Editing భవన నిర్మాణ శాస్త్రం

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

[[File:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|upright=1.3|alt=ఫ్లోరెన్స్ నగరం లోని డోమ్ దృశ్యం, ఇది చుట్టుపక్కల అన్నింటినీ డామినేట్ చేస్తుంది. ఇది ప్లాన్ లో అష్టభుజిగా మరియు సెక్షన్ లో అండాకారంలో ఉంటుంది. ఎర్రటి టైల్స్ మధ్య పైన మార్బుల్ లాంతరుతో ఉంటుంది.|15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఇటలీ]] లోని [[ఫ్లోరెన్స్ కేథడ్రల్]] కు డోమ్ (dome) జోడించడంలో, వాస్తుశిల్పి [[ఫిలిప్పో బ్రూనెల్లెస్చి]] ఆ భవనాన్ని మరియు నగరాన్ని మార్చడమే కాకుండా, [[వాస్తుశిల్పి]] (architect) పాత్రను మరియు హోదాను కూడా మార్చారు.<ref>{{cite web | publisher=Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science | url=http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html | title=The Dome of Santa Maria del Fiore | archive-url=https://web.archive.org/web/20130401072804/http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html | access-date=30 January 2013 | archive-date=2013-04-01 | date=1 April 2013 }} </ref> <ref>{{cite book | first=Giovanni | last=Fanelli | title=Brunelleschi | publisher=Becocci | location=Florence | year=1980 | chapter=The Dome | pages=10–41 }}</ref>]]
[[File:6265 Dessau.JPG|thumb|upright=1.3|[[జర్మనీ]] లోని [[బాహౌస్]] (Bauhaus) భవనం. బాహౌస్ శైలి [[ఆధునిక వాస్తుశిల్పం|ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి]] పునాది వేసింది.]]

'''వాస్తుశిల్పం''' (Architecture) అనేది కట్టడాల, ముఖ్యంగా నివాసయోగ్యమైన వాటి రూపకల్పనకు సంబంధించిన అధ్యయనం మరియు అభ్యాసం. ఇది [[సివిల్ ఇంజనీరింగ్]] సాంకేతికతలను ఉపయోగిస్తుంది, అయితే దీనిని ఒక [[దృశ్య కళ]] (visual art) గా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=architecture – Expression of technique |url=https://www.britannica.com/topic/architecture/Expression-of-technique |access-date=2022-09-21 |website=Britannica |language=en}}</ref> భవనాలు లేదా ఇతర కట్టడాలను స్కెచింగ్ చేయడం, ఊహించడం,<ref>{{Cite journal |last1=Pierre |first1=Leclercq |first2=Stéphane |last2=Safin |first3=Vincent |last3=Delfosse |doi=10.1007/978-1-84882-733-2_21 |journal=Mixed-Reality Prototypes to Support Early Creative Design |date= October 2010 |title=Phases of an architectural project |hdl=2268/32048 |via=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/figure/Phases-of-an-architectural-project_fig2_225940863 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418153621/https://www.researchgate.net/figure/Phases-of-an-architectural-project_fig2_225940863 |archive-date= Apr 18, 2023 |hdl-access=free }}</ref> ప్రణాళికా రచన (planning), డిజైన్ చేయడం మరియు నిర్మించడం వంటి ప్రక్రియలు మరియు ఫలితాలనే వాస్తుశిల్పం అంటారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/architecture|title=architecture|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-10-27|archive-date=16 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116140643/https://www.britannica.com/topic/architecture|url-status=live}}</ref> భౌతిక రూపంలో ఉండే వాస్తు శిల్ప పనులను తరచుగా సాంస్కృతిక చిహ్నాలుగా మరియు [[కళాఖండం|కళాఖండాలు]]గా గుర్తిస్తారు. చారిత్రక నాగరికతలు తరచుగా నేటికీ నిలిచి ఉన్న వాటి వాస్తు శిల్ప విజయాల ద్వారానే గుర్తించబడతాయి.<ref>{{cite book|editor=Daniel Cilia|date=2004|first=Anthony|last=Pace|chapter=Tarxien|title=Malta before History – The World's Oldest Free Standing Stone Architecture|publisher=Miranda Publishers|isbn=978-9990985085}}</ref>

ప్రాగ్చారిత్రక యుగం (prehistoric era) నుండి ప్రారంభమైన వాస్తుశిల్పం, భూమి మీదున్న ఏడు ఖండాలలోని నాగరికతలు తమ సంస్కృతిని వ్యక్తీకరించడానికి ఒక మార్గంగా ఉపయోగించబడింది.<ref>{{Cite web|title=7 Things I Learned About "Home" from Talking to Architects on Every Continent|url=https://www.apartmenttherapy.com/cultural-architecture-homes-36642082|access-date=2020-12-05|website=Apartment Therapy|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002048/https://www.apartmenttherapy.com/cultural-architecture-homes-36642082|url-status=live}}</ref> ఈ కారణంగానే వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక కళారూపంగా భావిస్తారు. ప్రాచీన కాలం నుండి వాస్తుశిల్పంపై అనేక గ్రంథాలు వ్రాయబడ్డాయి. నేటికీ నిలిచి ఉన్న పురాతన వాస్తు సిద్ధాంత గ్రంథం క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దానికి చెందిన రోమన్ వాస్తుశిల్పి [[విట్రువియస్]] వ్రాసిన ''డీ ఆర్కిటెక్చురా'' (De architectura). ఆయన ప్రకారం, ఒక మంచి భవనం ''ఫిర్మిటాస్ (firmitas), యుటిలిటాస్ (utilitas), వెనుస్టాస్ (venustas)'' (మన్నిక, ఉపయోగం మరియు అందం) కలిగి ఉండాలి. శతాబ్దాల తరువాత, లియోన్ బాటిస్టా అల్బెర్టి ఈ ఆలోచనలను మరింత అభివృద్ధి చేశారు. ఆయన భవనాల నిష్పత్తులలో ఉండే అందాన్ని ఒక నిష్పాక్షికమైన లక్షణంగా అభివర్ణించారు. 19వ శతాబ్దంలో, లూయిస్ సుల్లివన్ "ఫామ్ ఫాలోస్ ఫంక్షన్" (రూపం విధిని అనుసరిస్తుంది) అనే సూత్రాన్ని ప్రకటించారు. క్లాసికల్ "యుటిలిటీ" స్థానంలో "ఫంక్షన్" అనే పదం చేరింది. ఇందులో కేవలం ఆచరణాత్మక అంశాలే కాకుండా సౌందర్య, మానసిక మరియు సాంస్కృతిక అంశాలు కూడా భాగమయ్యాయి. 20వ శతాబ్దం చివరలో సుస్థిర వాస్తుశిల్పం (sustainable architecture) అనే భావన పరిచయం చేయబడింది.

