Editing నేర పరిశోధనా శాస్త్రం


'''ఫోరెన్సిక్ సైన్స్''' (Forensic science), దీనిని నేర విచారణ శాస్త్రం లేదా నేర పరిశోధనా శాస్త్రం అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విభాగం తరచుగా '''క్రిమినలిస్టిక్స్''' (criminalistics) తో అయోమయానికి గురవుతుంటుంది.<ref> {{Cite web |title=Criminalistics |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/criminalistics |access-date=5 March 2005 |website=[[Encyclopedia.com]] |postscript=. Article source: World of Forensic Science edited by K. Lee Lerner and Brenda Wilmoth, Vol. 1, p. 183. Farmington Hills, Mi., [[Gale (publisher)|Thomson Gale]], 2006.}}</ref> 

  ఇది ప్రధానంగా నిబంధనలు లేదా చట్టాలకు సంబంధించిన నిర్ణయాలను తీసుకోవడంలో, ముఖ్యంగా [[క్రిమినల్ చట్టం|క్రిమినల్]] (శిక్షాస్మృతి), [[సివిల్ చట్టం]] (Civil law) రంగాలలో విజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలను, పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది.

నేర పరిశోధన సమయంలో, ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా కోర్టులు అంగీకరించే సాక్ష్యాధారాల ప్రమాణాలు (admissible evidence), నేర విచారణ ప్రక్రియల (criminal procedure) ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఇది చాలా విస్తృతమైన రంగం. ఇందులో [[డి.ఎన్.ఏ]] (DNA) విశ్లేషణ, [[వేలిముద్రలు]] (fingerprints), రక్తపు మరకల నమూనా విశ్లేషణ (bloodstain pattern analysis), తుపాకులు (firearms), బాలిస్టిక్స్ (ballistics), టాక్సికాలజీ (toxicology), సూక్ష్మదర్శిని (microscopy), అగ్నిప్రమాదాల విచారణ (fire investigation) వంటి అనేక పద్ధతులు భాగంగా ఉన్నాయి. ఆధునిక కాలంలో, భారీ ఆర్థిక నష్టానికి దారితీసే సైబర్ దాడులు లేదా డేటా ఉల్లంఘనల వంటి [[సైబర్ సెక్యూరిటీ]] సంబంధిత సంఘటనలపై కూడా ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణ నిర్వహిస్తున్నారు.<ref> {{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

ఫోరెన్సిక్ శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధనలో భాగంగా సాక్ష్యాధారాలను సేకరించడం, భద్రపరచడం, విశ్లేషించడం చేస్తారు. కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు స్వయంగా నేరం జరిగిన ప్రదేశానికి వెళ్లి ఆధారాలు సేకరిస్తే, మరికొందరు ప్రయోగశాలల్లో  ఉండి ఇతరులు తెచ్చిన వస్తువులను విశ్లేషిస్తారు.<ref> {{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

 వీరు ఆర్థిక నేరాల పరిశోధనలో భాగంగా బ్యాంకింగ్ లేదా ఇతర ఆర్థిక గణాంకాలను విశ్లేషించడంలో కూడా నిమగ్నమై ఉంటారు. వీరు ప్రైవేట్ సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు లేదా ప్రభుత్వ ఉద్యోగులుగా సలహాదారులుగా పనిచేస్తుంటారు.<ref>{{Cite web|title=Prosecutors just got millions of pages of Trump documents. His taxes are only the beginning.|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/prosecutors-just-got-millions-trump-documents-his-taxes-are-just-n1258876|access-date=2021-02-27|website=NBC News|date=25 February 2021 |language=en}}</ref>

కేవలం ప్రయోగశాలలకే పరిమితం కాకుండా, ఫోరెన్సిక్ శాస్త్రవేత్తలు క్రిమినల్, సివిల్ కేసులలో నిపుణులైన సాక్షులుగా (expert witnesses) కోర్టులో వాంగ్మూలం ఇస్తారు. వీరు ప్రాసిక్యూషన్ (ప్రభుత్వం) లేదా డిఫెన్స్ (నిందితుల పక్షం) తరపున పని చేయవచ్చు. సాంకేతికంగా ఏ రంగమైనా 'ఫోరెన్సిక్' పరిధిలోకి రావచ్చు, కానీ కాలక్రమేణా కొన్ని నిర్దిష్ట విభాగాలు నేర పరిశోధనలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.<ref>{{cite web | title=Sections | website=American Academy of Forensic Sciences | date=27 August 2015 | access-date=28 August 2015 | url=http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20150830013131/http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | archive-date=30 August 2015 }}</ref>

