WikiPBR: Created page with " {{Short description|పర్యావరణం మరియు పర్యావరణ సమస్యల అధ్యయనం}} {{About|విద్యా విషయక రంగం గురించి|పత్రిక గురించి|Environmental Research}} '''పర్యావరణ శాస్త్రం''' (Environmental science) అనేది ప్రకృతి ప్రపంచాన్ని అధ్యయనం చ..."

2026-03-05T08:29:31Z

Created page with " {{Short description|పర్యావరణం మరియు పర్యావరణ సమస్యల అధ్యయనం}} {{About|విద్యా విషయక రంగం గురించి|పత్రిక గురించి|Environmental Research}} '''పర్యావరణ శాస్త్రం''' (Environmental science) అనేది ప్రకృతి ప్రపంచాన్ని అధ్యయనం చ..."

New page

{{Short description|పర్యావరణం మరియు పర్యావరణ సమస్యల అధ్యయనం}}
{{About|విద్యా విషయక రంగం గురించి|పత్రిక గురించి|Environmental Research}}

'''పర్యావరణ శాస్త్రం''' (Environmental science) అనేది [[natural world|ప్రకృతి ప్రపంచాన్ని]] అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. [[Earth|భూమి]] ఎలా పనిచేస్తుందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది అనేక రకాల శాస్త్రాలను ఒకచోట చేర్చుతుంది. మానవుల వల్ల కలిగే పర్యావరణ సమస్యలను పరిష్కరించే మార్గాలను కూడా ఇది వెతుకుతుంది. ఈ రంగంలో పనిచేసే వారు [[biology|జీవశాస్త్రం]], [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]], [[physics|భౌతిక శాస్త్రం]], [[geology|భూగర్భ శాస్త్రం]] నుండి జ్ఞానాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

నేటి కాలంలో ఈ శాస్త్రం చాలా ముఖ్యమైనది. [[climate change|వాతావరణ మార్పు]], [[pollution|కాలుష్యం]], [[nature|ప్రకృతిని]] ఎలా కాపాడుకోవాలి అనే విషయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది మనకు సహాయపడుతుంది. భూమి ఆరోగ్యం గురించి ప్రజలు ఆందోళన చెందడం వల్ల, 1960వ దశకంలో ఈ అధ్యయన రంగం బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. నేడు పర్యావరణ శాస్త్రవేత్తలు గాలి, నీరు, భూమిని శుభ్రంగా ఉంచడానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా పనిచేస్తున్నారు.

== అవలోకనం ==

పర్యావరణ శాస్త్రాన్ని ఒక [[interdisciplinary|అంతర్విజ్ఞాన రంగం]] అని పిలుస్తారు. అంటే ఇది అనేక విభిన్న విషయాలను ఒకచోట కలుపుతుంది. ఇది కేవలం ఒక అంశాన్ని మాత్రమే చూడదు. దానికి బదులుగా అనేక అంశాలు కలిసి ఎలా పనిచేస్తాయో పరిశీలిస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఒక నదిలోని [[chemicals|రసాయనాలు]] అక్కడ నివసించే [[fish|చేపలపై]] ఎలా ప్రభావం చూపుతాయో ఒక శాస్త్రవేత్త పరిశోధించవచ్చు.

ఈ రంగం ఇంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందడానికి మూడు ప్రధాన కారణాలు ఉన్నాయి:

ఒకే ఒక శాస్త్రంతో పరిష్కరించలేని క్లిష్టమైన సమస్యలను పరిష్కరించడానికి శాస్త్రవేత్తలకు దీని అవసరం ఏర్పడింది.

కొత్త నిర్మాణాలు చేపట్టేటప్పుడు అవి ప్రకృతికి ఎంత హాని చేస్తాయో తనిఖీ చేయాలని కొత్త చట్టాలు వచ్చాయి.

భూమి ఆరోగ్యం పట్ల సామాన్య ప్రజలలో ఆందోళన పెరిగింది.

[[1969 Santa Barbara oil spill|1969 శాంటా బార్బరా చమురు లీకేజీ]] వంటి సంఘటనలు పర్యావరణాన్ని రక్షించాల్సిన అవసరం ఉందని ప్రజలకు అర్థమయ్యేలా చేశాయి. అప్పటి నుండి వచ్చే తరాలకు సహాయం చేయడానికి అనేక విద్యా సంస్థలు పర్యావరణ శాస్త్రాన్ని బోధించడం ప్రారంభించాయి.

