Editing పురావస్తు శాస్త్రం


[[File:Lousonna01.JPG|thumb|236px|alt=low stone walls to the left of a gravel path|లౌసన్నే, స్విట్జర్లాండ్ లోని పురాతన రోం శిథిలాలు]]
'''పురావస్తు శాస్త్రం''' (Archaeology) అనేది ప్రాచీన వస్తువులను వెలికితీయడం, వాటిని విశ్లేషించడం ద్వారా మానవ కార్యకలాపాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. పురావస్తు రికార్డులో మానవ నిర్మిత వస్తువులు (Artifacts), కట్టడాలు (Architecture), జైవిక ఆధారాలు (Biofacts), చారిత్రక ప్రదేశాలు (Sites), సాంస్కృతిక దృశ్యాలు (Cultural landscapes) ఉంటాయి. పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక సామాజిక శాస్త్రం (Social science) గాను, మానవీయ శాస్త్రాల (Humanities) లోని ఒక శాఖగాను పరిగణించవచ్చు.<ref>{{cite journal |author=Sinclair, A. |year=2016 |title=The Intellectual Base of Archaeological Research 2004–2013: A visualisation and analysis of its disciplinary links, networks of authors, and conceptual language |journal=Internet Archaeology |issue=42 |doi=10.11141/ia.42.8 |doi-access=free}}</ref>
ఈ శాస్త్రంలో మానవుల [[చరిత్ర]], [[పూర్వ చరిత్ర]] గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. అంటే తూర్పు ఆఫ్రికా, [[కెన్యా]]లో బయటపడ్డ 30 లక్షల సంవత్సరాల రాతిపనిముట్ల నుంచి ఇటీవలి కాలం నాటి పరిస్థితుల గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. ఎటువంటి లిఖిత పూర్వక ఆధారాలు లేని పూర్వీకుల సమాజం, వారి జీవన విధానం గురించి తెలుసుకునేందుకు పురావస్తు శాస్త్రం చాలా కీలకమైనది. అసలు చరిత్రలో 99% మానవ సమాజాల్లో అక్షర జ్ఞానం అభివృద్ధి కాక మునుపటి పరిస్థితుల్లో దాగి ఉంది. వివిధ మానవ జాతుల సాంస్కృతిక చరిత్ర అర్థం చేసుకోవడం, పూర్వీకుల జీవన విధానాన్ని పునర్నిర్మించడం, వాటిని అక్షరబద్ధం చేయడం, కాలంతో పాటు జీవన విధానాల్లో ఎలాంటి మార్పులు వచ్చాయో పరిశోధించడం ఈ శాస్త్రం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు.

భూముల్ని సర్వే చేయడం, తవ్వకాలు జరపడం, అక్కడ కనిపించిన సమాచారాన్ని సమీకరించి విశ్లేషించి గతం గురించి మరింత తెలుసుకోవడం ఈ శాస్త్రంలోని ప్రధాన అంశాలు. ఇలా పరిశోధన చేయడానికి చరిత్ర, భూగోళ శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయనిక శాస్త్రం, సమాచార సాంకేతిక శాస్త్రం, గణాంక శాస్త్రం, భాషా శాస్త్రం లాంటి ఇతర శాస్త్రాల సహాయం కూడా తీసుకుంటారు.<ref>{{cite journal |last=Sinclair |first=A. |year=2022 |title=Archaeological Research 2014 to 2021: an examination of its intellectual base, collaborative networks and conceptual language using science maps |journal=Internet Archaeology |issue=59 |doi=10.11141/ia.59.10 |doi-access=free}}</ref>
 చారిత్రక ఆధారాలు లేదా లిఖిత రికార్డులు లేని చరిత్ర పూర్వ సమాజాల గురించి తెలుసుకోవడానికి పురావస్తు శాస్త్రం చాలా ముఖ్యమైనది. చరిత్ర పూర్వ కాలం అంటే మానవ గతంలో 99% కంటే ఎక్కువ భాగం, ఇది పాత రాతియుగం (Paleolithic) నుండి ప్రపంచవ్యాప్తంగా సమాజాలలో అక్షరాస్యత వచ్చే వరకు ఉంటుంది. పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క లక్ష్యాలు సాంస్కృతిక చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడం నుండి గత జీవన విధానాలను పునర్నిర్మించడం, కాలక్రమేణా మానవ సమాజాలలో వచ్చిన మార్పులను వివరించడం వరకు ఉంటాయి.<ref> {{cite web |title=What is archaeology? – Archaeology definition |website=Live Science |date=28 March 2014 |url=https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html |access-date=25 August 2017 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221143606/https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html |url-status=live}}</ref> గ్రీకు భాష నుండి ఉద్భవించిన 'ఆర్కియాలజీ' అనే పదానికి "ప్రాచీన చరిత్ర అధ్యయనం" అని అర్థం.<ref>{{cite book |title=The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510815-6 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156 |access-date=22 July 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809084502/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156 |url-status=live}}</ref>