== నిరుక్తి  ==
'ఫోరెన్సిక్' (forensic) అనే పదం లాటిన్ పదం 'ఫొరెన్సిస్' (forēnsis) నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "ఫోరమ్ కు సంబంధించిన లేదా బహిరంగ ప్రదేశం".<ref>{{cite web |title=forensic (adj.) |url=https://www.etymonline.com/word/forensic |website=Online Etymology Dictionary |access-date=5 June 2023}} </ref>రోమన్ కాలంలో, న్యాయ విచారణలు, వాదప్రతివాదాలు అన్నీ 'ఫోరమ్' (బహిరంగ సభలు జరిగే చోటు) లో జరిగేవి. దీని నుండి 'ఫోరెన్సిక్' అనే పదానికి ఆధునిక అర్థం వచ్చింది. నేడు ఫోరెన్సిక్ అంటే చట్టపరమైన సాక్ష్యాధారం మరియు బహిరంగ సమర్పణ అని అర్థం.<ref>{{Cite web |title=Forensic Science |url=https://study.com/learn/lesson/what-is-forensic-science-forensic-science-types-etymology.html |access-date=2023-06-08 |website=study.com}}</ref>

'సైన్స్' (Science) అనే పదం జ్ఞానం అనే అర్థం ఇచ్చే లాటిన్ పదం నుండి పుట్టింది. నేడు ఇది జ్ఞానాన్ని సంపాదించే క్రమబద్ధమైన పద్ధతి (scientific method) కి సంకేతం. వెరసి, ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ అంటే నేర పరిష్కారం కోసం శాస్త్రీయ పద్ధతులను ఉపయోగించడం.

== చరిత్ర ==
=== ప్రారంభ పద్ధతులు ===

ప్రాచీన ప్రపంచంలో ప్రామాణికమైన ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులు ఉండేవి కావు. దీనివల్ల నేరస్థులు సులభంగా తప్పించుకునేవారు. నేర పరిశోధనలు, విచారణలు ప్రధానంగా బలవంతపు ఒప్పుకోలు (confessions), సాక్షుల సాక్ష్యాలపై ఆధారపడేవి. అయినప్పటికీ, ప్రాచీన ఆధారాలలో కొన్ని ఆసక్తికరమైన పద్ధతులు కనిపిస్తాయి, ఇవి శతాబ్దాల తర్వాత అభివృద్ధి చెందిన ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ భావనలకు పునాదులని చెప్పవచ్చు.<ref>{{cite book|last=Schafer|first=Elizabeth D.|title=Forensic Science|url=https://archive.org/details/forensicscience00emba|url-access=limited|chapter=Ancient science and forensics |editor=Ayn Embar-seddon |editor2=Allan D. Pass|publisher=Salem Press|year=2008|page=40|isbn=978-1-58765-423-7}}</ref>

నేర పరిశోధనలో వైద్యం (medicine), కీటక శాస్త్రం (entomology) ఉపయోగించడం గురించి వ్రాయబడిన మొదటి పుస్తకం చైనాకు చెందిన 'షీ యువాన్ లూ' (Xi Yuan Lu - అన్యాయాన్ని సరిదిద్దడం).<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |title=Forensics Timeline |publisher=Cbsnews.com |access-date=2011-12-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629040006/http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |archive-date=29 June 2011 }}</ref> 
దీనిని 1248లో సాంగ్ రాజవంశం కాలంలో సాంగ్ సి (Song Ci) వ్రాశారు.

సాంగ్ సి శవపరీక్ష (autopsy) నివేదికలను కోర్టుకు సమర్పించడం, పరీక్షల సమయంలో సాక్ష్యాలను ఎలా కాపాడాలి, పరిశోధకులు ఎందుకు నిష్పక్షపాతంగా ఉండాలి వంటి అంశాలపై నిబంధనలను ప్రవేశపెట్టారు. చనిపోయిన శరీరాలపై దాగి ఉన్న గాయాలను గుర్తించే పద్ధతులు, మరణం సంభవించిన సమయాన్ని లెక్కించడం వంటివి ఆయన వివరించారు. ఆత్మహత్యకు, కృత్రిమంగా సృష్టించిన ఆత్మహత్యకు మధ్య తేడాలను గుర్తించే మార్గాలను కూడా ఆ పుస్తకం పేర్కొంది. నేర విచారణలో ప్రతి గాయాన్ని, ప్రతి శవాన్ని తప్పనిసరిగా పరీక్షించాలని ఆయన నొక్కి చెప్పారు. మరణానికి కారణాన్ని నిర్ణయించడంలో సహాయపడే మొదటి సాహిత్య రూపంగా ఈ పుస్తకం నిలిచింది.<ref>{{Cite book |doi=10.1007/978-3-319-94499-9_2 |chapter=History of Forensic Science |series=SpringerBriefs in Computer Science |date=2018 |last1=Iorliam |first1=Aamo |title=Fundamental Computing Forensics for Africa |pages=3–16 |isbn=978-3-319-94498-2}}</ref>