వాస్తుశిల్పం అనేది గ్రామీణ ప్రాంతాలలో మౌఖికంగా వ్యాపించిన స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం (vernacular architecture) గా మొదలైంది. ప్రాచీన పట్టణ వాస్తుశిల్పం ప్రధానంగా మతపరమైన నిర్మాణాలు మరియు పాలకుల రాజకీయ శక్తిని ప్రతిబింబించే భవనాలపై దృష్టి సారించింది. గ్రీకు మరియు రోమన్ వాస్తుశిల్పం పౌర విలువల వైపు దృష్టి సారించగా, [[భారతీయ వాస్తుశిల్పం]] మరియు చైనీస్ వాస్తుశిల్పం ఆసియా అంతటా ప్రభావం చూపాయి. ముఖ్యంగా [[బౌద్ధ వాస్తుశిల్పం]] వివిధ ప్రాంతీయ రూపాలను సంతరించుకుంది. మధ్యయుగంలో రోమనెస్క్ మరియు గోతిక్ శైలులు ఐరోపా అంతటా ప్రసిద్ధి చెందాయి. పునరుజ్జీవన కాలంలో (Renaissance) పేరున్న వాస్తుశిల్పులు క్లాసికల్ రూపాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. తరువాత వాస్తుశిల్పులు మరియు ఇంజనీర్ల పాత్రలు వేరుపడ్డాయి.<ref>{{cite book |editor-last=Pevsner | editor-first=Nikolaus |others=Fleming, John; Honour, Hugh |title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture |year=1999 |type=Paperback |edition=5th |publisher=Penguin Books |location=London |isbn=978-0-14-051323-3 |pages=880}}</ref>

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (Modern architecture) ప్రారంభమైంది. ఇది మధ్యతరగతి మరియు కార్మిక వర్గాల అవసరాలను తీర్చడంపై దృష్టి పెట్టింది. ఆధునిక పద్ధతులు, సామాగ్రి మరియు సరళమైన రేఖాగణిత రూపాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. ఇది ఆకాశహర్మ్యాల (high-rise superstructures) నిర్మాణానికి మార్గం సుగమం చేసింది. కాలక్రమేణా ఆధునికవాదంపై విరక్తి చెందిన కొందరు వాస్తుశిల్పులు పోస్ట్ మోడర్న్ మరియు సమకాలీన వాస్తుశిల్పాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. నేడు వాస్తుశిల్పం అనేది ఓడల రూపకల్పన నుండి అంతర్గత అలంకరణ (interior decorating) వరకు అనేక శాఖలుగా విస్తరించింది.

== నిర్వచనాలు ==

వాస్తుశిల్పం కింది వాటిని సూచిస్తుంది:

భవనాలు మరియు ఇతర భౌతిక నిర్మాణాలను వివరించడానికి ఉపయోగించే సాధారణ పదం.<ref>''Shorter Oxford English Dictionary'' (1993), Oxford, {{ISBN|0198605757}}.</ref>

భవనాలు మరియు కొన్ని భవనేతర నిర్మాణాలను డిజైన్ చేసే కళ మరియు విజ్ఞానం. దీనిని కొన్నిసార్లు "ఆర్కిటెక్టోనిక్స్" అని కూడా పిలుస్తారు.

భవనాల రూపకల్పన శైలి మరియు నిర్మాణ పద్ధతి.

ఒక ఏకీకృత లేదా పొందికైన రూపం లేదా నిర్మాణం.

కళ, విజ్ఞానం, సాంకేతికత మరియు మానవత్వానికి సంబంధించిన జ్ఞానం.

వాస్తుశిల్పి చేసే రూపకల్పన ప్రక్రియ. ఇది స్థూల స్థాయి (పట్టణ రూపకల్పన, ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్చర్) నుండి సూక్ష్మ స్థాయి (నిర్మాణ వివరాలు మరియు ఫర్నిచర్) వరకు ఉంటుంది.

భవనాలు లేదా నిర్మిత పరిసరాల రూపకల్పన మరియు నిర్మాణానికి సంబంధించి వృత్తిపరమైన సేవలను అందించే వాస్తుశిల్పి అభ్యాసం.<ref>{{cite web|url=http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |title=Gov.ns.ca |publisher=Gov.ns.ca |access-date=2 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721200353/http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead |df=dmy }}</ref>

== సిద్ధాంతం ==

[[Image:Yingzao Fashi 1 desmear.JPG|thumb|లి జ్యూ (1065–1110) వ్రాసిన వాస్తు గ్రంథం ''యింగ్‌జావో ఫాషి'' నుండి కాంటిలివర్‌లను కలిగిన బ్రాకెట్ ఆర్మ్ క్లస్టర్‌ల చిత్రం.]]
[[File:Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted).jpg|thumb|alt=పారిస్ లోని హోటల్ డి బ్రియోన్ రెండవ అంతస్తు ప్లాన్ - 1734.| పారిస్ లోని హోటల్ డి బ్రియోన్ రెండవ అంతస్తు (అట్టిక్ అంతస్తు) [[ఫ్లోర్ ప్లాన్|ప్లాన్]] – 1734.]]
వాస్తు తత్వశాస్త్రం అనేది కళా తత్వశాస్త్రంలో ఒక శాఖ. ఇది వాస్తుశిల్పం సౌందర్య విలువ, దాని అర్థాలు మరియు సంస్కృతి అభివృద్ధికి దానికి ఉన్న సంబంధం గురించి చర్చిస్తుంది. [[ప్లేటో]] నుండి [[మిచెల్ ఫౌకాల్ట్]], గిల్లేస్ డెలూజ్, రాబర్ట్ వెంచురి మరియు లుడ్విగ్ విట్‌జెన్‌స్టైన్ వంటి అనేకమంది తత్వవేత్తలు మరియు సిద్ధాంతకర్తలు వాస్తుశిల్పం స్వభావం గురించి, అది కేవలం భవన నిర్మాణం కంటే ఎలా భిన్నమైనదో పరిశోధించారు.