యూరప్‌లో 19వ శతాబ్దంలో పురాతన వస్తువుల సేకరణ (Antiquarianism) నుండి పురావస్తు శాస్త్రం అభివృద్ధి చెందింది, అప్పటి నుండి ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆచరించబడుతున్న ఒక శాస్త్రంగా మారింది. గతం పట్ల నిర్దిష్ట దృక్పథాలను సృష్టించడానికి దేశాలు పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించుకున్నాయి.<ref>{{cite web |title=Archaeology as a Central Issue in the Creation of Identity |website=Encyclopédie d'histoire numérique de l'Europe |url=https://ehne.fr/en/encyclopedia/themes/arts-in-europe/nationalist-speeches-art-during-19th-century/archaeology-a-central-issue-in-creation-identity |access-date=2022-12-22}}{{cite book |last=Bueno |first=Christina |year=2016 |title=The Pursuit of Ruins: Archaeology, History, and the Making of Modern Mexico |location=Albuquerque |publisher=University of New Mexico Press |pages=25 ff}}</ref> దీని ప్రారంభ దశ నుండి సముద్ర పురావస్తు శాస్త్రం (Maritime archaeology), మహిళా పురావస్తు శాస్త్రం (Feminist archaeology), ఖగోళ పురావస్తు శాస్త్రం (Archaeoastronomy) వంటి అనేక ప్రత్యేక ఉపవిభాగాలు ఏర్పడ్డాయి. పురావస్తు పరిశోధనలకు సహాయపడటానికి అనేక శాస్త్రీయ పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. అయినప్పటికీ నేడు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నకిలీ పురావస్తు శాస్త్రం (Pseudoarchaeology), వస్తువుల దోపిడీ (Looting),<ref>{{cite news |first=Pablo |last=Markin |date=10 April 2017 |title=A special issue of ''Open Archaeology'' on non-professional metal-detecting |website=Open Science |type=blog |publisher=de Gruyter |url=http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/ |access-date=2022-06-14 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028212253/http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/}}</ref>ప్రజల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం, మానవ అవశేషాల త్రవ్వకాలపై వ్యతిరేకత వంటి అనేక సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నారు.<ref>{{cite journal |first=Edward B. |last=Banning |date=29 May 2019 |title=The archaeological impacts of metal detecting |journal=Open Archaeology |volume=5 |issue=1 |pages=180–186 |issn=2300-6560 |doi=10.1515/opar-2019-0013 |doi-access=free}} </ref>

== చరిత్ర ==

=== పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క మొదటి సందర్భాలు ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|caption_align=center
| align = right
| direction =horizontal
| header=నబోనిడస్ త్రవ్వకాలు (సుమారు క్రీ.పూ. 550)
| image1 = Nabonidus cylinder sippar bm1.jpg
| caption1 = [[Cylinders of Nabonidus|సిప్పార్ నుండి లభించిన నబోనిడస్ సిలిండర్]]
| image2 = Nabonidus cylinder from Sippar (extract about Naram-Sin and Sargon).jpg
| caption2 = త్రవ్వకాల గురించి వివరించే భాగం
| footer_align=center
| footer=సుమారు క్రీ.పూ. 550 లో రాజు [[Nabonidus|నబోనిడస్]] చేసిన త్రవ్వకాల ద్వారా లభించిన [[Naram-Sin of Akkad|నరం-సిన్]] (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాలు.
}}
ప్రాచీన మెసొపొటేమియాలో, అక్కాడియన్ సామ్రాజ్య పాలకుడైన నరం-సిన్ (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాన్ని క్రీ.పూ. 550 ప్రాంతంలో రాజు నబోనిడస్ కనుగొని విశ్లేషించాడు. అందువల్లనే అతనిని మొదటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite book |last1=Silverberg |first1=Robert |year=1997 |title=Great Adventures in Archaeology |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-9247-5 |page=viii |url=https://books.google.com/books?id=ic2za8bZeYAC&pg=PR8 |access-date=10 June 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kelly |first1=Robert L. |last2=Thomas |first2=David Hurst |title=Archaeology: Down to Earth |year=2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-60864-6 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=LC0lzyqLi6gC&pg=PA2 |access-date=10 June 2020}}</ref>అతను సిప్పార్‌లోని సూర్య దేవుడు శమాష్, యుద్ధ దేవత అనునితు దేవాలయాల పునాదులను, హరాన్ లో నరం-సిన్ నిర్మించిన చంద్ర దేవుడి మందిరాన్ని వెలికితీయడమే కాకుండా, వాటిని తిరిగి పునర్నిర్మించాడు. పురావస్తు వస్తువుల కాల నిర్ణయం (Dating) చేయడానికి ప్రయత్నించిన వారిలో కూడా అతనే మొదటివాడు. నరం-సిన్ దేవాలయం కోసం వెతుకుతున్నప్పుడు దాని కాలాన్ని అంచనా వేశాడు.అతని అంచనాలో 1,500 సంవత్సరాల వ్యత్యాసం ఉన్నప్పటికీ, ఆ కాలంలో సరైన సాంకేతికత లేని పరిస్థితిలో అది చాలా గొప్ప ప్రయత్నంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite web |last=Watrall |first=Ethan |title=Lecture 2 |series=History of Archaeology (ANP203) |url=http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408224102/http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-date=8 April 2014 |publisher=Anthropology.msu.edu |access-date=7 April 2014}} </ref>

=== పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు (Antiquarians) ===

[[File:Ciriaco d'Ancona di Benozzo Gozzoli.jpg|thumb|upright=.7|[[Cyriacus of Ancona|సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా]] (బెనోజో గోజోలి గీసిన చిత్రం)]]
ఆర్కియాలజీ అనే శాస్త్రం (గ్రీకు పదం 'ఆర్కైలోజియా' నుండి వచ్చింది) పాత బహుళ-విభాగ అధ్యయనమైన యాంటిక్వేరియనిజం నుండి పుట్టింది. పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు ప్రాచీన వస్తువులు, రాతప్రతులు మరియు చారిత్రక ప్రదేశాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి చరిత్రను అధ్యయనం చేశారు. 18వ శతాబ్దపు పురాతన వస్తువుల సేకరణకర్త రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ నినాదం "మేము సిద్ధాంతాల నుండి కాదు, వాస్తవాల నుండి మాట్లాడతాము" అనేది గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉన్న అనుభవపూర్వక సాక్ష్యాలపై దృష్టిని కేంద్రీకరించింది. 17 మరియు 18వ శతాబ్దాలలో ఐరోపాలో జ్ఞానోదయ కాలంలో పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక శాస్త్రంగా క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రాథమిక చర్యలు జరిగాయి.<ref>{{cite web |last=Hirst |first=K. Kris |date=9 February 2017 |title=The history of archaeology: How ancient relic hunting became science |website=[[about.com]] |url=http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |access-date=8 April 2018 |archive-date=11 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611094527/http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |url-status=live}}</ref>

సాంగ్ వంశం (960–1279) కాలంలో చైనాలో ఔయాంగ్ సియు<ref>{{cite book |last=Ebrey |first=Patricia Buckley |year=1999 |title=The Cambridge Illustrated History of China |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=148 |isbn=0-521-66991-X |edition=paperback}}</ref> మరియు ఝావో మింగ్‌చెంగ్ వంటి వారు షాంగ్ మరియు ఝౌ కాలం నాటి పురాతన చైనీస్ కాంస్య శాసనాలను పరిశోధించడం, భద్రపరచడం మరియు విశ్లేషించడం ద్వారా చైనీస్ శాసనశాస్త్రం (Epigraphy) సంప్రదాయాన్ని స్థాపించారు.<ref>{{cite journal |last=Rudolph |first=R. C. |year=1963 |title=Preliminary notes on Sung archaeology |journal=The Journal of Asian Studies |volume=22 |number=2 |pages=169–177, esp. 171 |doi=10.2307/2050010 |jstor=2050010 |s2cid=164153713}}</ref> 1088లో ప్రచురించబడిన తన పుస్తకంలో, షెన్ కువో అప్పటి చైనీస్ పండితులను విమర్శించాడు. పురాతన కాంస్య పాత్రలు సాధారణ కళాకారుల సృష్టి అని గుర్తించకుండా, వాటిని ప్రసిద్ధ మునుల సృష్టిగా భావిస్తున్నారని, వాటి అసలు పనితీరు మరియు తయారీ ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకోకుండా ఆచారాల కోసం వాడుతున్నారని అతను పేర్కొన్నాడు.<ref>{{cite book |last1=Fraser |first1=Julius Thomas |last2=Haber |first2=Francis C. |year=1986 |title=Time, Science, and Society in China and the West |place=Amherst |publisher=University of Massachusetts Press |isbn=0-87023-495-1 |page=227}}</ref> ఇటువంటి కార్యకలాపాలు సాంగ్ కాలం తర్వాత తగ్గాయి, కానీ 17వ శతాబ్దంలో క్వింగ్ రాజవంశం కాలంలో మళ్ళీ పుంజుకున్నాయి. అయితే ఇవి ఎప్పుడూ చైనీస్ చరిత్ర రచనలో భాగంగానే పరిగణించబడ్డాయి తప్ప ప్రత్యేక పురావస్తు విభాగంగా కాదు.<ref>{{rp|style=ama|pp=74–76}}{{rp|style=ama|p=97}}</ref>