సాంగ్ సి వివరించిన ఒక ప్రసిద్ధ కేసులో, కొడవలితో జరిగిన హత్యను పరిష్కరించడానికి నిందితులందరినీ వారి కొడవళ్ళతో ఒక చోటుకు రమ్మని ఆదేశించారు. జంతువుల శరీరాలపై వివిధ రకాల కత్తుల ప్రయోగాలు చేసి, హత్యకు వాడింది కొడవలి అని ఆయన గుర్తించారు. రక్తం వాసనకు ఆకర్షితమైన ఈగలు నిందితులలో ఒకరి కొడవలిపై మాత్రమే వాలాయి. దాంతో ఆ వ్యక్తి నేరాన్ని అంగీకరించాడు. నీటిలో మునిగి చనిపోవడానికి, గొంతు నులిమి చంపడానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలను కూడా ఆయన వివరించారు.<ref>
{{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

ప్రపంచవ్యాప్తంగా అబద్ధాలను కనిపెట్టడానికి (Polygraph precursor) లాలాజలం, నాలుకను పరిశీలించే పద్ధతులు ఉండేవి. ప్రాచీన భారతదేశంలో,<ref>{{cite book|last=Parmeshwaranand|first=Swami|title=Encyclopaedic Dictionary of the Dharmaśāstra, Volume 1|publisher=Sarup & Sons|location=New Delhi|isbn=81-7625-365-0|page=499|url=https://books.google.com/books?id=QDQVereyvj4C&pg=PA499 |year=2003}}</ref> నిందితులతో ఎండిన బియ్యాన్ని తినిపించి, వాటిని మళ్ళీ ఉమ్మి వేయించేవారు. అలాగే ప్రాచీన చైనాలో కూడా బియ్యం పిండితో ఇటువంటి పరీక్షలు చేసేవారు. మధ్యప్రాచ్య సంస్కృతులలో వేడిచేసిన లోహపు కడ్డీలను నాకించేవారు. నేరం చేసిన వ్యక్తి భయం వల్ల లాలాజలం తక్కువగా ఉత్పత్తి అవుతుంది కాబట్టి, వారి నోరు పొడిగా ఉంటుంది. నోటిలో బియ్యం ఎక్కువగా అంటుకున్నా లేదా లాలాజలం లేకపోవడం వల్ల నాలుక తీవ్రంగా కాలినా వారిని దోషులుగా పరిగణించేవారు.<ref>{{cite web |title=The History of Forensic Science and it's evolution |url=https://ifflab.org/history-of-forensic-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504221659/https://ifflab.org/history-of-forensic-science/ |archive-date=4 May 2020 |website=IFF Lab |date=29 December 2017 }}</ref>

== విద్య శిక్షణ ==
మొదటి చూపులో ఫోరెన్సిక్ ఇంటెలిజెన్స్ అనేది కంప్యూటర్లు, డేటాబేస్ ల వంటి సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞాన అభివృద్ధి వల్ల పుట్టిన కొత్త రూపంగా అనిపించవచ్చు. అయితే, ఇది నేర పరిశోధన మరియు పోలీసు వ్యూహాలలో శాస్త్రీయ నిపుణుల భాగస్వామ్యాన్ని సూచించే ఒక ఎదుగుతున్న ధోరణి. ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ ను కేవలం నేర న్యాయ వ్యవస్థకు సహాయపడే కొన్ని విభాగాల కలయికగా చూడకుండా, నేర కార్యకలాపాల ఆనవాళ్లను (traces) అధ్యయనం చేసే ఒక ప్రత్యేక విజ్ఞాన విభాగంగా చూడాలని ఈ రంగం కోరుతోంది. ఈ మార్పును స్వీకరించడం విద్యా రంగంలో ఒక సవాలుగా మారింది. విద్యార్థుల ఆలోచనా ధోరణిని మార్చడం ఇందులో ముఖ్యం.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez-Cubero |first1=Maria Jesus |last2=Saiz |first2=Maria |last3=Martínez-García |first3=Belén |last4=Sayalero |first4=Sara M. |last5=Entrala |first5=Carmen |last6=Lorente |first6=Jose Antonio |last7=Martinez-Gonzalez |first7=Luis Javier |date=2017-10-03 |title=Next generation sequencing: an application in forensic sciences? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03014460.2017.1375155 |journal=Annals of Human Biology |language=en |volume=44 |issue=7 |pages=581–592 |doi=10.1080/03014460.2017.1375155 |pmid=28948844 |issn=0301-4460|url-access=subscription }}</ref>

చట్ట అమలు మరియు ఫోరెన్సిక్ నిర్వహణ విభాగాల మధ్య అవగాహన లోపాలను సరిదిద్దడానికి శిక్షణ కార్యక్రమాలు అవసరమని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానాన్ని కేవలం విశ్లేషణలకే పరిమితం చేయకుండా, భద్రతా సమస్యలను పరిష్కరించే ఒక సమగ్ర పద్ధతిగా అభివృద్ధి చేయాలని విశ్వవిద్యాలయాలు లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Prego-Meleiro |first1=Pablo |last2=García-Ruiz |first2=Carmen |last3=Sanz-Pareja |first3=Miguel |last4=Recalde Esnoz |first4=Irantzu |last5=Quintanilla |first5=M Gloria |last6=Montalvo |first6=Gemma |date=2022-08-01 |title=Forensic intelligence-led prevention of drug-facilitated sexual assaults. |journal=Forensic Science International |volume=337 |article-number=111373 |doi=10.1016/j.forsciint.2022.111373 |pmid=35803167 |issn=0379-0738|doi-access=free |hdl=10017/52770 |hdl-access=free }}</ref>

=== ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ అభివృద్ధి ===
[[File:Ambroise Paré.jpg|thumb|upright|[[ఆంబ్రోయిస్ పారే]] చేసిన శస్త్రచికిత్స పరిశోధనలు తర్వాతి కాలంలో ఫోరెన్సిక్ పద్ధతుల అభివృద్ధికి పునాది వేశాయి]]

16వ శతాబ్దపు ఐరోపాలో, సైన్యం మరియు విశ్వవిద్యాలయాల్లోని వైద్యులు మరణానికి గల కారణాలను గుర్తించడంపై సమాచారాన్ని సేకరించడం ప్రారంభించారు. ఫ్రెంచ్ సైనిక శస్త్రవైద్యుడు ఆంబ్రోయిస్ పారే, హింసాత్మక మరణాలు అంతర్గత అవయవాలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో క్రమబద్ధంగా అధ్యయనం చేశారు.<ref>{{cite book|last=Kelly|first=Jack|title=Gunpowder: Alchemy, Bombards, and Pyrotechnics: The History of the Explosive ...|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-03718-6|page=79|url=https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723015656/https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|archive-date=23 July 2016|date=27 April 2009}}</ref> ఇద్దరు ఇటాలియన్ శస్త్రవైద్యులు ఫోర్టునాటో ఫిడెలిస్, పాలో జాచియా వ్యాధుల వల్ల శరీర నిర్మాణంలో వచ్చే మార్పులను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆధునిక పాథాలజీకి (pathology) పునాది వేశాయి.<ref>{{cite book|last1=Suter|first1=Patricia|title=The Hanging of Susanna Cox: The True Story of Pennsylvania's Most Notorious Infanticide and the Legend that Kept it Alive|publisher=Stackpole Books|location=Mechanicsburg|page=20|url=https://books.google.com/books?id=frLETA3uU08C&q=Fortunato+Fidelis+and+Paolo+Zacchia&pg=PA20|author2=Russell D. Earnest|author3=Corinne P. Earnest|isbn=978-0-8117-0560-8|year=2010}}</ref> 18వ శతాబ్దం చివరలో ఈ అంశాలపై అనేక రచనలు వెలువడ్డాయి.

జ్ఞానోదయ కాలపు హేతుబద్ధ విలువల వల్ల నేర పరిశోధన మరింత సాక్ష్యాధారిత పద్ధతిగా మారింది. ఒప్పుకోలు కోసం చేసే చిత్రహింసలు తగ్గాయి. 1784లో లాంకాస్టర్ లో, ఎడ్వర్డ్ కల్షా అనే వ్యక్తిని తుపాకీతో కాల్చి చంపిన కేసులో జాన్ టోమ్స్ అనే వ్యక్తికి శిక్ష పడింది. కల్షా తలలో దొరికిన తుపాకీ సామాగ్రి (ముక్కలైన కాగితం), టోమ్స్ జేబులో ఉన్న చరిగిన వార్తాపత్రిక ముక్కతో సరిగ్గా సరిపోలడంతో నేరం రుజువైంది. ఇది ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో తర్కం, విధివిధానాల ప్రాధాన్యతను నిరూపించింది.<ref>{{cite book|last=McCrery|first=Nigel|title=Silent Witnesses|publisher=Random House Books|location=London|isbn=978-1-84794-683-6|page=51|url=https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513220434/https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51&dq|archive-date=13 May 2016|date=29 August 2013}}</ref>

1816లో బ్రిటన్ లోని వార్విక్ లో ఒక పనిమనిషి హత్యకు గురైనప్పుడు, పోలీసులు నేరం జరిగిన చోట బురదలో ఉన్న చెప్పుల గుర్తులను, కోటు ముక్కలను గమనించారు. ఆ సమీపంలో గోధుమలు నూర్చే ఒక కూలీ బట్టలు, చెప్పులను పరీక్షించి అవి ఆ గుర్తులతో సరిగ్గా సరిపోతాయని కనుగొన్నారు. 1885లో 'సైంటిఫిక్ అమెరికన్' పత్రికలో చికాగోలోని ఒక కేసులో ఇద్దరు వ్యక్తుల రక్తాన్ని గుర్తించడానికి సూక్ష్మదర్శినిని  ఎలా వాడారో వివరించారు.

