Editing జన్యుశాస్త్రం

[[దస్త్రం:DNA Overview2.png|thumb|right|upright|[[DNA]], the molecular basis for inheritance. Each strand of DNA is a chain of [[nucleotides]], matching each other in the center to form what look like rungs on a twisted ladder.]]

'''జన్యుశాస్త్రం''' ([[ఆంగ్లం]] Genetics) వివిధ ప్రయోగాలతో కూడిన, [[జీవి|జీవులకు]] సంబంధించిన ఆధునిక శాస్త్రం. '''జెనెటిక్స్''' (from [[గ్రీకు]] ''{{lang|grc-Latn|genetikos}}'', “genitive” and that from ''{{lang|grc-Latn|genesis}}'', “origin”<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2321880 Genetikos, Henry George Liddell, Robert Scott, "A Greek-English Lexicon", at Perseus]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2321873 Genesis, Henry George Liddell, Robert Scott, "A Greek-English Lexicon", at Perseus]</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=Genetic&searchmode=none Online Etymology Dictionary]</ref>), [[జీవశాస్త్రం]]లో ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది జీవుల [[అనువంశికత]] (heredity) కు సంబంధించిన శాస్త్ర విజ్ఞానం.<ref>Griffiths et al. (2000), [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 Chapter 1 (Genetics and the Organism): Introduction]</ref><ref name=Hartl_and_Jones>Hartl D, Jones E (2005)
</ref>
{{Short description|జన్యువులు, అనువంశికత మరియు వైవిధ్యాల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం}}

{{about|సాధారణ శాస్త్ర పదం గురించి|శాస్త్రీయ పత్రిక గురించి|Genetics (journal){{!}}''Genetics'' (journal)}}

{{Featured article}}
{{pp-pc1|small=yes}}
{{Use dmy dates|date=March 2022}}


'''జన్యుశాస్త్రం''' (Genetics) అనేది [[biology|జీవశాస్త్రం]]లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇది ప్రాణుల లోని [[gene|జన్యువులు]], [[genetic variation|జన్యు వైవిధ్యం]], [[heredity|అనువంశికత]] గురించి వివరిస్తుంది. అనువంశికత అంటే తల్లిదండ్రులు తమ లక్షణాలను పిల్లలకు ఎలా అందిస్తారు అనే ప్రక్రియ. ఇది [[evolution|పరిణామ క్రమం]] సాగడానికి చాలా అవసరం. పరిణామం అంటే జీవులు చాలా కాలం పాటు నెమ్మదిగా ఎలా మార్పు చెందుతాయి అని చెప్పే విధానం.<ref name="griffiths2000sect60">{{cite book | veditors = Griffiths AJ, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, Gelbart|title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=978-0-7167-3520-5 |edition=7th |publisher=W.H. Freeman |location=New York |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 |chapter=Genetics and the Organism: Introduction}}</ref>

1800ల కాలంలో, [[Gregor Mendel|గ్రెగర్ మెండల్]] అనే వ్యక్తి మొదటిసారిగా జన్యుశాస్త్రం గురించి అధ్యయనం చేశారు. ఆయన [[Brno|బ్రనో]] నగరంలో ఒక సన్యాసిగా ఉండేవారు. బఠానీ మొక్కల లక్షణాలు ఒక తరం నుండి మరో తరానికి ఎలా వెళ్తాయో ఆయన గమనించారు. మొక్కలకు ఈ లక్షణాలు కొన్ని చిన్న "అనువంశిక యూనిట్ల" ద్వారా అందుతాయని ఆయన గుర్తించారు. నేడు మనం ఆ యూనిట్లనే జన్యువులు (Genes) అని పిలుస్తున్నాము. ఆధునిక జన్యుశాస్త్రం ఈ జన్యువులు ఎలా పనిచేస్తాయి, ప్రాణులలో ఇవి ఎలా ప్రవర్తిస్తాయి అనే విషయాలను వివరిస్తుంది. జన్యుశాస్త్రంలో [[molecular genetics|అణు జన్యుశాస్త్రం]] మరియు [[population genetics|జనాభా జన్యుశాస్త్రం]] వంటి అనేక చిన్న విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ శాస్త్రంలో [[bacteria|బ్యాక్టీరియా]], [[archaea|ఆర్కియా]], [[eukarya|యూకారియా]] వంటి అన్ని రకాల జీవులను అధ్యయనం చేస్తారు.