పునరుజ్జీవన కాలపు ఐరోపాలో, మధ్యయుగం చివరలో హ్యూమనిజం ప్రారంభంతో ప్రాచీన గ్రీకో-రోమన్ నాగరికత అవశేషాలపై ఆసక్తి పెరిగింది.<ref>{{cite book |last=Trigger |first=Bruce G. |year=2006 |title=A History of Archaeological Thought |edition=2nd |place=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-84076-7}}{{rp|style=ama|p=74}}{{cite book |last=Clunas |first=Craig |year=2004 |title=Superfluous Things: Material culture and social status in early modern China |place=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-2820-8}}{{rp|style=ama|p=95}}</ref>

సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా ఇటలీకి చెందిన ఒక గొప్ప పండితుడు. అతడిని అతని సమకాలికులు 'పురాతనత్వ పితామహుడు' (pater antiquitatis) అని పిలిచేవారు, నేడు అతడిని "శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. 15వ శతాబ్దంలో గ్రీకు మరియు రోమన్ పురాతన వస్తువులను, ముఖ్యంగా శాసనాలను రికార్డు చేయడంలో అతను అత్యంత చురుగ్గా పనిచేశాడు. అతని రికార్డులు చాలా ఖచ్చితంగా ఉండటం వల్ల ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రానికి పునాది వేసిన వ్యక్తిగా అతడిని గుర్తిస్తారు.<ref>Edward W. Bodnar, ''Later travels'', with Clive Foss, introduction (pp. ix-xxiii)</ref> అతను గ్రీస్ మరియు తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతమంతా ప్రయాణించి పార్థినాన్, డెల్ఫీ, ఈజిప్టు పిరమిడ్లు మరియు చిత్రలిపి వంటి అనేక పురాతన కట్టడాలను తన డైరీ 'కామెంటేరియా' (Commentaria) లో నమోదు చేశాడు.<ref>E. W. Bodnar, ''Cyriacus of Ancona and Athens'', Bruxelles-Berchem, 1960.</ref>

ఫ్లావియో బియాండో అనే మరొక పండితుడు 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రాచీన రోమ్ శిథిలాలు మరియు భౌగోళిక స్థితిపై ఒక క్రమబద్ధమైన మార్గదర్శినిని రూపొందించాడు. దీని వల్ల అతడిని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకరిగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite encyclopedia |title=Flavio Biondo |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |date=31 May 2021 |edition=Online |url=https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |access-date=27 October 2021 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027152435/https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |url-status=live}}</ref>

12వ శతాబ్దపు భారతీయ పండితుడు కల్హణుడు తన రచనలలో స్థానిక సంప్రదాయాలను నమోదు చేయడం, రాతప్రతులు, శాసనాలు, నాణేలు మరియు కట్టడాలను పరిశీలించడం వంటివి చేశాడు. ఇది పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క ప్రారంభ జాడలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. సుమారు 1150లో అతను పూర్తి చేసిన 'రాజతరంగిణి' భారతదేశపు మొదటి చరిత్ర పుస్తకాలలో ఒకటిగా వర్ణించబడింది.<ref>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |year=2009 |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |page=13 |isbn=978-93-325-6996-6 |url=https://books.google.com/books?id=cvauDwAAQBAJ |access-date=11 May 2022 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731065145/https://www.google.com/books/edition/A_History_of_Ancient_and_Early_Medieval/cvauDwAAQBAJ |url-status=live}}{{cite book |last=Ucko |first=P. J. |title=Theory in Archaeology: A World Perspective |publisher=Taylor & Francis |year=2005 |isbn=978-1-134-84346-6 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |access-date=2022-05-10 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510144036/https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |url-status=live}}</ref>

