]] విగ్రహం.]]

<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref>

మైక్రోబయాలజీ అనే పెద్ద విభాగంలో మరెన్నో చిన్న విభాగాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు [[virology|వైరాలజీ]] (వైరస్‌ల గురించి చదవడం), [[bacteriology|బాక్టీరియాలజీ]] (బాక్టీరియా గురించి చదవడం), [[mycology|మైకాలజీ]] (శిలీంధ్రాలు లేదా ఫంగస్ గురించి చదవడం) వంటివి ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, మన శరీరం వ్యాధుల నుండి తనను తాను ఎలా కాపాడుకుంటుందో తెలిపే [[immunology|ఇమ్యునాలజీ]] (వ్యాధి నిరోధక శాస్త్రం) కూడా ఇందులో భాగమే.

== సూక్ష్మజీవులు అంటే ఏమిటి? ==
సూక్ష్మజీవులు ఈ [[Earth|భూమి]] మీద ప్రతి చోటా ఉంటాయి. ఇవి మట్టిలో, నీటిలో, గాలిలో నివసిస్తాయి. మన శరీరంలో కూడా ఇవి నివాసం ఉంటాయి. చాలా వరకు సూక్ష్మజీవులు మనకు ఎటువంటి హాని చేయవు. నిజానికి చాలా సూక్ష్మజీవులు మన జీవనానికి ఎంతో సహాయం చేస్తాయి. అయితే, కొన్ని రకాల సూక్ష్మజీవులు మాత్రం మనకు [[disease|వ్యాధులను]] కలిగిస్తాయి.

శాస్త్రవేత్తలు సూక్ష్మజీవుల కణాల అమరికను బట్టి వాటిని రెండు ప్రధాన రకాలుగా విభజించారు:

'''[[Prokaryote|ప్రోకార్యోట్లు]] (Prokaryotes)''': ఇవి చాలా సరళమైన కణాలు. వీటిలో స్పష్టమైన కేంద్రకం (Nucleus) ఉండదు. [[Bacteria|బాక్టీరియా]], [[Archaea|ఆర్కియా]] అనేవి ఈ సమూహానికి చెందినవి.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=978-1-118-96060-8|doi=10.1002/9781118960608}}</ref>

'''[[Eukaryote|యూకార్యోట్లు]] (Eukaryotes)''': ఇవి కొంచెం సంక్లిష్టమైన కణాలు. వీటిలో స్పష్టమైన కేంద్రకం, ఇతర చిన్న భాగాలు (Organelles) ఉంటాయి. [[Fungi|శిలీంధ్రాలు]], [[algae|పాచి (శైవలాలు)]], [[protist|ప్రోటిస్టులు]] ఈ కోవలోకి వస్తాయి.<ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | page = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 }}</ref>

[[Virus|వైరస్‌లు]] అనేవి వీటికి భిన్నంగా ఉంటాయి. వైరస్‌లు పెరగడానికి వేరే ఏదైనా జీవి కణం అవసరం. అందుకే కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు వీటిని పూర్తిగా "ప్రాణం ఉన్నవి" అని పిలవరు. [[Prion|ప్రియాన్లు]] అనేవి ఇంకా చిన్నవి, ఇవి కేవలం ప్రోటీన్ల ద్వారా వ్యాధులను వ్యాపింపజేస్తాయి.

== మైక్రోబయాలజీ విభాగాలు ==
మైక్రోబయాలజీ అనేక విభాగాలుగా విభజించబడింది. కొన్ని విభాగాలు నిర్దిష్ట సూక్ష్మజీవుల గురించి అధ్యయనం చేస్తాయి:

'''బాక్టీరియాలజీ''': బాక్టీరియా గురించి చదివే శాస్త్రం.

'''వైరాలజీ''': వైరస్‌ల గురించి చదివే శాస్త్రం.

'''మైకాలజీ''': ఈస్ట్, బూజు వంటి శిలీంధ్రాల గురించి చదివే శాస్త్రం.

'''పారాసైటాలజీ''': పరాన్నజీవుల గురించి చదివే శాస్త్రం.

'''ఫైకాలజీ''': శైవలాలు లేదా పాచి గురించి చదివే శాస్త్రం.