== చరిత్ర ==
వేల సంవత్సరాల నుండి మానవులు పర్యావరణంపై శ్రద్ధ చూపుతున్నారు. [[Ancient history|ప్రాచీన నాగరికతలు]] కూడా తమ పనులు భూమిని ఎలా మారుస్తున్నాయో గమనించాయి. క్రీస్తు పూర్వం 6000 సంవత్సరాల క్రితం, [[Middle East|మధ్య ప్రాచ్యం]]లోని కొన్ని సమూహాలు ఎక్కువ చెట్లను నరికివేయడం వల్ల ఇబ్బందులు పడ్డాయి. దీనినే [[deforestation|అడవుల నరికివేత]] అంటారు.<ref name="EnvHist">Kovarik, Bill. "Environmental issues are part of history". Environmental History, 2022.</ref>

క్రీస్తు పూర్వం 2700లో [[Mesopotamia|మెసొపొటేమియా]] ప్రజలు చెట్లను రక్షించడానికి మొదటిసారిగా చట్టాలు చేశారు. ఆ తర్వాత క్రీస్తు పూర్వం 2500లో [[Indus Valley Civilisation|సింధు లోయ నాగరికత]] ప్రజలు నీటిని శుభ్రంగా ఉంచడానికి మురుగునీటి వ్యవస్థలను నిర్మించారు. దీనిని బట్టి [[public health|ప్రజారోగ్యం]], పర్యావరణం ఎల్లప్పుడూ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయని తెలుస్తోంది. [[Central America|మధ్య అమెరికా]]లోని అనేక పురాతన నగరాల్లో కూడా సమస్యలు వచ్చాయి. వారు [[farming|వ్యవసాయం]] కోసం భూమిని అతిగా వాడటం వల్ల మట్టి కొట్టుకుపోయింది. దీనిని [[soil erosion|మృత్తిక క్రమక్షయం]] అంటారు.<ref name=":0">"Prehistoric environmental history". Environmental History, 2012.</ref>

=== 18, 19వ శతాబ్దాలు ===
1700ల కాలంలో శాస్త్రవేత్తలు జీవులకు పేర్లు పెట్టడం, వాటిని వర్గీకరించడం ప్రారంభించారు. [[Carl Linnaeus|కార్ల్ లిన్నెయస్]] అనే శాస్త్రవేత్త [[binomial nomenclature|ద్వినామ నామకరణం]] అనే పద్ధతిని సృష్టించారు. ఇది శాస్త్రవేత్తలు ఒకే రకమైన మొక్కలు, జంతువుల గురించి మాట్లాడుకోవడానికి సహాయపడింది. ఆయన రాసిన ''[[Systema Naturae]]'' అనే పుస్తకం పర్యావరణ అధ్యయనాల ప్రారంభానికి చాలా కీలకంగా నిలిచింది.

1800లలో శాస్త్రవేత్తలు [[atmosphere|వాతావరణాన్ని]] అధ్యయనం చేయడం మొదలుపెట్టారు. వాయువులు భూమిని ఎలా వెచ్చగా ఉంచుతాయో వారు తెలుసుకోవాలని అనుకున్నారు. దీనినే [[greenhouse effect|హరిత గృహ ప్రభావం]] అంటారు. ఆ సమయంలో కర్మాగారాలు ఎక్కువగా లేవు కాబట్టి [[global warming|భూతాపం]] గురించి పెద్దగా ఆందోళన ఉండేది కాదు. అయితే ఈ ప్రారంభ అధ్యయనాలు ఆధునిక [[climate science|వాతావరణ శాస్త్రానికి]] పునాది వేశాయి.<ref name=":2">Mason, Matthew. "History of the Study of Climate Change". Environmental Science, 2014.</ref>

=== 20వ శతాబ్దం ===
పర్యావరణ శాస్త్రానికి 1900ల కాలం అత్యంత ముఖ్యమైన సమయం. 1962లో [[Rachel Carson|రాచెల్ కార్సన్]] అనే మహిళ ''[[Silent Spring]]'' అనే పుస్తకాన్ని రాశారు. ఈ పుస్తకం [[DDT]] వంటి రసాయనాలను అతిగా వాడటం వల్ల కలిగే ప్రమాదాల గురించి ప్రజలకు వివరించింది. ఆమె చేసిన ఈ కృషి ఆధునిక పర్యావరణ ఉద్యమానికి నాంది పలికింది.<ref>Carson, Rachel. ''Silent Spring''. Houghton Mifflin, 1962.</ref>