=== చారిత్రక గ్రంథాలు ===
వాస్తుశిల్పంపై లభించిన తొలి వ్రాతపూర్వక రచన క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రోమన్ వాస్తుశిల్పి [[విట్రువియస్]] వ్రాసిన ''డీ ఆర్కిటెక్చురా''.<ref>{{cite book | first=Vitruvius | last=Pollio | title=Ten Books on Architecture | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | year=1999 | isbn=0-521-00292-3 }}</ref> విట్రువియస్ ప్రకారం, ఒక మంచి భవనం మూడు సూత్రాలను సంతృప్తి పరచాలి: ''ఫిర్మిటాస్, యుటిలిటాస్, వెనుస్టాస్''.<ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Vitruvius/home.html |title=Vitruvius |publisher=Penelope.uchicago.edu |access-date=2 July 2011 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730065630/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Vitruvius/home.html |url-status=live }}</ref> వీటిని ఆధునిక తెలుగులో ఇలా చెప్పవచ్చు:

మన్నిక – భవనం దృఢంగా ఉండాలి మరియు ఎక్కువ కాలం మంచి స్థితిలో నిలవాలి

ఉపయోగం – భవనం ఏ అవసరం కోసం నిర్మించబడిందో దానికి అనుకూలంగా ఉండాలి

అందం – అది చూడటానికి ఆహ్లాదకరంగా ఉండాలి
విట్రువియస్ అభిప్రాయం ప్రకారం, వాస్తుశిల్పి ఈ మూడు లక్షణాలను సాధ్యమైనంత వరకు నెరవేర్చడానికి ప్రయత్నించాలి. లియోన్ బాటిస్టా అల్బెర్టి తన గ్రంథం ''డీ రీ ఎడిఫికటోరియా''లో విట్రువియస్ ఆలోచనలను మరింత వివరించారు. ఆయన అందం అనేది ప్రాథమికంగా నిష్పత్తికి సంబంధించిన విషయమని భావించారు. అల్బెర్టి ప్రకారం, నిష్పత్తి నియమాలు ఆదర్శవంతమైన మానవ రూపాన్ని (గోల్డెన్ మీన్) పాలించేవి. అందం అనేది కేవలం పైన అలంకరించేది కాదు, అది వస్తువు అంతర్గత భాగం అని ఆయన నమ్మారు.

16వ శతాబ్దంలో, ఇటాలియన్ వాస్తుశిల్పి సెబాస్టియానో సెర్లియో ''Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva'' వ్రాశారు. వాస్తుశిల్పం సిద్ధాంతపరమైన అంశాల కంటే ఆచరణాత్మక అంశాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చిన మొదటి హ్యాండ్‌బుక్ ఇదే కావడం వల్ల ఐరోపా అంతటా దీనికి విశేష ఆదరణ లభించింది.<ref>[https://dlc.library.columbia.edu/serlio Sebastiano Serlio – On domestic architecture]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416091747/https://dlc.library.columbia.edu/serlio|date=16 April 2021}}, Columbia University Libraries, accessed February 5, 2021.</ref>

19వ శతాబ్దపు ఇంగ్లీష్ కళా విమర్శకుడు [[జాన్ రస్కిన్]], తన ''సెవెన్ లాంప్స్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్'' (1849) లో వాస్తుశిల్పం అంటే ఏమిటో చాలా పరిమితంగా వివరించారు. ఆయన ప్రకారం, భవనం మానవుని మానసిక ఆరోగ్యం, శక్తి మరియు ఆనందానికి దోహదపడేలా అలంకరించబడినప్పుడే అది వాస్తుశిల్పం అవుతుంది.<ref>John Ruskin, ''[[iarchive:sevenlampsofarch0000rusk v7h2|The Seven Lamps of Architecture]]'', G. Allen (1880), reprinted Dover, (1989), {{ISBN|0-486-26145-X}}</ref>. కేవలం దృఢమైన మరియు ఉపయోగకరమైన భవనం సరిపోదని, దానికి ఏదో ఒక రూపంలో అలంకరణ ఉండాలని ఆయన వాదించారు.

వాస్తుశిల్పం మరియు సాధారణ నిర్మాణం (construction) మధ్య వ్యత్యాసం గురించి 20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పి [[లీ కార్బుజియర్]] ఇలా వ్రాశారు: "మీరు రాయి, చెక్క మరియు కాంక్రీటును ఉపయోగిస్తారు, ఈ సామాగ్రితో మీరు ఇళ్లు మరియు రాజభవనాలను నిర్మిస్తారు: అది కేవలం నిర్మాణం మాత్రమే. కానీ మీ సృజనాత్మకత నా హృదయాన్ని తాకినప్పుడు, అది అందంగా ఉంది అని నేను చెప్పినప్పుడు, అదే వాస్తుశిల్పం".<ref>Le Corbusier, ''Towards a New Architecture'', Dover Publications(1985). {{ISBN|0-486-25023-7}}.</ref>

=== ఆధునిక భావనలు ===
[[File:Congresso do Brasil.jpg|thumb|alt= రెండు ఒకేలాంటి టవర్‌లతో ఉన్న 20వ శతాబ్దపు భవనం. ఒక చివర డోమ్ మరియు మరో చివర సాసర్ లాంటి బోర్లించిన డోమ్ ఉన్నాయి.| [[ఓస్కార్ నిమేయర్]] డిజైన్ చేసిన బ్రెజిల్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ ప్యాలెస్]]

19వ శతాబ్దపు ప్రసిద్ధ వాస్తుశిల్పి లూయిస్ సుల్లివన్ "ఫామ్ ఫాలోస్ ఫంక్షన్" (రూపం విధిని అనుసరిస్తుంది) అనే సూత్రాన్ని ప్రచారం చేశారు.<ref>{{cite book | title=Universal Principles of Design | first1=William | last1=Lidwell | first2=Kritina | last2=Holden | first3=Jill | last3=Butler | publisher=Rockport Publishers | year=2023 | isbn=9780760375174 | url=https://books.google.com/books?id=PhiqEAAAQBAJ&pg=RA2-PA69 }} </ref>అంటే ఒక భవనం రూపం అనేది అది చేసే పని లేదా దాని ఉపయోగంపై ఆధారపడి ఉండాలి. ఇది విట్రువియస్ చెప్పిన "యుటిలిటీ" స్థానంలో "ఫంక్షన్" అనే భావనను తీసుకువచ్చింది. "ఫంక్షన్" అనేది కేవలం ఆచరణాత్మక ఉపయోగం మాత్రమే కాదు, అది అందం, మానసిక సంతృప్తి మరియు సాంస్కృతిక అంశాలను కూడా కలిగి ఉంటుంది.

నూన్జియా రోండానిని ప్రకారం, వాస్తుశిల్పం దాని సౌందర్య కోణం ద్వారా ఇతర మానవ శాస్త్రాల కంటే ఉన్నతంగా ఉంటుంది. ఇది సామాజిక అభివృద్ధిని నేరుగా ప్రోత్సహించకపోయినా, విలువల వ్యక్తీకరణ ద్వారా సామాజిక జీవితాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref>{{cite journal | last=Rondanini | first=Nunzia | title=Architecture and Social Change | journal=Heresies II | volume=3 | issue=3 | pages=3–5 | location=New York | publisher=Neresies Collective Incorporated | year=1981 | url=https://archive.org/details/heresies_11/page/n3/mode/2up | access-date=2026-03-10 }}</ref>