=== మొదటి త్రవ్వకాలు ===
[[File:stonehenge 1877.JPG|thumb|left|upright=1.15|alt=old photograph of stonehenge with toppled stones|1877 జూలైలో తీసిన [[Stonehenge|స్టోన్‌హెంజ్]] యొక్క ప్రారంభ ఛాయాచిత్రం]]
[[File:Johann Joachim Winckelmann (Raphael Mengs after 1755).jpg|thumb|upright=.7|[[Johann Joachim Winckelmann|జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్]]]]
పురావస్తు త్రవ్వకాలకు గురైన మొదటి ప్రదేశాలలో ఇంగ్లాండ్‌లోని స్టోన్‌హెంజ్ మరియు ఇతర మెగాలిథిక్ కట్టడాలు ఉన్నాయి. జాన్ ఆబ్రే (1626–1697) దక్షిణ ఇంగ్లాండ్‌లోని అనేక పురాతన స్మారక చిహ్నాలను నమోదు చేసిన మార్గదర్శక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త. అతను తన కాలం కంటే ముందుగానే తన అన్వేషణలను విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నించాడు. అతను రాతి నిర్మాణాలు, మధ్యయుగ కట్టడాలు మరియు కవచాల ఆకృతుల శైలి పరిణామాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రయత్నించాడు.<ref>{{cite book |first=Michael |last=Hunter |author-link=Michael Hunter (historian) |year=1975 |title=John Aubrey and the Realm of Learning |place=London |publisher=Duckworth |isbn=978-0-7156-0818-0 |pages=[https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156 156–157, 162–166, 181] |url=https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156}}</ref>

స్పానిష్ సైనిక ఇంజనీర్ రోక్ జోక్విన్ డి అల్కుబియర్ ప్రాచీన నగరాలైన పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో త్రవ్వకాలు జరిపాడు. ఈ రెండు నగరాలు క్రీ.శ. 79లో వెసువియస్ అగ్నిపర్వతం పేలినప్పుడు బూడిదలో కూరుకుపోయాయి. ఈ త్రవ్వకాలు 1738లో హెర్క్యులేనియంలో, 1748లో పాంపీలో ప్రారంభమయ్యాయి. పాత్రలు మరియు మానవ ఆకారాలతో సహా మొత్తం నగరాలే బయటపడటం ఐరోపా అంతటా పెద్ద ప్రభావాన్ని చూపింది.

అయితే, ఆధునిక పద్ధతులు అభివృద్ధి చెందకముందు, త్రవ్వకాలు క్రమపద్ధతి లేకుండా జరిగేవి. నేల పొరల అమరిక (Stratification) మరియు సందర్భం (Context) వంటి ముఖ్యమైన అంశాలను పక్కన పెట్టేవారు.<ref>{{cite book |last=King |first=Dorothy |author-link=Dorothy King |year=2006 |title=The Elgin Marbles |publisher=Hutchinson}}</ref>

18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, జర్మనీకి చెందిన జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్ రోమ్‌లో ఉంటూ రోమన్ పురాతన వస్తువుల అధ్యయనానికి తనను తాను అంకితం చేసుకున్నాడు. అతను పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో జరుగుతున్న త్రవ్వకాలను సందర్శించాడు. అతను శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకడు మరియు కళా చరిత్రకు శైలీకృత వర్గీకరణలను మొదటగా అన్వయించిన వ్యక్తి. వింకెల్‌మాన్‌ను "ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని కూడా పిలుస్తారు.

=== పురావస్తు పద్ధతుల అభివృద్ధి ===
[[File:Both Lozenges.jpg|thumb|upright=0.9|1808లో రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ మరియు విలియం కన్నింగ్టన్ జరిపిన త్రవ్వకాల్లో దొరికిన వస్తువులు.]]
పురావస్తు త్రవ్వకాల పితామహుడు విలియం కన్నింగ్టన్ (1754–1810). అతను 1798 నుండి విల్ట్‌షైర్‌లో త్రవ్వకాలు చేపట్టాడు.<ref>{{cite journal |author=Everill, P. |year=2010 |title=The Parkers of Heytesbury: Archaeological pioneers |journal=Antiquaries Journal |volume=90 |pages=441–453 |doi=10.1017/S000358151000003X |s2cid=162145183}}</ref> కన్నింగ్టన్ రాతియుగం మరియు కాంస్య యుగం నాటి సమాధుల (Barrows) గురించి అత్యంత ఖచ్చితమైన రికార్డులను రూపొందించాడు. అతను ఉపయోగించిన సాంకేతిక పదాలు నేటికీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వాడుతున్నారు. అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు థామస్ జెఫర్సన్ కూడా 1784లో వర్జీనియాలోని స్థానిక అమెరికన్ల సమాధులపై 'ట్రెంచ్' (Trench) పద్ధతిని ఉపయోగించి త్రవ్వకాలు జరిపాడు.