1969లో [[Cleveland|క్లీవ్‌ల్యాండ్]] లోని [[Cuyahoga River|కయహోగా నది]] చమురు మరియు వ్యర్థాల వల్ల బాగా మురికిగా మారి నిప్పు అంటుకుంది. ఈ ఘటన ప్రజలను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. 1970లో మొదటిసారిగా [[Earth Day|ధరిత్రీ దినోత్సవం]] జరుపుకున్నారు. అదే సంవత్సరంలో అమెరికా ప్రభుత్వం [[United States Environmental Protection Agency|పర్యావరణ పరిరక్షణ సంస్థ]] (EPA) ను ఏర్పాటు చేసింది.

1980వ దశకంలో అనేక పెద్ద విపత్తులు జరిగాయి. 1986లో [[Ukraine|ఉక్రెయిన్]] లోని [[Chernobyl disaster|చెర్నోబిల్ ప్రమాదం]] గాలిలోకి [[radiation|రేడియేషన్]] విడుదల చేసింది. అలాగే [[Antarctica|అంటార్కిటికా]] పైన ఉన్న [[ozone layer|ఓజోన్ పొర]]కు రంధ్రం పడినట్లు శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. ఈ సంఘటనల వల్ల దేశాలన్నీ కలిసి ఓజోన్ పొరకు హాని చేసే వాయువులను ఆపడానికి [[Montreal Protocol|మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్]] అనే ఒప్పందాన్ని చేసుకున్నాయి.

{| class="wikitable"
|+ 20వ శతాబ్దంలోని ప్రధాన పర్యావరణ సంఘటనలు
! సంవత్సరం !! సంఘటన !! ప్రభావం
|-
| 1962 || ''సైలెంట్ స్ప్రింగ్'' ప్రచురణ || రసాయన కాలుష్యంపై అవగాహన పెరిగింది
|-
| 1969 || కయహోగా నది మంటలు || స్వచ్ఛమైన నీటి చట్టానికి దారితీసింది
|-
| 1970 || మొదటి ధరిత్రీ దినోత్సవం || ప్రపంచవ్యాప్త పర్యావరణ కార్యచరణ ప్రారంభమైంది
|-
| 1986 || చెర్నోబిల్ విపత్తు || అణుశక్తి వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను చూపింది
|-
| 1987 || మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ || ఓజోన్ పొరను రక్షించడానికి కుదిరిన ఒప్పందం
|-
| 1989 || ఎక్సాన్ వాల్డెజ్ చమురు లీకేజీ || చమురు రవాణా నౌకల చట్టాలలో మార్పులు వచ్చాయి
|}

=== 21వ శతాబ్దం ===
నేడు పర్యావరణ శాస్త్రం ప్రధానంగా [[climate change|వాతావరణ మార్పులపై]] దృష్టి సారిస్తోంది. భూమి ఎలా మారుతుందో అంచనా వేయడానికి శాస్త్రవేత్తలు [[computers|కంప్యూటర్లను]] ఉపయోగిస్తున్నారు. 2016లో అనేక దేశాలు [[Paris Agreement|పారిస్ ఒప్పందం]]పై సంతకాలు చేశాయి. భూమి అతిగా వేడెక్కకుండా చూడటమే ఈ ఒప్పందం ప్రధాన లక్ష్యం.

కొత్త సాంకేతికత శాస్త్రవేత్తలకు ఎంతో సహాయం చేస్తోంది. అంతరిక్షం నుండి అడవులను, సముద్రాలను గమనించడానికి వారు [[satellites|ఉపగ్రహాలను]] వాడుతున్నారు. జంతువులను కనిపెట్టడానికి, వేటగాళ్ల నుండి వాటిని కాపాడటానికి [[artificial intelligence|కృత్రిమ మేధస్సును]] కూడా ఉపయోగిస్తున్నారు.

== పర్యావరణ శాస్త్రంలోని ప్రధాన విభాగాలు ==
పర్యావరణ శాస్త్రంలో అనేక భాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి భాగం భూమిలోని ఒక విభిన్న అంశాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది.