=== క్రోమాటోగ్రఫీ  ===
ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో క్రోమాటోగ్రఫీ అనేది చాలా సాధారణ పద్ధతి. ఇది ఒక మిశ్రమంలోని భాగాలను వేరు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. మందులు, జీవసంబంధమైన నమూనాలు, మండే స్వభావం గల ద్రవాలను గుర్తించడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన సాధనం. చాలా ప్రయోగశాలలు గ్యాస్ క్రోమాటోగ్రఫీ (GC/MS) ని ఉపయోగిస్తాయి. ఇది అనుమానిత నమూనాలను చాలా వేగంగా, కచ్చితంగా గుర్తిస్తుంది.<ref>{{Cite web |last1=Shipman |first1=Robert |last2=Conti |first2=Trisha |last3=Tighe |first3=Tara |last4=Buel |first4=Eric |date=June 2013 |title=Forensic Drug Identification by Gas Chromatography – Infrared Spectroscopy |url=https://www.ojp.gov/pdffiles1/nij/grants/242698.pdf |access-date=September 23, 2023}}</ref>

=== టాక్సికాలజీ ===
శరీరంలో ఆర్సెనిక్ విషాన్ని గుర్తించే పద్ధతిని 1773లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే కనుగొన్నారు. దీనిని 1806లో జర్మన్ శాస్త్రవేత్త వాలెంటిన్ రోస్ మెరుగుపరిచారు. ఫోరెన్సిక్ టాక్సికాలజిస్టులు మందుల ఓవర్ డోస్, విష ప్రయోగాలు, వ్యసనాలకు సంబంధించిన కేసులపై పనిచేస్తారు. ఒక వ్యక్తి మరణానికి హానికరమైన పదార్థాలు కారణమా కాదా అని నిర్ధారించడంలో వీరి పాత్ర కీలకం.

[[Image:Marsh test apparatus.jpg|thumb|left|ఆర్సెనిక్ పరీక్ష కోసం జేమ్స్ మార్ష్ రూపొందించిన పరికరం.]]
జేమ్స్ మార్ష్ అనే రసాయన శాస్త్రవేత్త 1832లో ఒక హత్య కేసులో నిపుణుడిగా సాక్ష్యం ఇచ్చారు. నిందితుడు తన తాతకు కాఫీలో ఆర్సెనిక్ కలిపి ఇచ్చాడనే ఆరోపణ వచ్చింది. మార్ష్ చేసిన పరీక్షలో విషం ఉన్నట్లు తేలినా, జ్యూరీకి చూపే సమయానికి అది పాడైపోయింది, దాంతో నిందితుడు తప్పించుకున్నాడు. దీనిపై అసంతృప్తి చెందిన మార్ష్, మరింత కచ్చితమైన పరీక్షను అభివృద్ధి చేశారు. దీనిని 'మార్ష్ టెస్ట్' (Marsh test) అని పిలుస్తారు. ఇది కేవలం ఒక మిల్లీగ్రాములో 50వ వంతు ఆర్సెనిక్ ఉన్నా గుర్తు పట్టగలదు.<ref>{{cite journal|title=Account of a method of separating small quantities of arsenic from substances with which it may be mixed|journal=Edinburgh New Philosophical Journal|volume=21|year=1836|pages=229–236|author=James Marsh|url=https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229|publisher=A. and C. Black|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904044244/https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229#v=onepage&q=%22detecting%20the%20presence%22&f=false|archive-date=4 September 2015}}</ref>

=== బాలిస్టిక్స్ తుపాకులు ===
బాలిస్టిక్స్ అంటే గాలిలో ప్రయాణించే వస్తువుల గమనం గురించి చదివే శాస్త్రం. ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషకులు తుపాకీ నుండి వెలువడిన బుల్లెట్లు, వాటిపై ఉండే గుర్తులను పరీక్షిస్తారు. ప్రతి తుపాకీ గొట్టం (barrel) బుల్లెట్ పై ప్రత్యేకమైన గుర్తులను వదులుతుంది. దీని ద్వారా నేరంలో ఏ రకమైన ఆయుధాన్ని వాడారో శాస్త్రవేత్తలు చెప్పగలరు.

స్కట్లాండ్ యార్డ్ కు చెందిన హెన్రీ గొడ్దార్డ్ 1835లో మొదటిసారి బుల్లెట్ల పోలికను ఉపయోగించారు. బాధితుడిని చంపిన బుల్లెట్ లోని ఒక లోపాన్ని గమనించి, అది తయారైన అచ్చు (mold) ను కనిపెట్టి నేరస్థుడిని పట్టించారు.<ref>{{cite web|url=http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|title=Ballistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017052224/http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|archive-date=17 October 2014|access-date=15 January 2014}}</ref>

=== ఆంత్రోపోమెట్రీ  ===
ఫ్రెంచ్ పోలీస్ అధికారి అల్ఫోన్స్ బెర్టిల్లాన్ శరీర కొలతల ఆధారంగా వ్యక్తులను గుర్తించే పద్ధతిని రూపొందించారు. అంతకుముందు నిందితులను కేవలం పేర్లు లేదా ఫోటోల ద్వారానే గుర్తించేవారు. ఆయన 1870లో ఒక క్రమబద్ధమైన వర్గీకరణ పద్ధతిని తీసుకువచ్చారు. బెర్టిల్లాన్ ముఖచిత్రం (mug shot) మరియు నేరం జరిగిన ప్రదేశంలో ఫోటోగ్రఫీ వంటి పద్ధతులను కూడా ప్రవేశపెట్టారు. తర్వాత కాలంలో దీని స్థానంలో వేలిముద్రల పద్ధతి వచ్చింది.