19వ శతాబ్దపు పురావస్తు శాస్త్రం సాధించిన ప్రధాన విజయాలలో ఒకటి స్ట్రాటిగ్రఫీ (Stratigraphy - పొరల అమరిక శాస్త్రం) అభివృద్ధి. విలియం స్మిత్, జేమ్స్ హట్టన్ మరియు చార్లెస్ లైయెల్ వంటి పండితుల భూగర్భ శాస్త్ర పరిశోధనల నుండి ఈ ఆలోచన తీసుకోబడింది. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో జాక్వెస్ బౌచర్ డి పెర్తేస్ మరియు క్రిస్టియన్ జుర్గెన్సన్ థామ్సన్ వంటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు తాము కనుగొన్న వస్తువులను కాలక్రమానుసారం అమర్చడం ప్రారంభించారు.
[[File:Lootsi 8, R68.4 karv2.1 200x.jpg|thumb|ఎస్టోనియాలోని టాలిన్ లో 14వ శతాబ్దపు ఓడలో దొరికిన మేక వెంట్రుకను మైక్రోస్కోప్ లో చూసినప్పుడు తీసిన చిత్రం.]]
పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక ఖచ్చితమైన శాస్త్రంగా మార్చడంలో అగస్టస్ పిట్ రివర్స్ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. అతను 1880లలో తన సొంత భూమిలో త్రవ్వకాలు ప్రారంభించాడు. అతను వస్తువులను వాటి రకాన్ని బట్టి లేదా "టైపోలాజీ" (Typology) ని బట్టి కాలక్రమానుసారం అమర్చాడు. కేవలం అందమైన లేదా ప్రత్యేకమైన వస్తువులే కాకుండా, దొరికిన 'ప్రతి' వస్తువును సేకరించి నమోదు చేయాలని అతను పట్టుబట్టాడు.

విలియం ఫ్లిండర్స్ పెట్రీని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడిగా పిలుస్తారు. అతను ఈజిప్టు మరియు పాలస్తీనాలో వస్తువులను అత్యంత జాగ్రత్తగా నమోదు చేసే పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. కుండలు మరియు సెరామిక్ వస్తువుల ఆధారంగా పొరల కాలాన్ని నిర్ణయించే పద్ధతిని అతను అభివృద్ధి చేశాడు. ఇది ఈజిప్టాలజీలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. అతను హువార్డ్ కార్టర్ వంటి అనేకమంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు శిక్షణ ఇచ్చాడు. కార్టర్ తర్వాత ప్రసిద్ధమైన టుటన్ ఖామున్ సమాధిని కనుగొన్నాడు.

ప్రజలలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన మొదటి త్రవ్వకాలు ప్రాచీన ట్రాయ్ నగరానికి సంబంధించినవి. హెన్రీ షీల్‌మాన్, ఫ్రాంక్ కాల్వెర్ట్ మరియు విల్హెల్మ్ డోర్ప్‌ఫెల్డ్ 1870లలో ఈ త్రవ్వకాలు జరిపారు. వీరు ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్న తొమ్మిది వేర్వేరు నగరాలను గుర్తించారు. అదే సమయంలో సర్ ఆర్థర్ ఎవాన్స్ క్రీట్ లో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో మినోయన్ నాగరికత బయటపడింది.

తర్వాతి కాలంలో మోర్టిమర్ వీలర్ పురావస్తు శాస్త్రంలో క్రమశిక్షణతో కూడిన పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. అతను 'గ్రిడ్ సిస్టమ్' (Grid system) అనే త్రవ్వకాల పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశాడు, దీనిని అతని శిష్యురాలు కాథ్లీన్ కెన్యాన్ మరింత మెరుగుపరిచారు. 20వ శతాబ్దం ప్రథమార్ధంలో పురావస్తు శాస్త్రం ఒక వృత్తిపరమైన రంగంగా మారింది మరియు విశ్వవిద్యాలయాలలో ఒక సబ్జెక్టుగా బోధించడం ప్రారంభించారు.

== ప్రయోజనం ==
[[File:Australopithecus africanus - Cast of taung child.jpg|thumb|దక్షిణ ఆఫ్రికాలో దొరికిన ప్రాచీన మానవ జాతి అవశేషం.]]
పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం గత సమాజాల గురించి మరియు మానవ జాతి అభివృద్ధి గురించి మరింత తెలుసుకోవడం. మానవజాతి అభివృద్ధిలో 99% కంటే ఎక్కువ భాగం చరిత్ర పూర్వ సంస్కృతులలో జరిగింది. ఆ కాలంలో రాత భాష లేదు కాబట్టి ఎటువంటి లిఖిత ఆధారాలు అందుబాటులో లేవు. అటువంటి సమాజాలను అర్థం చేసుకోవడానికి పురావస్తు శాస్త్రం ఒక్కటే మార్గం. సుమారు 25 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం మొదటి రాతి పనిముట్లు కనిపించినప్పటి నుండి మానవ చరిత్రను ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. మానవ పరిణామక్రమం, నిప్పును ఉపయోగించడం, లోహశాస్త్రం కనిపెట్టడం, వ్యవసాయం ప్రారంభం కావడం వంటి కీలక విషయాలను పురావస్తు శాస్త్రం ద్వారానే మనం తెలుసుకోగలిగాము.