జన్యువులు పర్యావరణంతో కలిసి పనిచేస్తాయి. అంటే ఒక జీవి ఎక్కడ పెరుగుతుంది అనేది దాని అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తుంది. దీనినే తరచుగా "[[nature versus nurture|ప్రకృతి వర్సెస్ పెంపకం]]" అని పిలుస్తారు. ఉదాహరణకు, ఒకే రకమైన జన్యువులు ఉన్న రెండు మొక్కలను తీసుకుంటే, ఒక మొక్కకు తగినంత నీరు అందించి, రెండో దానికి నీరు ఇవ్వకపోతే.. నీరు ఉన్న మొక్క చాలా పొడవుగా పెరుగుతుంది. ఇక్కడ జన్యువులు పెరగడానికి ఒక ప్రణాళికను ఇస్తే, పర్యావరణం ఆ ఫలితాన్ని మారుస్తుంది.

== పద ఉత్పత్తి ==
'జెనెటిక్స్' (Genetics) అనే పదం [[ancient Greek|ప్రాచీన గ్రీకు]] పదమైన 'జెనెటికోస్' (Genetikos) నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "ఉత్పత్తి చేయడం" లేదా "పుట్టించడం". ఈ పదం 'జెనెసిస్' (Genesis) అనే పదం నుండి పుట్టింది, దీనికి "మూలం" లేదా "ఏదైనా ఎలా మొదలవుతుంది" అనే అర్థం ఉంది.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2321880&redirect=true |title=Genetikos (γενεత-ικός) |work=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library, Tufts University |access-date=20 February 2012}}</ref>

== చరిత్ర ==
{{Main|జన్యుశాస్త్ర చరిత్ర}}
మనుషులు చాలా కాలం నుండి జన్యుశాస్త్ర సూత్రాలను వాడుతున్నారు. పాత కాలంలో మంచి పంటలు మరియు జంతువులను పొందడానికి ప్రజలు [[selective breeding|ఎంపిక చేసిన ప్రజననం]] అనే పద్ధతిని వాడేవారు. వారు మంచి లక్షణాలు ఉన్న తల్లిదండ్రులనే సంతానం కోసం ఎంచుకునేవారు.<ref name="Publishing2009">{{cite book |title=Science: The Definitive Visual Guide |year=2009 |publisher=Penguin |isbn=978-0-7566-6490-9}}</ref> అయితే, ఒక శాస్త్రంగా జన్యుశాస్త్రం 19వ శతాబ్దం మధ్యలో [[Gregor Mendel|గ్రెగర్ మెండల్]] పరిశోధనలతో మొదలైంది.<ref name=Weiling>{{cite journal | vauthors = Weiling F | title = Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884 | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 40 | issue = 1 | pages = 1–25 | date = July 1991}}</ref>

[[File:Festetics Imre-Oelenhainz.jpg|thumb|తొలి [[geneticist|జన్యుశాస్త్రవేత్త]] [[Imre Festetics|ఇమ్రే ఫెస్టెటిక్స్]] చిత్రపటం.]]
మెండల్ కంటే ముందు, [[Imre Festetics|ఇమ్రే ఫెస్టెటిక్స్]] అనే వ్యక్తి మొదటిసారిగా "జన్యు" (Genetic) అనే పదాన్ని వాడారు. ఆయన [[Hungary|హంగేరి]] దేశానికి చెందిన ఒక ప్రభువు. 1819లో ఆయన "ప్రకృతి యొక్క జన్యు నియమాల" గురించి రాశారు. జీవులకు లక్షణాలు కేవలం చుట్టూ ఉన్న వాతావరణం వల్ల రావని, అవి తమ పూర్వీకుల నుండి అందుతాయని ఆయన చెప్పారు. పాత తరాల లక్షణాలు చాలా కాలం తర్వాత మళ్లీ కనిపించవచ్చని ఆయన గమనించారు. ఇది ఆధునిక శాస్త్రం వైపు పడిన ఒక పెద్ద అడుగు.<ref name="Poczai and Santiago-Blay 2021">{{cite journal | vauthors = Poczai P, Santiago-Blay JA | title = Principles and biological concepts of heredity before Mendel | journal = Biology Direct | volume = 16 | issue = 1 | date = October 2021}}</ref>