=== వాతావరణ శాస్త్రాలు (Atmospheric Sciences) ===
ఈ విభాగం భూమి చుట్టూ ఉన్న గాలిని అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇందులో వాతావరణం, [[weather|వాతావరణ పరిస్థితుల]] గురించి తెలిపే [[meteorology|మెటరాలజీ]] కూడా ఉంటుంది. గాలిలో [[pollution|కాలుష్యం]] ఎలా వ్యాపిస్తుందో ఈ రంగంలోని శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధిస్తారు. [[carbon dioxide|కార్బన్ డై ఆక్సైడ్]] వంటి వాయువులు భూమిని ఎలా వేడెక్కేలా చేస్తున్నాయో కూడా వారు అధ్యయనం చేస్తారు.

=== ఎకాలజీ (Ecology) ===
[[Ecology|ఎకాలజీ]] అనేది జీవులు ఒకదానితో ఒకటి, వాటి నివాసంతో ఎలా కలిసి ఉంటాయో వివరించే శాస్త్రం. ఉదాహరణకు, ఒక అడవిలో [[wolf|తోడేలు]] ఉండటం వల్ల [[deer|జింకల]] సంఖ్య ఎలా మారుతుందో ఒక ఎకాలజిస్ట్ అధ్యయనం చేయవచ్చు. మొత్తం ప్రకృతి వ్యవస్థ ఎలా సమతుల్యంగా ఉంటుందో వారు తెలుసుకోవాలని అనుకుంటారు.<ref>Ecological Society of America. "What is ecology?". 2020.</ref>

=== పర్యావరణ రసాయన శాస్త్రం (Environmental Chemistry) ===
ఈ విభాగం పర్యావరణంలోని రసాయనాల గురించి వివరిస్తుంది. మట్టిలో, నీటిలో రసాయనాలు ఎలా ప్రవహిస్తాయో ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఒక కర్మాగారం నుండి చమురు లీక్ అయితే, ఆ చమురు ఎక్కడికి వెళ్తుంది, దానిని ఎలా శుభ్రం చేయాలి అనే విషయాలను పర్యావరణ రసాయన శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకుంటారు. ఈ రసాయనాలు జంతువులు, మనుషుల ఆరోగ్యంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో కూడా వారు పరిశీలిస్తారు.

=== భూవిజ్ఞాన శాస్త్రాలు (Geosciences) ===
ఈ విభాగం భూమిలోని ఘన భాగాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇందులో [[geology|భూగర్భ శాస్త్రం]], [[volcanoes|అగ్నిపర్వతాల]] అధ్యయనం ఉంటాయి. ఇది మట్టిని గురించి కూడా వివరిస్తుంది. గాలి లేదా నీరు మట్టిని ఎలా కొట్టుకుపోయేలా చేస్తాయో (క్రమక్షయం) భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేస్తారు. [[farming|వ్యవసాయానికి]] ఇది చాలా ముఖ్యం.

== ముఖ్యమైన సాధనాలు సాంకేతికత ==
పర్యావరణాన్ని రక్షించడానికి శాస్త్రవేత్తలు అనేక సాధనాలను ఉపయోగిస్తారు. వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి ఇక్కడ ఉన్నాయి:

'''GIS (Geographic Information Systems):''' ఇది మ్యాప్‌లను తయారు చేసే కంప్యూటర్ సాధనం. కాలుష్యం ఎక్కడ ఉంది లేదా అడవులు ఎక్కడ తగ్గిపోతున్నాయి అనేది ఇది చూపిస్తుంది.

'''Remote Sensing:''' ఇది ఉపగ్రహాలు లేదా విమానాలపై ఉన్న కెమెరాలను ఉపయోగిస్తుంది. వస్తువులను తాకకుండానే వాటిని దూరం నుండి చూడటానికి ఇది శాస్త్రవేత్తలకు సహాయపడుతుంది.

'''Clean Energy:''' [[sun|సూర్యుడు]], [[wind|గాలి]], [[water|నీటి]] నుండి శక్తిని పొందే మార్గాలపై శాస్త్రవేత్తలు పనిచేస్తున్నారు. ఇది బొగ్గు, చమురు వంటి [[fossil fuels|శిలాజ ఇంధనాల]] వాడకాన్ని తగ్గించడానికి సహాయపడుతుంది.