నేడు వాస్తుశిల్పంలో సౌందర్యం అనేది ఒక వివాదాస్పద అంశంగా మిగిలిపోయింది. విద్యావంతులైన వాస్తుశిల్పులు మరియు సాధారణ ప్రజల మధ్య అభిరుచులలో విభేదాలు ఉన్నాయి. అధ్యయనాల ప్రకారం సాధారణ ప్రజలు ఆధునిక డిజైన్ల కంటే సాంప్రదాయ మరియు క్లాసికల్ శైలులకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.<ref>{{cite web | first=Andrea | last=Klettner | date=16 October 2009  |title=Public Favours Traditional Architecture |url=https://www.architectsjournal.co.uk/archive/public-favours-traditional-architecture |access-date=29 December 2024 |website=Architects' Journal }}</ref>

20వ శతాబ్దం చివరలో ఒక కొత్త భావన చేరింది, అదే సుస్థిరత (sustainability). దీని ఫలితంగా సుస్థిర వాస్తుశిల్పం పుట్టింది.<ref>{{cite book | chapter=Sustainable architecture, A short history | first=Vandana | last=Baweja | title=Routledge Handbook of the History of Sustainability | edition=1st | year=2017 | isbn=978-1-315-54301-7 | doi=10.1002/sd.1530 }} </ref>నేటి కాలంలో ఒక భవనం పర్యావరణానికి అనుకూలంగా ఉండాలి. భవనం తయారీకి వాడే సామాగ్రి, ప్రకృతిపై దాని ప్రభావం, మరియు వెలుతురు, నీరు, గాలి కోసం అది ప్రకృతిపై ఆధారపడే తీరును బట్టి దీనిని కొలుస్తారు.<ref>{{cite journal | title=Green Architecture: A Concept of Sustainability | first1=Amany | last1=Ragheb | first2=Hisham | last2=El-Shimy | first3=Ghada | last3=Ragheb | journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences | volume=216 | date=6 January 2016 | pages=778–787 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.sbspro.2015.12.075 }}</ref>

== చరిత్ర ==

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[నార్వే]] లోని చెక్క ఇల్లు; [[లెసోతో]] లోని రోండావెల్ రాళ్లు; [[రొమేనియా]] లోని రైతు ఇల్లు; [[ఐర్లాండ్]] లోని యోలా హట్.
| image1 = Stærnes Søndre Loft, Rollag.jpg
| image2 = Lesotho Slide Show (294).JPG
| image3 = Yola hut -Tagoat Co. Wexford.JPG
| image4 = Muzeul Satului Bucuresti 02.jpg
}}
{{main|స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం}}

ప్రారంభంలో భవన నిర్మాణం అనేది అవసరాలు (ఆశ్రయం, భద్రత, ఆరాధన) మరియు వనరుల (లభించే సామాగ్రి, నైపుణ్యం) మధ్య జరిగే సమతుల్యత వల్ల పరిణామం చెందింది.<ref>{{cite journal | title=Primitive Architecture and Climate | first1=James Marston | last1=Fitch | first2=Daniel P. | last2=Branch | journal=Scientific American | volume=203 | issue=6 | date=December 1960 | pages=134–145 | jstor=24940726 | url=https://wwq.tboake.com/2018/Fitch%20James%20primitive%20architecture%20Scientific%20American%201960.pdf | access-date=2026-03-12 }} </ref>మానవ సంస్కృతులు అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ, మౌఖిక సంప్రదాయాల ద్వారా జ్ఞానం ఒక తరం నుండి మరో తరానికి మారింది. నిర్మాణం ఒక 'కళ' గా మారింది, ఈ కళలో అత్యంత గౌరవప్రదమైన మరియు క్రమబద్ధమైన రూపాలనే 'వాస్తుశిల్పం' అని పిలిచారు. విజయవంతమైన నిర్మాణాలు పదేపదే అనుకరించబడ్డాయి. నేటికీ ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాలలో సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల ఆధారంగా నిర్మించబడే స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం (vernacular architecture) కనిపిస్తుంది.<ref>{{cite journal | title=Ancient vernacular architecture: characteristics categorization and energy performance evaluation | first1=Zhiqiang (John) | last1=Zhai | first2=Jonathan M. | last2=Previtali | journal=Energy and Buildings | volume=42 | issue=3 | date=March 2010 | pages=357–365 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.enbuild.2009.10.002 }}</ref>

=== ప్రాగ్చారిత్రక వాస్తుశిల్పం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[టర్కీ]] లోని [[గోబెక్లి టేపే]], క్రీ.పూ. 10 నుండి 8వ సహస్రాబ్దికి చెందినది; [[జర్మనీ]] లోని గోసెక్ సర్కిల్, క్రీ.పూ. 4900; స్కాట్లాండ్ లోని [[స్కారా బ్రే]] నివాసాలు; కుకుటేని-ట్రిపిలియన్ ఇంటి నమూనా.
| image1 = Göbekli Tepe, Urfa.jpg
| image2 = Goseck Circle 1.jpg
| image3 = Cucuteni MNIR IMG 7622.JPG
| image4 = Orkney Skara Brae.jpg
}}

ప్రారంభ మానవ స్థావరాలు ఎక్కువగా గ్రామీణంగా ఉండేవి. ఆర్థిక వ్యవస్థ విస్తరించడం వల్ల పట్టణ ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి. టర్కీలోని [[చాటల్ హోయుక్]] (Çatalhöyük)  నేటి పాకిస్తాన్ లోని [[మొహెంజొదారో]] వంటి నగరాలు చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి.

నవీన శిలాయుగపు పురావస్తు ప్రదేశాలలో టర్కీలోని [[గోబెక్లి టేపే]]<ref>{{cite journal | title=Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe, Turkey | journal=Cambridge Archaeological Journal | volume=30 | issue=2 | date=May 2020 | pages=343–357 | doi=10.1017/S0959774319000660 }}</ref> అత్యంత ముఖ్యమైనది. అలాగే లెవాంట్ లోని జెరిఖో, పాకిస్తాన్ లోని [[మెహర్‌గఢ్]] (Mehrgarh), మరియు రొమేనియా, మోల్డోవా, ఉక్రెయిన్ ప్రాంతాలలో ని సెటిల్మెంట్లు మానవ నిర్మాణ నైపుణ్యానికి నిదర్శనాలు.<ref>{{cite conference | title=The Early Architectural Traditions of Greater Indus as Seen from Mehrgarh, Baluchistan | first=Jean–François | last=Jarrige | series=Studies in the History of Art | volume=31 | conference=Symposium Papers XV: Urban Form and Meaning in South Asia: The Shaping of Cities from Prehistoric to Precolonial Times | year=1993 | pages=25–33 | publisher=National Gallery of Art | jstor=42620470 }}</ref>