=== వేలిముద్రలు ===
విలియం హెర్షెల్ అనే అధికారి భారతదేశంలో పనిచేస్తున్నప్పుడు, డాక్యుమెంట్లపై సంతకాలకు బదులుగా వేలిముద్రలు సేకరించడం ప్రారంభించారు. 1877లో ప్రభుత్వ పెన్షనర్లు చనిపోయిన తర్వాత కూడా వారి బంధువులు డబ్బులు తీసుకోకుండా అడ్డుకోవడానికి వేలిముద్రలను వాడారు. 1880లో హెన్రీ ఫౌల్డ్స్ అనే డాక్టర్ టోక్యోలో దీనిపై పరిశోధన చేసి, వేలిముద్రల వర్గీకరణ గురించి శాస్త్రీయ పత్రికలలో వ్రాశారు.

[[File:Fingerprints taken by William James Herschel 1859-1860.jpg|thumb|left|విలియం హెర్షెల్ సేకరించిన వేలిముద్రలు 1859/60]]
ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ వేలిముద్రలపై పదేళ్లపాటు అధ్యయనం చేసి 'ఫింగర్ ప్రింట్స్' అనే పుస్తకాన్ని వ్రాశారు. ఇద్దరు వ్యక్తులకు ఒకే రకమైన వేలిముద్రలు ఉండే అవకాశం 64 బిలియన్లలో ఒకటి మాత్రమే అని ఆయన గణించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|last=Galton|first=Francis|year=1892|title=Finger Prints|location=London|publisher=MacMillan and Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012152917/http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|archive-date=12 October 2006}}</ref>
అర్జెంటీనాకు చెందిన పోలీస్ అధికారి జువాన్ వుసెటిచ్ వేలిముద్రలను రికార్డు చేసే మొదటి పద్ధతిని రూపొందించారు. 1892లో ఒక హత్య కేసులో తలుపుపై ఉన్న రక్తపు వేలిముద్రను నిందితురాలి వేలిముద్రతో పోల్చి దోషిని పట్టించారు. భారతదేశంలోని కోల్‌కతాలో 1897లో ప్రపంచంలోనే మొదటి ఫింగర్ ప్రింట్ బ్యూరో ఏర్పడింది. అజీజుల్ హక్, హేమ్ చంద్ర బోస్ అనే భారతీయులు వేలిముద్రల వర్గీకరణ పద్ధతిని (Henry Classification System) అభివృద్ధి చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{Cite journal|last1=Tewari|first1=RK|last2=Ravikumar|first2=KV|title=History and development of forensic science in India|journal=J Postgrad Med|year=2000|volume=46|issue=46|pages=303–308|pmid=11435664}}</ref>

=== డి.ఎన్.ఏ (DNA) ===
నేర పరిశోధనలో డి.ఎన్.ఏ విశ్లేషణను మొదటిసారిగా 1984లో ఉపయోగించారు. దీనిని సర్ అలెక్ జెఫ్రీస్ అభివృద్ధి చేశారు. ప్రతీ వ్యక్తికి ఉండే విభిన్నమైన జన్యు క్రమాలను ఉపయోగించి వారిని గుర్తించవచ్చని ఆయన నిరూపించారు. 1985లో ఇంగ్లాండ్ లోని నార్‌బరోలో జరిగిన ఒక హత్య కేసులో మొదటిసారి డి.ఎన్.ఏ ప్రొఫైలింగ్ ను వాడారు. ఒక నిందితుడు నేరాన్ని ఒప్పుకున్నప్పటికీ, డి.ఎన్.ఏ పరీక్షలో అతను నిర్దోషి అని తేలింది. నేరస్థుడిని పట్టకోవడానికి ఆ గ్రామంలోని 4000 మంది పురుషుల డి.ఎన్.ఏ నమూనాలను సేకరించారు. చివరకు కొలిన్ పిచ్‌ఫోర్క్ అనే వ్యక్తి దోషిగా దొరికాడు. ఈ కేసు వల్ల ప్రపంచవ్యాప్తంగా డి.ఎన్.ఏ డేటాబేస్ లు (ఉదా: FBI యొక్క CODIS) ఏర్పడ్డాయి.