అయితే కేవలం చరిత్ర పూర్వ కాలమే కాకుండా, లిఖిత ఆధారాలు ఉన్న చారిత్రక కాలాన్ని కూడా ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. దీనిని 'హిస్టారికల్ ఆర్కియాలజీ' అని పిలుస్తారు. ప్రాచీన గ్రీస్ లేదా మెసొపొటేమియా వంటి నాగరికతల విషయంలో లభించిన రాత ఆధారాలు తరచుగా అసంపూర్తిగా లేదా పక్షపాతంతో కూడి ఉంటాయి. ఎందుకంటే ఆ కాలంలో అక్షరాస్యత కేవలం ఉన్నత వర్గాలకు, పూజారులకు లేదా రాజుల వద్ద ఉండేవారికి మాత్రమే పరిమితమై ఉండేది. సామాన్య ప్రజల జీవితాల గురించి రాత ఆధారాలలో తక్కువగా ఉంటుంది. కాబట్టి గతాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడానికి పురావస్తు ఆధారాలు చాలా నిష్పక్షపాతంగా మరియు ఖచ్చితంగా ఉంటాయి.

వివిధ రకాల విజ్ఞానంతో పాటు, పురావస్తు అవశేషాలు ఆయా సంస్కృతులకు చెందిన వారసులకు రాజకీయంగా లేదా సాంస్కృతికంగా కూడా చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటాయి. కానీ పాపులర్ సినిమాల్లో (ఉదాహరణకు 'ఇండియానా జోన్స్') చూపించే విధంగా పురావస్తు శాస్త్రం కేవలం నిధుల వేట కాదు. అది గతాన్ని శాస్త్రీయంగా పునర్నిర్మించే ఒక బాధ్యతాయుతమైన పని.

== పద్ధతులు ==
పురావస్తు పరిశోధనలో సాధారణంగా మూడు ప్రధాన దశలు ఉంటాయి:

'''సర్వే (Survey):''' త్రవ్వకాలు ప్రారంభించే ముందు ఆ ప్రాంతంలో ఎక్కడ ఆధారాలు దొరకవచ్చో తెలుసుకోవడానికి చేసే పరిశోధన.
'''త్రవ్వకాలు (Excavation):''' భూమిలో కూరుకుపోయిన అవశేషాలను బయటకు తీయడం.
'''విశ్లేషణ (Analysis):''' సేకరించిన సమాచారాన్ని అధ్యయనం చేయడం మరియు దాని ఫలితాలను ప్రచురించడం.
=== రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote Sensing) ===
నేరుగా త్రవ్వకాలు మొదలుపెట్టక ముందే, గాలిలో నుండి లేదా ఉపగ్రహాల ద్వారా భూమి లోపల ఏముందో తెలుసుకోవడానికి రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపయోగిస్తారు.

'''లిడార్ (Lidar):''' లేజర్ కిరణాలను ఉపయోగించి భూమి యొక్క ఉపరితలాన్ని ఖచ్చితంగా మ్యాపింగ్ చేసే పద్ధతి. దీని ద్వారా దట్టమైన అడవుల కింద ఉన్న కట్టడాలను కూడా గుర్తించవచ్చు.

'''డ్రోన్లు (Drones):''' తక్కువ సమయంలో పెద్ద ప్రాంతాలను ఫోటోలు తీయడానికి, 3డి మోడల్స్ తయారు చేయడానికి వీటిని వాడుతున్నారు.

'''గ్రాండ్ పెనెట్రేటింగ్ రాడార్ (GPR):''' భూమి లోపలికి తరంగాలను పంపి, అక్కడ ఉన్న రాతి గోడలు లేదా ఇతర నిర్మాణాలను గుర్తించడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

=== క్షేత్ర సర్వే (Field Survey) ===
క్షేత్ర సర్వేలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నేరుగా ఆ ప్రాంతంలో నడుస్తూ ఉపరితలంపై ఏవైనా కుండ పెంకులు, పనిముట్లు కనిపిస్తాయేమో చూస్తారు. దీనివల్ల తక్కువ ఖర్చుతో ఎక్కువ ప్రాంతాన్ని పరిశోధించవచ్చు. గాలిలో నుండి తీసిన ఫోటోల (Aerial Survey) ద్వారా కూడా భూమిపై నుండి కనిపించని ఆకృతులను గుర్తించవచ్చు.