=== క్లాసికల్ యుగం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: మెసొపొటేమియా [[ఇష్తార్ గేట్]] పునర్నిర్మాణం, సుమారు క్రీ.పూ. 575; [[ఈజిప్ట్]] లోని [[గిజా మహా పిరమిడ్]], సుమారు క్రీ.పూ. 2589–2566; ఫ్రాన్స్ లోని రోమన్ మేసన్ కారే, సుమారు క్రీ.శ. 2; [[జోర్డాన్]] లోని పెట్రా వద్ద ఉన్న "ది మొనాస్టరీ"; ఏథెన్స్ లోని పురాతన గ్రీకు [[పార్థినన్]], క్రీ.పూ. 460–406.
| image1 = Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg
| image2 = Kheops-Pyramid.jpg
| image3 = Parthenon (30276156187).jpg
| image4 = France-002364 - Square House (15867600545).jpg
| image5 = The Monastery, Petra, Jordan8.jpg
}}

ప్రాచీన ఈజిప్ట్ మరియు మెసొపొటేమియా వంటి అనేక నాగరికతలలో, వాస్తుశిల్పం అనేది దైవిక మరియు అతీంద్రియ శక్తులతో నిరంతరం మమేకమై ఉండేది. పాలకుల రాజకీయ శక్తిని ప్రదర్శించడానికి భారీ స్మారక కట్టడాలను నిర్మించేవారు. ఈజిప్ట్ లో ప్రభుత్వ వాస్తుశిల్పుల శిక్షణ పూజారి వర్గంతో ముడిపడి ఉండేది. రహస్యాలు తండ్రి నుండి కొడుకుకు అందేవి. వారు కొలబద్దలు, స్క్వేర్ మరియు ట్రయాంగిల్ ఉపయోగించి ప్లాన్లను అమలు చేసేవారు.<ref>{{cite book | title=The Architect: Chapters in the History of the Profession | chapter=The Practice of Architecture in the Ancient World: Eygpt and Greece | pages=3–26 | editor-first=Spiro | editor-last=Kostof | first=William L. | last=MacDonald | publisher=University of California Press | year=2000 | isbn=9780520226043 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=NaYwDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref>

గ్రీకు మరియు రోమన్ నాగరికతల వాస్తుశిల్పం మతపరమైన ఆలోచనల కంటే పౌర ఆదర్శాల నుండి ఉద్భవించింది. కొత్త రకమైన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి మరియు క్లాసికల్ ఆర్డర్ల (classical orders) రూపంలో వాస్తు శైలి అభివృద్ధి చెందింది. రోమన్ వాస్తుశిల్పంపై గ్రీకు వాస్తుశిల్ప ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉండేది.

=== ఆసియా వాస్తుశిల్పం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[భారతదేశం]] లోని [[కందరీయ మహాదేవాలయం]], సుమారు 1030; చైనా లోని టెంపుల్ ఆఫ్ హెవెన్, 1703–1790; [[కంబోడియా]] లోని బాకాంగ్, 881; [[జపాన్]] లోని హిమేజీ కోట, 1609.
| image1 = Beauty of khajuraho temple.jpg
| image2 = Temple of Heaven 20160323 01.jpg
| image3 = Himeji Castle The Keep Towers.jpg
| image4 = Roulos Group - 005 Bakong (8587796725).jpg
}}
ఆసియా వాస్తుశిల్పం ఐరోపా వాస్తుశిల్పం కంటే భిన్నంగా అభివృద్ధి చెందింది. బౌద్ధ, హిందూ మరియు సిక్కు వాస్తు శైలులు విభిన్న లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయి. భారతీయ మరియు చైనీస్ వాస్తుశిల్పం పొరుగు ప్రాంతాలపై గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఆసియాలోని మరో గొప్ప సాధన హిందూ దేవాలయ వాస్తుశిల్పం. ఇది శాస్త్రాలలోని భావనల ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఇది బ్రహ్మాండం (macrocosm) మరియు పిండాండం (microcosm) రెండింటినీ వ్యక్తపరచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

అనేక ఆసియా దేశాలలో, ప్రకృతి దృశ్యాన్ని (natural landscape) మెరుగుపరచడానికి ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన వాస్తు రూపాలు కనిపిస్తాయి. బౌద్ధమతం రాతి మరియు ఇటుకలతో కూడిన మతపరమైన కట్టడాల వైపు మళ్ళింది. ఇది బహుశా రాక్-కట్ ఆర్కిటెక్చర్ (రాతిని తొలిచి చేసే నిర్మాణం) గా మొదలై నేటికీ సురక్షితంగా ఉన్నాయి.

=== ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం ===

[[File:Alyssa K. Barry Koutammakou,Togo.jpg|thumb|టోగో లోని కౌటమ్మాకౌ సెటిల్మెంట్ దృశ్యం]]
ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం ఆ ఖండంలోని వైవిధ్యమైన వాతావరణాలు మరియు సంస్కృతులను ప్రతిబింబిస్తుంది. సాంప్రదాయ ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం మట్టి, రాయి మరియు కలప వంటి వివిధ రకాల సామాగ్రిని ఉపయోగిస్తుంది. ఆఫ్రికన్ డిజైన్లలో 'ఫ్రాక్టల్ స్కేలింగ్' (fractal scaling) అనేది సర్వసాధారణం. అంటే నిర్మాణంలోని చిన్న భాగాలు మొత్తం డిజైన్ ను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇది గ్రామాల లేఅవుట్లు మరియు అలంకరణ అంశాలలో కనిపిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Fractals in African Design – The Center for Generative Justice |url=https://generativejustice.org/africanfractals/ |access-date=2026-03-16 |language=en-US}}</ref>

పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో సుడానో-సాహెలియన్ శైలి ప్రసిద్ధి చెందింది. దట్టమైన మట్టి గోడలు, చెక్క కిరణాలు పొడి మరియు వేడి వాతావరణానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి. తూర్పు ఆఫ్రికాలోని స్వాహిలి తీరంలో ఇళ్ళు పగడపు రాళ్లతో నిర్మించబడతాయి. ఇథియోపియాలోని లాలిబెలా వద్ద నేరుగా భూమిని తొలిచి నిర్మించిన రాతి చర్చీలు అద్భుతమైన నిర్మాణ శైలికి నిదర్శనాలు. {{Cite web |last=Mukalay |first=Joel |date=2025-12-29 |title=Tracing the History of African Architecture |url=https://www.terrafriq.org/post/tracing-the-history-of-african-architecture |access-date=2026-03-16 |website=Terrafriq |language=en}}

=== ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow            = 3
| total_width       = 450
| footer            = మొదటి వరుస: [[స్పెయిన్]] లోని కోర్డోబా మసీదు ఆర్చ్‌లు; [[ఇరాక్]] లోని సమర్రా మసీదు మినార్; [[ఇరాన్]] లోని ఇస్ఫాహాన్ మసీదు. రెండవ వరుస: భారతదేశంలోని [[తాజ్ మహల్]]; టర్కీలోని సెలిమియే మసీదు డోమ్; [[యెమెన్]] లోని సనా నగరం. మూడవ వరుస: ఇండోనేషియా డెమాక్ మసీదు; సౌదీ అరేబియా నాసిఫ్ హౌస్; మాలి లోని జెన్నే మసీదు.
| image1            = Córdoba (5157827355).jpg
| image2            = 001124-MalwiyaMosque-Samerra-IMG 7824-2.jpg
| image3            = 20180301124354 IMG 4179And6more Interior 3.jpg
| image4            = Taj Mahal, Agra, India edit2.jpg
| image5            = Selimiye Mosque, Dome.jpg
| image6            = Bab ul Yemen, Sana'a (2286039117).jpg
| image7            = Sisi Utara Masjid Agung Demak Kab.Demak Jateng Indonesia.jpg
| image8            = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg
| image9            = Old Towns of Djenné-107952.jpg
}}

ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం 7వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైంది. ఇది ప్రాచీన మధ్యప్రాచ్య మరియు బైజాంటియమ్ రూపాలను పొందుపరచుకోవడమే కాకుండా, సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త లక్షణాలను అభివృద్ధి చేసింది. దీని ఉదాహరణలు ఉత్తర ఆఫ్రికా, స్పెయిన్, భారతదేశం మరియు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం విస్తరించిన ప్రాంతాలలో కనిపిస్తాయి.

=== ఐరోపా మధ్యయుగ వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| footer            = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: ఎట్చ్మియాడ్జిన్ కేథడ్రల్ ఇంటీరియర్; రోమ్ లోని శాంటా మారియా మాగియోర్; బ్రిటన్ లోని డర్హామ్ కేథడ్రల్; పారిస్ లోని సెయింట్-చాపెల్ రంగుల గ్లాసు కిటికీలు; జర్మనీ లోని ఆచెన్ కేథడ్రల్.
| image1            = +Mayr Ator Vagharshapat 01.jpg
| image2            = Basilica di Santa Maria Maggiore abside a Roma.jpg
| image3            = Aix dom int vue cote.jpg
| image4            = Durham Cathedral Nave.jpg
| image5            = Sainte Chapelle Interior Stained Glass.jpg
}}

ఐరోపాలో మధ్యయుగ కాలంలో, కళాకారులు తమ వృత్తులను నిర్వహించడానికి గిల్డ్స్ (guilds) గా ఏర్పడ్డారు. ముఖ్యంగా చర్చి భవనాల నిర్మాణానికి సంబంధించి రాతపూర్వక ఒప్పందాలు నేటికీ ఉన్నాయి. ఆ కాలంలో వాస్తుశిల్పి పాత్ర సాధారణంగా మాస్టర్ మేసన్ (ప్రధాన తాపీ పనివాడు) గా ఉండేది.

ప్రధానంగా అబ్బేలు మరియు కేథడ్రల్స్ నిర్మాణంపై దృష్టి సారించారు. క్రీస్తుశకం 900 నుండి వాస్తు విజ్ఞానం ఐరోపా అంతటా వ్యాపించి రోమనెస్క్ మరియు గోతిక్ శైలులకు దారితీసింది. ఖండం అంతటా ఉన్న అనేక కోటలు (fortifications) కూడా మధ్యయుగ వాస్తుశిల్ప వారసత్వంలో ముఖ్యమైన భాగం.

=== పునరుజ్జీవన వాస్తుశిల్పం (Renaissance architecture) ===

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| footer            = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: రోమ్ లోని టెంపియెట్టో; రోమ్ లోని హాల్ ఆఫ్ పర్స్పెక్టివ్; ఫ్రాన్స్ లోని చాటో డి చెనోన్సో; ఇటలీ లోని విల్లా లా రోటోండా.
| image1            = Tempietto del Bramante Vorderseite.jpg
| image2            = Le salon des Perspectives (Villa Farnesina, Rome) (34242676046).jpg
| image3            = 07-Villa-Rotonda-Palladio.jpg
| image4            = Schloss Chenonceau.JPG
}}

1400 నుండి ఐరోపాలో పునరుజ్జీవన కాలం ప్రారంభమైంది. ఇందులో పునరుజ్జీవన మానవతావాదం (humanism) అభివృద్ధి చెందింది. సమాజంలో వ్యక్తి పాత్రకు ప్రాధాన్యత పెరిగింది. భవనాలు నిర్దిష్ట వాస్తుశిల్పుల పేర్లతో (ఉదాహరణకు: బ్రూనెల్లెస్చి, అల్బెర్టి, మైఖేలాంజెలో, పల్లాడియో) పిలువబడటం మొదలైంది. కళాకారుడు, వాస్తుశిల్పి మరియు ఇంజనీర్ మధ్య అప్పట్లో పెద్దగా విభజన ఉండేది కాదు.

క్లాసికల్ శైలి పునరుద్ధరణతో పాటు విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ రంగాలలో పురోగతి భవనాల నిర్మాణాన్ని మరియు నిష్పత్తులను ప్రభావితం చేసింది.

=== ఆధునిక కాలం పారిశ్రామిక యుగం ===
{{multiple image
| perrow            = 3
| total_width       = 450
| footer            = ఎగువ వరుస: ఫ్రాన్స్ లోని చాటో డి మైసన్స్; ప్యాలెస్ ఆఫ్ వెర్సైల్లెస్; పెటిట్ ట్రయానాన్. మధ్య వరుస: లండన్ ఆల్ సెయింట్స్ ఇంటీరియర్; బుకారెస్ట్ మ్యూజియం; డార్ట్మండ్ జోల్లెర్న్ కాలరీ. కింద వరుస: పారిస్ ఈడెన్-థియేటర్; బుకారెస్ట్ సి.ఎన్. కాంపెను హౌస్; బుకారెస్ట్ సి.ఇ.సి ప్యాలెస్; జర్మనీ లోని ఎర్నెస్ట్ లుడ్విగ్ హౌస్.
| image1            = Château de Maisons-Laffitte 001.jpg
| image2            = Petit appartement du roi - Pièce de la vaisselle d'or (3).jpg
| image3            = West facade of Petit Trianon 002.JPG
| image4            = All Saints Margaret Street Interior 2, London, UK - Diliff.jpg
| image5            = The Museum of Ages.jpg
| image6            = Zeche-zollern-2004.jpg
| image7            = Éden-Théâtre 1876 Paris - Chauveau 1999 after p96.jpg
| image8            = 56, Bulevardul Dacia, Bucharest (Romania).jpg
| image9            = Palacio CEC, Bucarest, Rumanía, 2016-05-29, DD 91-93 HDR.jpg
| image10           = La colonie dartistes jugendstil (Mathildenhöhe, Darmstadt) (7882268852).jpg
}}

విజ్ఞాన శాస్త్ర రంగాలలో పెరుగుతున్న పరిజ్ఞానం మరియు కొత్త సామాగ్రి, సాంకేతికత వల్ల వాస్తుశిల్పం మరియు ఇంజనీరింగ్ విడిపోవడం ప్రారంభించాయి. వాస్తుశిల్పి సాంకేతిక అంశాల కంటే అందం మరియు మానవీయ అంశాలపై దృష్టి పెట్టారు. ధనవంతులైన క్లయింట్ల కోసం విలాసవంతమైన భవనాలను నిర్మించే "జెంటల్‌మెన్ ఆర్కిటెక్ట్స్" పెరిగారు.