=== పరిణతి  ===
20వ శతాబ్దం ఆరంభం నాటికి, ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ నేర పరిశోధనలో ఒక బలమైన భాగంగా స్థిరపడింది. లండన్ లో 'జాక్ ద రిప్పర్' అనే సీరియల్ కిల్లర్ కోసం జరిగిన గాలింపులో అప్పట్లో అందుబాటులో ఉన్న అన్ని రకాల ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులను వాడారు. 80 మందికి పైగా వ్యక్తులను విచారించి, శవపరీక్ష నివేదికల ఆధారంగా నేరస్థుడి లక్షణాలను అంచనా వేశారు. ఇది ప్రపంచంలోనే మొదటి 'అపరాధి ప్రొఫైలింగ్' (offender profile) గా గుర్తింపు పొందింది.<ref>[[David Canter|Canter, David]] (1994), ''Criminal Shadows: Inside the Mind of the Serial Killer'', London: HarperCollins, pp. 12–13, {{ISBN|0002552159}}</ref>

[[File:The Adventure of the Abbey Grange 03.jpg|thumb|left|upright|ప్రసిద్ధ కల్పిత పాత్ర [[షెర్లాక్ హోమ్స్]] ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణలో తన కాలం కంటే ఎంతో ముందున్నట్లు కనిపిస్తాడు.]]

1893లో హన్స్ గ్రాస్ వ్రాసిన 'హ్యాండ్‌బుక్ ఫర్ కోరోనర్స్' క్రిమినలిస్టిక్స్ రంగానికి పునాది అని చెప్పవచ్చు. ఆయన మనస్తత్వ శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రాలను నేర పరిశోధనతో కలిపారు. 1910లో ఎడ్మండ్ లోకార్డ్ ఫ్రాన్స్ లో మొదటి క్రిమినల్ ల్యాబొరేటరీని స్థాపించారు. "ఏ ఇద్దరు వస్తువులు తాకినా, వాటి మధ్య పదార్థాల మార్పిడి జరుగుతుంది" అనే 'లోకార్డ్ ఎక్స్ఛేంజ్ ప్రిన్సిపల్' (Locard's exchange principle) నేటికీ ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో అత్యంత ముఖ్యమైన సూత్రం.

ఈ కాలంలో ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్ సృష్టించిన 'షెర్లాక్ హోమ్స్' పాత్ర ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానానికి గొప్ప ప్రేరణగా నిలిచింది. నేరం జరిగిన చోట దొరికే చిన్న ఆనవాళ్ల ద్వారా మొత్తం ఘటనను ఎలా విశ్లేషించవచ్చో హోమ్స్ చూపించాడు. వేలిముద్రలు, బాలిస్టిక్స్, రక్తపు నమూనాల విశ్లేషణ వంటి పద్ధతులను హోమ్స్ కథలలో వాడారు.<ref>{{cite web | title=Job Description for Forensic Laboratory Scientists | website=Crime Scene Investigator EDU | date=12 November 2013 | access-date=28 August 2015 | url=http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150906092342/http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | archive-date=6 September 2015 }}</ref> 

=== 21వ శతాబ్దం ===
గత దశాబ్ద కాలంలో నేరం జరిగిన ప్రదేశాలను రికార్డు చేసే పద్ధతులు చాలా మారాయి. శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు లేజర్ స్కానర్లు, డ్రోన్లు, ఫోటోగ్రామెట్రీని వాడుతూ నేర ప్రదేశాల 3D నమూనాలను సృష్టిస్తున్నారు. హైవేలపై జరిగే ప్రమాదాలను డ్రోన్ల ద్వారా కేవలం 10-20 నిమిషాల్లోనే పూర్తిగా విశ్లేషించవచ్చు. దీనివల్ల ట్రాఫిక్ ఆపాల్సిన అవసరం ఉండదు మరియు కోర్టులో కచ్చితమైన ఆధారాలు సమర్పించవచ్చు.<ref>{{Cite news|url=http://www.isasi.org/Documents/Hawkins%20-%20Using%20a%20drone%20and%20photogrammetry%20software%20V4%20(PAPER).pdf|title=Using a Drone and Photogrammetry Software to Create Orthomosaic Images and 3D Models of Aircraft Accident Sites|last=Hawkins|first=Stuart|date=November 2016|work=UK AAIB|access-date=4 February 2017|via=International Society of Air Safety Investigators}}</ref>

== ఉపవిభాగాలు ==
[[Image:England-forensic2.jpg|thumb|ఇంగ్లాండ్ లో పోలీసులు నేర ప్రదేశాన్ని రక్షించడానికి టెంటును ఉపయోగిస్తున్నారు.]]

'''డిజిటల్ ఫోరెన్సిక్స్''': కంప్యూటర్లు, మొబైల్ ఫోన్ల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి విశ్లేషించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఆంత్రోపాలజీ''': అస్థిపంజరాలను పరిశీలించి అవి ఎవరివి, ఎలా చనిపోయారు అని గుర్తించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఎంటమాలజీ''': శవంపై ఉన్న కీటకాలను బట్టి మరణం ఎప్పుడు సంభవించిందో చెప్పడం.

'''ఫోరెన్సిక్ అకౌంటింగ్''': ఆర్థిక మోసాలను, అక్రమ లావాదేవీలను గుర్తించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ సైకియాట్రీ''': నేరస్థుల మానసిక స్థితిని అధ్యయనం చేయడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఓడెంటాలజీ''': దంతాల గుర్తుల ద్వారా వ్యక్తులను గుర్తించడం.