'''Bioremediation:''' కాలుష్యాన్ని తినివేసేలా [[bacteria|బ్యాక్టీరియాను]] ఉపయోగించే పద్ధతి ఇది. మురికి నీటిని లేదా మట్టిని శుభ్రం చేయడానికి ఇది ఒక సహజమైన, చౌకైన మార్గం.

== చట్టాలు- నిబంధనలు ==
పర్యావరణాన్ని రక్షించడానికి అనేక దేశాలు చట్టాలను కలిగి ఉన్నాయి. [[United States|అమెరికా]]లో [[National Environmental Policy Act]] (NEPA) అనే చట్టం ఉంది. ప్రభుత్వాలు హైవేలు వంటి పెద్ద పనులు చేసే ముందు పర్యావరణాన్ని తనిఖీ చేయాలని ఈ చట్టం చెబుతుంది.

[[United Kingdom|యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్]] లో [[Environment Agency]] ఈ బాధ్యతను చూస్తుంది. కంపెనీలు వ్యర్థాలు, కాలుష్యం గురించి నియమాలను పాటిస్తున్నాయో లేదో వారు నిర్ధారిస్తారు. ఈ చట్టాలు చాలా ముఖ్యమైనవి ఎందుకంటే పెద్ద మార్పులు చేసే ముందు ప్రజలు భూమి గురించి ఆలోచించేలా ఇవి చేస్తాయి.

== ఇతర రంగాలతో తేడాలు ==
కొన్నిసార్లు ప్రజలు పర్యావరణ శాస్త్రాన్ని ఇతర పదాలతో కలిపి గందరగోళానికి గురవుతారు.

'''ఎకాలజీ''' అనేది కేవలం జీవుల గురించి మాత్రమే వివరిస్తుంది. కానీ పర్యావరణ శాస్త్రం జీవులతో పాటు గాలి, రాళ్లు, రసాయనాల గురించి కూడా వివరిస్తుంది.

'''పర్యావరణ అధ్యయనాలు''' (Environmental Studies) అనేది మనుషులు పర్యావరణం గురించి ఎలా ఆలోచిస్తారు అనే దానిపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. ఇది [[history|చరిత్ర]], చట్టం, [[sociology|సమాజ శాస్త్రం]] గురించి వివరిస్తుంది.

'''Environmental engineering''' (పర్యావరణ ఇంజనీరింగ్) అనేది సమస్యలను పరిష్కరించడానికి యంత్రాలు లేదా వ్యవస్థలను నిర్మించడం గురించి చెబుతుంది. ఉదాహరణకు, మురికి నీటిని శుభ్రం చేసే పద్ధతిని ఒక ఇంజనీర్ రూపొందిస్తారు.

== ఇది ఎందుకు ముఖ్యం ==
పర్యావరణ శాస్త్రం మన మనుగడకు ఎంతో అవసరం. తాగడానికి స్వచ్ఛమైన నీరు, పీల్చడానికి స్వచ్ఛమైన గాలి మనకు కావాలి. ఆహారం పండించడానికి ఆరోగ్యకరమైన మట్టి అవసరం. మానవ [[population|జనాభా]] పెరుగుతున్న కొద్దీ, భూమిపై ఒత్తిడి పెరుగుతోంది. భూమిని నాశనం చేయకుండా మనం చక్కగా ఎలా జీవించవచ్చో శాస్త్రవేత్తలు మనకు చూపిస్తారు.

[[File:BlueMarble-2001-2002.jpg|thumb|center|300px|భూమి అనేది పర్యావరణ శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేసే ఒక సంక్లిష్టమైన వ్యవస్థ.]]

== ఇవి కూడా చూడండి ==
[[సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం]]

[[వృక్షశాస్త్రం]]

[[కణ జీవశాస్త్రం]]

[[సముద్ర జీవశాస్త్రం]]

[[అణు జీవశాస్త్రం]]

[[ఉపరితల శాస్త్రం]]

[[వాతావరణ శాస్త్రం]]

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== ఇతర వెబ్‌సైట్లు ==
{{Commons category|Environmental sciences}}

[http://www.gdrc.org/uem/ait-terms.html పర్యావరణ పదకోశం]

[https://www.epa.gov EPA అధికారిక వెబ్‌సైట్]

{{Environmental science}}
{{Earth science}}

[[Category:పర్యావరణ శాస్త్రం]]
[[Category:భూవిజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:జీవశాస్త్రం]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

పర్యావరణ శాస్త్రం - Revision history