=== త్రవ్వకాలు (Excavation) ===
పురావస్తు శాస్త్రంలో త్రవ్వకాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి మరియు ఖరీదైనవి. ఇది ఒక విధ్వంసకర ప్రక్రియ (Destructive process), ఎందుకంటే ఒకసారి త్రవ్విన తర్వాత ఆ పొర మళ్ళీ మొదటిలా ఉండదు. కాబట్టి దొరికిన ప్రతి వస్తువు ఏ పొరలో దొరికింది, దాని పక్కన ఏమున్నాయి అనేది అత్యంత ఖచ్చితంగా నమోదు చేస్తారు. త్రవ్వకాలలో చిన్న చిన్న బ్రష్‌లు, ట్రోవెల్స్ (Trowels) వంటి పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.

=== విశ్లేషణ (Analysis) ===
త్రవ్వకాలలో దొరికిన వస్తువులను శుభ్రం చేసి, వాటిని వర్గీకరిస్తారు. ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం వల్ల ఇప్పుడు ఆ వస్తువుల కాల నిర్ణయం (Dating) చేయడం సులభమైంది. ఎముకలు, విత్తనాలు, పుప్పొడి రేణువులను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆ కాలపు ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లు, పర్యావరణం గురించి తెలుసుకోవచ్చు.

== ఉపవిభాగాలు ==
పురావస్తు శాస్త్రంలో అనేక శాఖలు ఉన్నాయి:

'''హిస్టారికల్ ఆర్కియాలజీ:''' రాత ఆధారాలు ఉన్న కాలం గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఎథ్నో ఆర్కియాలజీ:''' నేటి కాలంలో ఉన్న తెగలు లేదా ప్రజల జీవన విధానాలను చూసి, గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

'''మారిటైమ్ ఆర్కియాలజీ:''' నీటి అడుగున ఉన్న ఓడలు లేదా మునిగిపోయిన నగరాల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''డిజిటల్ ఆర్కియాలజీ:''' కంప్యూటర్ టెక్నాలజీ, 3డి మోడలింగ్ ఉపయోగించి చేసే పరిశోధన.

'''కల్చరల్ రీసోర్స్ మేనేజ్మెంట్ (CRM):''' కొత్త రోడ్లు లేదా భవనాలు నిర్మించేటప్పుడు అక్కడ ఉన్న పురావస్తు సంపద దెబ్బతినకుండా చూసే విభాగం.

== రక్షణ ఇంకా సమస్యలు ==
ప్రపంచవ్యాప్తంగా యుద్ధాలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు మరియు వస్తువుల దోపిడీ (Looting) వల్ల పురావస్తు సంపద నాశనమవుతోంది. 'బ్లూ షీల్డ్' (Blue Shield) వంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలు వీటిని కాపాడటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.

చాలా దేశాల్లో స్థానిక తెగలకు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు మధ్య వివాదాలు జరుగుతుంటాయి. ముఖ్యంగా పూర్వీకుల సమాధులను త్రవ్వడం తమ సంస్కృతిని గౌరవించకపోవడమే అని వారు భావిస్తారు. అమెరికాలో 'నాగ్‌ప్రా' (NAGPRA) వంటి చట్టాల ద్వారా ఇటువంటి సమస్యలను పరిష్కరిస్తున్నారు.

== ముగింపు ==
పురావస్తు శాస్త్రం అనేది కేవలం పాత వస్తువులను సేకరించే పని కాదు. ఇది మానవుడు ఎక్కడ నుండి వచ్చాడు, ఎలా అభివృద్ధి చెందాడు మరియు మనం ఇక్కడి వరకు ఎలా చేరుకున్నాము అనే కథను వివరిస్తుంది. ఇది మన గతాన్ని, వర్తమానాన్ని మరియు భవిష్యత్తును అనుసంధానించే ఒక గొప్ప శాస్త్రం.

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం ==
{{refbegin|30em}}

[[Glyn Daniel]] – ''A Short History of Archaeology'' (1991)

[[Kevin Greene (archaeologist)|Kevin Greene]] – ''Introduction to Archaeology'' (1983)

[[Colin Renfrew]] & Paul Bahn – ''Archaeology: theories, methods and practice'', 2nd edition (1996)

[[Bruce Trigger]] – "A History of Archaeological Thought" 2nd. edition (2007)
{{refend}}

== వెలుపలి లింకులు ==

[http://www.fastionline.org/ Fasti Online] – పురావస్తు ప్రదేశాల ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్

[http://archaeologydataservice.ac.uk/ పురావస్తు సమాచార సేవ]

[http://www.archaeologychannel.org/ ది ఆర్కియాలజీ ఛానెల్]


[[Category:పురావస్తు శాస్త్రం]]
[[Category:మానవ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:చరిత్ర విభాగాలు]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]