[[File:Blending Inheritance.svg|thumb|[[Blending inheritance]] సిద్ధాంతం ప్రకారం లక్షణాలు రంగులలా కలిసిపోతాయి, కానీ మెండల్ ఇది తప్పని నిరూపించారు.]]
1800ల కాలంలో చాలా మంది [[blending inheritance|బ్లెండింగ్ ఇన్హెరిటెన్స్]] అనే పద్ధతిని నమ్మేవారు. అంటే పిల్లలు తమ తల్లిదండ్రుల లక్షణాల యొక్క ఖచ్చితమైన మిశ్రమం అని వారు భావించేవారు. [[Charles Darwin|చార్లెస్ డార్విన్]] కూడా తన '[[On the Origin of Species|ఆన్ ది ఆరిజిన్ ఆఫ్ స్పీషీస్]]' పుస్తకంలో దీని గురించి ఆలోచించారు. కానీ మెండల్ ఇది నిజం కాదని నిరూపించారు. లక్షణాలు విడివిడి యూనిట్ల (జన్యువుల) ద్వారా అందుతాయని, అవి కేవలం కలిసిపోవని ఆయన చూపించారు.
20వ శతాబ్దం వరకు తల్లిదండ్రులు పిల్లల్లో కనిపించే తమ లక్షణాలకు తమ రక్తమే కారణమని భావించేవారు. కానీ తల్లిదండ్రుల లక్షణాలు పిల్లలకు సంక్రమించడాన్ని అనువంశికత అంటారని, దానికి కారణం [[జన్యువు]]లనీ ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త [[గ్రెగర్ జాన్ మెండల్]] (Gregor Mendel) తెలిపాడు.<ref name=Weiling>{{cite journal| author=Weiling F| title=Historical study: Johann Gregor Mendel 1822–1884|journal=American Journal of Medical Genetics| volume=40| issue=1|pages=1–25; discussion 26 |year=1991 |pmid=1887835| doi=10.1002/ajmg.1320400103}}</ref> జన్యువులు (Genes) [[డి.ఎన్.ఎ.]] నిర్మాణంలోని నిర్ధిష్ట ప్రదేశాలు. ఇవి [[క్రోమోజోము]]లలో ఉంటాయి.

== మెండలిజం ==
[[దస్త్రం:Gregor Mendel.png|thumb|left|జన్యుశాస్త్ర పితామహుడు-మెండల్.]]
మెండల్ 18 సంవత్సరాలు జరిపిన ప్రయోగాలను ప్రచురించడానికి 1866లో బ్రన్ సొసైటీ ఫర్ నేచురల్ హిస్టరీకి పంపించాడు. ఆ సమయంలో [[చార్లెస్ డార్విన్]] జీవ పరిణామ సిద్ధాంతాల ప్రభావంలో ఉన్న విజ్ఞాన ప్రపంచం మెండల్ ప్రతిపాదనలను గుర్తించలేదు. 1884లో మెండల్ మరణించిన 16 సంవత్సరాల తర్వాత హాలెండ్ కు చెందిన డీవ్రీస్, జర్మనీకి చెందిన కారెన్స్, ఆస్ట్రియాకు చెందిన షెర్ మాక్ మొదలైనవారు అవే ప్రయోగ ఫలితాలను సాధించి, కీర్తంతా మెండల్ కే చెందాలని మెండలిజాన్ని గుర్తించారు. [[File:Sexlinked inheritance white.jpg|thumb|థామస్ హంట్ మోర్గాన్ ఈగలను పరిశీలించి జన్యువులు క్రోమోజోమ్‌లపై ఉంటాయని కనుగొన్నారు.]]
{{main|మెండలియన్ అనువంశికత}}
ఆధునిక జన్యుశాస్త్రం మెండల్ చేసిన బఠానీ మొక్కల ప్రయోగాలతో మొదలైంది. 1865లో ఆయన "[[Experiments on Plant Hybridization]]" అనే పత్రాన్ని రాశారు. లక్షణాలు ఒక తరం నుండి మరో తరానికి ఎలా వెళ్తాయో వివరించడానికి ఆయన గణితాన్ని వాడారు. 1900 సంవత్సరం వరకు చాలా మందికి ఆయన పని అర్థం కాలేదు. ఆయన చనిపోయిన తర్వాత, [[Hugo de Vries|హ్యూగో డి వ్రీస్]] వంటి ఇతర శాస్త్రవేత్తలు ఆయన పరిశోధనలను మళ్లీ వెలుగులోకి తెచ్చారు. [[William Bateson|విలియం బాట్సన్]] 1905లో ఈ కొత్త శాస్త్రానికి 'జెనెటిక్స్' (Genetics) అనే పేరు పెట్టారు.<ref>genetics, ''n.'', [[Oxford English Dictionary]], 3rd ed.</ref>