మరికొన్ని విభాగాలు సూక్ష్మజీవులను మనం నిజ జీవితంలో ఎలా ఉపయోగిస్తామో వివరిస్తాయి:

'''మెడికల్ మైక్రోబయాలజీ''': మానవ వ్యాధులను అరికట్టడానికి, చికిత్స చేయడానికి సహాయపడుతుంది.

'''ఫుడ్ మైక్రోబయాలజీ''': ఆహారం సురక్షితంగా ఉండేలా చూడటం, చీజ్, బ్రెడ్ వంటి ఆహార పదార్థాల తయారీలో సూక్ష్మజీవులను ఉపయోగించడం గురించి వివరిస్తుంది.

'''ఎన్విరాన్‌మెంటల్ మైక్రోబయాలజీ''': కాలుష్యాన్ని శుభ్రం చేయడంలో సూక్ష్మజీవులు పర్యావరణానికి ఎలా సహాయపడతాయో ఇది వివరిస్తుంది.

== సూక్ష్మజీవులు మనకు ఎలా సహాయపడతాయి? ==
చాలామంది సూక్ష్మజీవులు అంటే కేవలం హానికరమైనవని అనుకుంటారు, కానీ మానవ జీవితానికి ఇవి చాలా అవసరం.

=== ఆహారం మరియు పరిశ్రమలు ===
మనం తినే అనేక ఆహార పదార్థాల తయారీకి సూక్ష్మజీవులను ఉపయోగిస్తాము. బ్రెడ్ మెత్తగా రావడానికి, బీర్ తయారు చేయడానికి [[Yeast|ఈస్ట్]] ఉపయోగిస్తారు. పాలను [[Yogurt|పెరుగు]], [[Cheese|జున్ను]] (చీజ్) గా మార్చడానికి బాక్టీరియా అవసరం. పరిశ్రమల్లో ఇన్ఫెక్షన్లతో పోరాడే [[antibiotic|యాంటీబయాటిక్స్]] తయారు చేయడానికి సూక్ష్మజీవులు సహాయపడతాయి. విటమిన్లు, అమినో యాసిడ్ల తయారీలో కూడా వీటిని ఉపయోగిస్తారు.<ref name= BurkovskiA>{{cite book | veditors = Burkovski A | title = Corynebacteria: Genomics and Molecular Biology | publisher = Caister Academic Press | year = 2008 }}</ref>

[[File:Cuves de fermentations.jpg|thumb|upright|left|ఈస్ట్ సహాయంతో బీర్ తయారు చేసే పెద్ద ట్యాంకులు.]]

=== పర్యావరణం ===
సూక్ష్మజీవులు భూమిని శుభ్రంగా ఉంచడంలో సహాయపడతాయి. చనిపోయిన మొక్కలు, జంతువులను ఇవి కుళ్లిపోయేలా చేసి, మట్టికి తిరిగి పోషకాలను అందిస్తాయి. కొన్ని సూక్ష్మజీవులు నూనె లేదా విషపూరిత వ్యర్థాలను కూడా ఆహారంగా తీసుకుంటాయి. దీనిని [[bioremediation|బయోరెమిడియేషన్]] అంటారు. మనుషుల వల్ల కలుషితమైన ప్రాంతాలను శుభ్రం చేయడానికి ఇది ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.<ref name=Diaz>{{cite book | veditors = Diaz E | title = Microbial Biodegradation | publisher = Caister Academic Press | year = 2008 }}</ref>

=== మానవ ఆరోగ్యం ===
మన శరీరంలో లక్షలాది సూక్ష్మజీవులు నివసిస్తాయి, దీనిని "మైక్రోబయోమ్" అంటారు. ఇవి మన కడుపులో, చర్మంపై ఉండి ఆహారం అరగడానికి, విటమిన్లు తయారు చేయడానికి సహాయపడతాయి. ఇవి చెడు క్రిములు పెరగకుండా అడ్డుకుంటాయి. ప్రస్తుతం క్యాన్సర్ వంటి వ్యాధుల చికిత్సలో కూడా సూక్ష్మజీవులను ఎలా వాడాలో శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధిస్తున్నారు.<ref name=Tannockpro3>{{cite book | veditors = Tannock GW | title = Probiotics and Prebiotics: Scientific Aspects | publisher = Caister Academic Press | year = 2005 }}</ref>