'''వైల్డ్ లైఫ్ ఫోరెన్సిక్ సైన్స్''': జంతువుల వేట, అక్రమ రవాణాకు సంబంధించిన నేరాలను పరిశోధించడం.

== వివాదాస్పద పద్ధతులు ==
శాస్త్రీయంగా సరైనవని నమ్మిన కొన్ని పద్ధతులు తర్వాత కాలంలో అంత ప్రభావవంతమైనవి కావని తేలింది. ఉదాహరణకు, బుల్లెట్ లోని సీసం (lead) విశ్లేషణ పద్ధతిని FBI 2005లో నిలిపివేసింది. అలాగే దంతపు గుర్తుల (bite marks) ద్వారా నేరస్థులను గుర్తించే పద్ధతిలో చాలా తప్పులు జరుగుతున్నాయని, దీనివల్ల అమాయకులకు శిక్షలు పడుతున్నాయని 1999 నాటి ఒక అధ్యయనం పేర్కొంది.<ref>{{Cite journal |date=2022-10-11 |title=Forensic Bitemark Analysis Not Supported by Sufficient Data, NIST Draft Review Finds |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2022/10/forensic-bitemark-analysis-not-supported-sufficient-data-nist-draft-review |journal=NIST |language=en}}</ref>

== మీడియా ప్రభావం ==
నిజ జీవితంలో నేర పరిశోధకులు, శాస్త్రవేత్తలు టీవీ షోలలో చూపే ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులు వాస్తవానికి చాలా దూరంగా ఉంటాయని హెచ్చరిస్తుంటారు. టీవీలో పనులు చాలా వేగంగా, ఆకర్షణీయంగా జరుగుతున్నట్లు చూపిస్తారు, కానీ నిజానికి ఇది చాలా నిదానంగా, విసుగు పుట్టించేలా ఉంటుంది. దీనినే 'CSI ప్రభావం' (CSI effect) అంటారు. దీనివల్ల కోర్టులో జ్యూరీ సభ్యులు ప్రతి కేసులోనూ కచ్చితమైన సైంటిఫిక్ ఆధారాలు ఉండాలని కోరుకుంటున్నారు, ఇది కొన్నిసార్లు నేరస్థులు తప్పించుకోవడానికి కారణమవుతోంది.<ref>Alldredge, John [http://scholarworks.sjsu.edu/themis/vol3/iss1/6 "The 'CSI Effect' and Its Potential Impact on Juror Decisions,"] (2015) ''Themis: Research Journal of Justice Studies and Forensic Science'': Vol. 3: Iss. 1, Article 6., retrieved 31 May 2017</ref>

== గణాంకాలు ==
2025 నాటికి, అమెరికాలో దాదాపు 18,500 మంది ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ టెక్నీషియన్లు ఉన్నట్లు అంచనా. ఈ రంగం ప్రతి ఏటా 12.4% వృద్ధి చెందుతుందని భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |title=The job market for forensic science technicians in the United States - CareerExplorer |url=https://www.careerexplorer.com/careers/forensic-science-technician/job-market/ |access-date=2025-04-23 |website=www.careerexplorer.com}}</ref>

== ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ మానవతా సేవలు ==
అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్ సంస్థ (ICRC) యుద్ధాలు, విపత్తులు లేదా వలసల సమయంలో తప్పిపోయిన వ్యక్తులను గుర్తించడానికి ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://www.icrc.org/eng/what-we-do/forensic/index.jsp |title=Forensic science and humanitarian action |publisher=ICRC |date= 28 July 2014|access-date=2014-08-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707145212/http://www.icrc.org/eng/what-we-do/forensic/index.jsp |archive-date=7 July 2014 }}</ref> మరణించిన వారిని గుర్తించి వారి కుటుంబాలకు అప్పగించడం ద్వారా ఆ కుటుంబాలకు మానసిక ప్రశాంతతను కలిగిస్తారు. దీని కోసం 'మెన్నెసోటా ప్రోటోకాల్' వంటి అంతర్జాతీయ నియమాలను అనుసరిస్తారు.

== మూలాలు ==

{{Reflist}}

=== వనరులు ===
{{Refbegin|30em}}

Silverman, Mike; Thompson, Tony. ''Written in Blood: A History of Forensic Science''. 2014.

Starr, Douglas. ''The Killer of Little Shepherds: A True Crime Story and the Birth of Forensic Science''. 2011.

Owen, David. ''Hidden evidence: the story of forensic science and how it helped to solve 50 of the world's toughest crimes''. 2009.
{{Refend}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Commons category-inline}}

[http://www.crime-scene-investigator.net ఫోరెన్సిక్ విద్యా వనరులు]

{{Authority control}}
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[Category:ఫోరెన్సిక్ సైన్స్| ]]
[[Category:అనువర్తిత విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:నేర శాస్త్రం]]
[[Category:క్రోమాటోగ్రఫీ]]