పారిశ్రామిక విప్లవం భారీ ఉత్పత్తికి మరియు వినియోగానికి దారితీసింది. యంత్రాల ద్వారా తయారయ్యే అలంకరించబడిన వస్తువులు చౌకగా లభించడం వల్ల మధ్యతరగతి వారికి కూడా అందమైన భవనాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం మరింత అలంకారప్రాయంగా మారింది.

=== ఆధునికవాదం  ===


{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| footer            = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: జర్మనీ లోని ఫాగస్ ఫ్యాక్టరీ; జర్మనీ లోని ఐన్‌స్టీన్ టవర్; ఉక్రెయిన్ లోని డెర్జ్‌ప్రోమ్ భవనం; పారిస్ లోని థియేటర్ డెస్ చాంప్స్-ఎలిసీస్; నెదర్లాండ్స్ లోని గ్లాస్‌పలేస్.
| image1            = Alfeld Fagus 08JUL15.JPG
| image2            = Einsteinturm 7443a.jpg
| image3            = Overzicht voorgevel - Heerlen - 20349660 - RCE.jpg
| image4            = Derzhprom building.jpg
| image5            = Théâtre des Champs-Élysées, 21 April 2013.jpg
}}

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పాత శైలులపై విరక్తితో ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి పునాదులు పడ్డాయి. 1919లో జర్మనీలో స్థాపించబడిన [[బాహౌస్]] స్కూల్, కళ, నైపుణ్యం మరియు సాంకేతికతను ఏకీకృతం చేయాలని భావించింది. <ref>{{cite web |last1=Winton |first1=Alexandra Griffith |title=The Bauhaus, 1919–1933 |url=https://www.metmuseum.org/essays/the-bauhaus-1919-1933 |website=metmuseum.org |date=August 2007 |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=6 October 2025}}</ref>

ఆధునిక వాస్తుశిల్పులు చారిత్రక సూచనలను మరియు అనవసరమైన అలంకరణలను తొలగించి, భవనాలను స్వచ్ఛమైన రూపాలకు పరిమితం చేశారు. ఉక్కు కిరణాలు (steel beams) మరియు కాంక్రీటు ఉపరితలాలను బయటకి కనిపించేలా వదిలేశారు. [[ఫ్రాంక్ లాయిడ్ రైట్]] 'ఆర్గానిక్ ఆర్కిటెక్చర్'ను అభివృద్ధి చేశారు. ఇందులో భవనం అది ఉన్న పర్యావరణంతో మమేకమై ఉండాలని ఆయన భావించారు.

[[మీస్ వాన్ డెర్ రోహె]], ఫిలిప్ జాన్సన్ వంటి వారు సామాగ్రి లక్షణాల ఆధారంగా అందాన్ని సృష్టించడానికి ప్రయత్నించారు. ఇది అంతర్జాతీయ శైలికి (International Style) దారితీసింది. న్యూయార్క్ లోని వరల్డ్ ట్రేడ్ సెంటర్ యొక్క ట్విన్ టవర్స్ దీనికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.

=== పోస్ట్ మోడర్నిజం ===

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| footer            = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: అమెరికా లోని పియాజ్జా డి ఇటాలియా; అమెరికా లోని టీమ్ డిస్నీ భవనం; బ్రిటన్ లోని కేంబ్రిడ్జ్ జడ్జ్ బిజినెస్ స్కూల్ ఇంటీరియర్; ప్రేగ్ లోని డాన్సింగ్ హౌస్.
| image1            = PiazzaDItalia1990.jpg
| image2            = The Walt Disney Company office.jpg
| image3            = Case danzanti.jpg
| image4            = Cambridge University Judge Business School interior.jpg
}}

ఆధునికవాదం చాలా నిరాడంబరంగా, ఏకరీతిగా ఉందని భావించిన కొందరు వాస్తుశిల్పులు దానిని వ్యతిరేకించారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, పాల్ రుడాల్ఫ్ వంటి వారు 'బ్రూటలిజం' (Brutalism) ద్వారా కాంక్రీటుతో అలంకరణలు చేయడానికి ప్రయత్నించారు.

మెటాఫోరిక్ ఆర్కిటెక్చర్ (Metaphoric architecture) వంటి కొత్త ఆలోచనలు ప్రకృతిని ప్రేరణగా తీసుకున్నాయి. పోస్ట్ మోడర్నిజం అనేది ఆధునిక నిర్మాణ సాంకేతికతను పాత క్లాసికల్ శైలి అందాలతో కలిపింది. రాబర్ట్ వెంచురి పోస్ట్ మోడర్న్ వాస్తుశిల్పాన్ని "డెకరేటెడ్ షెడ్" (లోపల ఉపయోగకరంగా ఉండి, పైన అలంకరించబడిన భవనం) గా అభివర్ణించారు.<ref>{{cite book |last=Venturi |first=Robert |title=Complexity and Contradiction in Architecture |publisher=Museum of Modern Art |year=1966 |location=New York |url=https://archive.details/complexitycontra00vent |url-access=registration |quote=complexity and contradiction in architecture. }}</ref>

=== నేటి వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| footer            = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: అమెరికా లోని మెడోస్ మ్యూజియం; చైనా లోని బీజింగ్ నేషనల్ స్టేడియం; డెన్మార్క్ లోని ఇస్బ్‌జెర్గెట్ హౌసింగ్ ప్రాజెక్ట్; ఆస్ట్రియా లోని వియన్నా విశ్వవిద్యాలయ లైబ్రరీ.
| image1            = Dallas Meadows Museum 1.jpg
| image2            = Beijing national stadium.jpg
| image3            = Campus WU LC D1 TC DSC 1440w.jpg
| image4            = Isbjerget.jpg
}}

1980ల నుండి భవనాల నిర్మాణం మరింత సంక్లిష్టంగా మారింది. దీనివల్ల వాస్తుశిల్పం అనేది బహుళ-విభాగాల (multi-disciplinary) రంగంగా మారింది. డిజైన్ చేసే వాస్తుశిల్పి, ప్రాజెక్టును అమలు చేసే వాస్తుశిల్పి అని పాత్రలు విడిపోయాయి. ఒక పెద్ద కట్టడం అనేది ఇక ఒక వ్యక్తి ఆలోచన మాత్రమే కాదు, అది వందల మంది కృషి.