== ఆధునిక మైక్రోబయాలజీ ==
నేడు మైక్రోబయాలజీ శాస్త్రవేత్తలు అత్యాధునిక సాంకేతిక పరికరాలను వాడుతున్నారు. గతంలో సూక్ష్మజీవులను చూడటానికి వాటిని ఒక ప్లేటులో పెంచాల్సి వచ్చేది. ఇప్పుడు వాటిలోని [[DNA|డిఎన్‌ఏ]] ను అధ్యయనం చేస్తున్నారు. దీనిని [[molecular biology|మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] అంటారు. డిఎన్‌ఏ ను చూడటం ద్వారా, ల్యాబ్‌లో పెంచడానికి వీలులేని సూక్ష్మజీవులను కూడా శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించగలుగుతున్నారు.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | date = March 1995 | pmid = 7535888 }}</ref>

[[File:LUA, Faculty of Food Technology Food microbiology laboratory.jpg|thumb|ఫుడ్ మైక్రోబయాలజీని అభ్యసించే ఆధునిక ప్రయోగశాల.]]

మైక్రోబయాలజీని [[genetic engineering|జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్]] లో కూడా ఉపయోగిస్తారు. అంటే, ఒక సూక్ష్మజీవి యొక్క జన్యువులను మార్చడం ద్వారా మనకు కావలసిన పదార్థాలను తయారు చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, మధుమేహం (Diabetes) ఉన్న రోగులకు అవసరమైన [[insulin|ఇన్సులిన్]] ను బాక్టీరియా ద్వారా తయారు చేస్తున్నారు.

== అనువర్తనాలు ==
కొన్ని సూక్ష్మజీవులు జబ్బులతో ముడిపడి ఉండటం వలన కొంతమందికి ఇవంటే భయం ఉన్నప్పటికీ, వీటి వల్ల పలు ప్రయోజనాలు కూడా ఉన్నాయి. [[ఆల్కహాలు]], [[వెనిగర్]], పాల ఉత్పత్తులను పారిశ్రామికంగా ఉత్పత్తి చేయడంలో వీటిది గణనీయమైన పాత్ర. యాంటీబయాటిక్ ఉత్పత్తి మొక్కలు, జంతువులు వంటి సంక్లిష్ట జీవులకు [[డీఆక్సీరైబో కేంద్రక ఆమ్లం|DNA]]ని బదిలీ చేయడానికి అణువాహకాల వలె పని చేస్తుంది. [[బాక్టీరియా|బ్యాక్టీరియా]]ను [[ఎమైనో ఆమ్లాలు]] పారిశ్రామికంగా ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
[[జీవ సాంకేతిక శాస్త్రం]]

[[వృక్షశాస్త్రం]]

[[జీవశాస్త్రం అభివృద్ధి]]

[[జీవావరణ శాస్త్రము]]

[[వన్య శాస్త్రము]]

== మూలాలు ==
{{Reflist|30em}}

== మరిన్ని వివరాల కోసం ==

{{cite book | vauthors = Madigan MT, Martinko JM | title=Brock Biology of Microorganisms | edition=14th | publisher=Pearson | year=2015}}
{{cite journal | vauthors = Gest H | title = The remarkable vision of Robert Hooke | journal = Perspectives in Biology and Medicine | year = 2005}}

== బయటి లింకులు ==

{{Commons category-inline|Microbiology}}

[https://www.asm.org అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ మైక్రోబయాలజీ]

[https://www.microbes.info సూక్ష్మజీవుల సమాచార పోర్టల్]

{{Biology-footer}}
{{Bacteria}}
{{Fungus}}
{{Protozoa protist}}
{{microorganisms}}
{{Authority control}}

[[Category:మైక్రోబయాలజీ]]
[[Category:జీవశాస్త్ర విభాగాలు]]
[[Category:సూక్ష్మదర్శిని]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం - Revision history