పర్యావరణ సుస్థిరత (Environmental sustainability) నేడు ప్రధాన అంశంగా మారింది. తక్కువ ఖర్చు కంటే పర్యావరణానికి మేలు చేసే డిజైన్లకే ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు. నిష్క్రియ సౌర రూపకల్పన (passive solar building design), గ్రీన్ రూఫ్ డిజైన్లు, తక్కువ శక్తిని వాడే భవనాల నిర్మాణం పెరుగుతోంది. స్వదేశీ వాస్తుశిల్పంలోని పద్ధతులు నేటి ఆధునిక సాంకేతికతకు ప్రేరణగా నిలుస్తున్నాయి. అమెరికాలోని LEED రేటింగ్ సిస్టమ్ ఈ రంగంలో చాలా ప్రభావం చూపుతోంది.

== రకాలు ==
[[File:Stourhead Pantheon.jpg|thumb|బ్రిటన్ లోని స్టౌర్‌హెడ్ ప్యాంథియన్, దీన్ని హెన్రీ హోరే డిజైన్ చేశారు.]]

=== నివాస వాస్తుశిల్పం ===
నివాస వాస్తుశిల్పం అనేది వినియోగదారుల జీవనశైలికి అనుగుణంగా ఉంటూనే, బిల్డింగ్ కోడ్స్ మరియు జోనింగ్ చట్టాలను పాటిస్తూ ఇళ్లను రూపొందించడం.

=== వాణిజ్య వాస్తుశిల్పం ===
వ్యాపారాలు, ప్రభుత్వం మరియు మతపరమైన సంస్థల అవసరాలను తీర్చే వాణిజ్య భవనాల రూపకల్పనను ఇది సూచిస్తుంది.<ref>{{cite web |last1=Zurn |first1=Scott |title=Commercial Architecture: Types and Benefits |url=https://levelengineering.com/b/architecture/commercial-architecture/ |website=levelengineering.com |publisher=Level |access-date=6 October 2025}}</ref>

=== పారిశ్రామిక వాస్తుశిల్పం  ===

పారిశ్రామిక భవనాలు, ఫ్యాక్టరీల రూపకల్పన ఇది. ఇందులో కార్మికులు మరియు వస్తువుల సురక్షిత కదలికపై ప్రధాన దృష్టి ఉంటుంది.

=== ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్చర్ ===

బహిరంగ ప్రజా ప్రదేశాలు, ఉద్యానవనాలు మరియు స్మారక కట్టడాల పరిసరాలను అందంగా, పర్యావరణ హితంగా తీర్చిదిద్దడం ఇది. దీనిని చేసే వారిని ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్ట్ అంటారు.

=== అంతర్గత వాస్తుశిల్పం  ===

[[File:Charles Rennie Mackintosh - Music Room 1901.jpg|thumb|చార్లెస్ రెన్నీ మెకింతోష్ – మ్యూజిక్ రూమ్ 1901]]
భవనం లోపలి స్థలాన్ని మనుషుల అవసరాలకు అనుగుణంగా డిజైన్ చేయడం ఇది. పాత భవనాలను కొత్త అవసరాల కోసం మార్చడం కూడా ఇందులో భాగం.

=== పట్టణ రూపకల్పన  ===

నగరాలు, పట్టణాలు మరియు గ్రామాల భౌతిక రూపాన్ని తీర్చిదిద్దే ప్రక్రియ ఇది. ఇది కేవలం ఒక్క భవనం మీద కాకుండా మొత్తం వీధులు, పరిసరాలు మరియు నగరాల సుస్థిరతపై దృష్టి పెడుతుంది.

=== హరిత రూపకల్పన  ===

[[File:Awesome Green Roof.jpg|thumb|భవనం పైకప్పు పై పెంచిన మొక్కలు (గ్రీన్ రూఫ్)]]
హరిత భవనాలు అంటే భవనాల వల్ల పర్యావరణంపై పడే ప్రభావాన్ని తగ్గించడం. 1973 చమురు సంక్షోభం తర్వాత దీనిపై ఆసక్తి పెరిగింది. ఇది పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యూహాలను, అంటే గ్రీన్ రూఫ్స్, నేచురల్ లైటింగ్ మరియు విండ్ వెంటిలేషన్ వంటి వాటిని ఉపయోగిస్తుంది. వెదురు, రీసైకిల్ చేసిన సామాగ్రిని వాడటం ద్వారా వనరుల వృధాను తగ్గిస్తారు. వర్షపు నీటిని సేకరించడం మరియు నీటిని మళ్ళీ వాడటం వంటివి కూడా ఇందులో ముఖ్యాంశాలు. <ref>{{Cite web |title=Four decades of green design {{!}} The American Institute of Architects |url=https://www.aia.org/aia-architect/article/four-decades-green-design |access-date=2026-03-16 |website=www.aia.org |language=en}}</ref>

== ఇతర రకాలు ==
==== నావల్ ఆర్కిటెక్చర్ (Naval architecture) ====

[[File:Lines plan en.svg|thumb|upright=0.9|ఓడ యొక్క హల్ (hull) రూపం ప్లాన్]]
ఓడలు, నౌకలు మరియు సముద్రపు కట్టడాల రూపకల్పన మరియు నిర్మాణానికి సంబంధించిన ఇంజనీరింగ్ విభాగం ఇది. ఓడల డిజైన్, నిర్మాణం, నిర్వహణ మరియు భద్రతా నిబంధనలను ఇది పర్యవేక్షిస్తుంది. <ref>{{cite web|url=http://www.rina.org.uk/careers_in_naval_architecture.html|title=Careers in Naval Architecture|last=RINA|website=www.rina.org.uk|access-date=26 February 2017|archive-date=20 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020170147/https://www.rina.org.uk/careers_in_naval_architecture.html|url-status=live}}</ref>

==== సీస్మిక్ ఆర్కిటెక్చర్ (Seismic architecture) ====

భూకంపాల నుండి తట్టుకునేలా భవనాలను నిర్మించే పద్ధతి ఇది. దీనిని 'భూకంప వాస్తుశిల్పం' అని కూడా అంటారు. 1985 లో రాబర్ట్ రీతర్మన్ ఈ పదాన్ని మొదటగా వాడారు. ఇది భూకంప ప్రభావిత ప్రాంతాలలో భవన నిర్మాణానికి ఒక కొత్త సౌందర్య మరియు సాంకేతిక దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది. <ref>{{cite book|last=Llunji|first=Mentor|title=Seismic Architecture – The architecture of earthquake resistant structures|year=2016|publisher=Msproject|isbn=978-9940979409}}</ref>

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Sister project links}}
{{Wikivoyage|Architecture}}

[https://worldarchitecture.org ప్రపంచ వాస్తుశిల్ప సంఘం]

[http://www.architecture.com Architecture.com], రాయల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్ట్స్ వారిది

[https://www.aia.org/ అమెరికన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్ట్స్]

[[Category:వాస్తుశిల్పం| ]]
[[Category:వాస్తు రూపకల్పన]]