తర్వాతి కాలంలో, [[Nettie Stevens|నెట్టి స్టీవెన్స్]] మీల్‌వార్మ్స్‌పై అధ్యయనం చేశారు. ఆడ జీవులకు X క్రోమోజోమ్‌లు ఉంటాయని, మగ జీవులకు X మరియు Y క్రోమోజోమ్‌లు రెండూ ఉంటాయని ఆమె కనుగొన్నారు. దీనివల్ల లింగ నిర్ధారణ అనేది క్రోమోజోమ్‌ల ద్వారా జరుగుతుందని తెలిసింది.<ref name="net">{{cite web |title=Nettie Stevens: A Discoverer of Sex Chromosomes |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/nettie-stevens-a-discoverer-of-sex-chromosomes-6580266/ |website=Scitable |access-date=8 June 2020}}</ref> 1911లో [[Thomas Hunt Morgan|థామస్ హంట్ మోర్గాన్]] జన్యువులు [[chromosome|క్రోమోజోమ్]]లపై ఉంటాయని నిరూపించారు. ఆయన తెల్లటి కళ్లు ఉన్న [[Drosophila melanogaster|ఈగలను]] గమనించి ఈ విషయాన్ని ధృవీకరించారు.

== మెండేలియన్ అనువంశిక సూత్రాలు ==
[[దస్త్రం:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|A Punnett square depicting a cross between two pea plants heterozygous for purple (B) and white (b) blossoms]]
* సంయోగ బీజాల శుద్ధతా సిద్ధాంతం: సంకరంలో కలిసివుండే రెండు యుగ్మ వికల్పాలు [[సంయోగబీజాలు]] ఏర్పడేటప్పుడు [[క్షయకరణ విభజన]] ద్వారా విడిపోయి వేర్వేరు సంయోగ బీజాల్లోకి ప్రవేశిస్తాయి. అందువలన శుద్ధమైన సంయోగబీజాలు ఏర్పడతాయి.
* స్వతంత్ర వ్యూహన సిద్ధాంతం: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జతల లక్షణాలున్న ఒకే జాతికి చెందిన రెండు మొక్కల మధ్య [[సంకరణం]] జరిపినప్పుడు, ఒక జత లక్షణాలు (జన్యువులు) ఇంకొక జత లక్షణాలతో సంబంధం లేకుండా సంయోగబీజాల్లోకి పంపిణీ అవుతాయి.
=== అణు జన్యుశాస్త్రం ===
{{Main|అణు జన్యుశాస్త్రం}}
[[File:DNA Overview2.png|thumb|[[DNA]] అనేది జన్యు సమాచారాన్ని మోసే నిచ్చెన ఆకారపు అణువు.]]
జన్యువులు క్రోమోజోమ్‌లపై ఉంటాయని శాస్త్రవేత్తలకు తెలిసింది కానీ, ఆ జన్యువులు [[protein|ప్రోటీన్]]తో తయారవుతాయా లేదా [[DNA]]తో తయారవుతాయా అనేది వారికి అర్థం కాలేదు. 1928లో [[Frederick Griffith|ఫ్రెడరిక్ గ్రిఫిత్]] బ్యాక్టీరియా ఒకదానికొకటి జన్యు సమాచారాన్ని మార్చుకోగలదని గమనించారు. 1944లో జరిగిన [[Avery–MacLeod–McCarty experiment|అవేరీ-మాక్లియాడ్-మెకార్టీ ప్రయోగం]] దీనికి DNAనే కారణమని నిరూపించింది.<ref name=Avery_et_al>{{cite journal | vauthors = Avery OT, Macleod CM, McCarty M | title = STUDIES ON THE CHEMICAL NATURE OF THE SUBSTANCE INDUCING TRANSFORMATION | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 79 | issue = 2 | date = February 1944}}</ref>

1953లో [[James Watson|జేమ్స్ వాట్సన్]], [[Francis Crick|ఫ్రాన్సిస్ క్రిక్]] DNA యొక్క ఆకారాన్ని కనుగొన్నారు. వారు [[Rosalind Franklin|రోసాలిండ్ ఫ్రాంక్లిన్]], [[Maurice Wilkins|మారిస్ విల్కిన్స్]] చేసిన [[X-ray crystallography|ఎక్స్-రే క్రిస్టలోగ్రఫీ]] పరిశోధనలను వాడుకున్నారు. DNA చూడటానికి మెలితిరిగిన నిచ్చెనలా ఉంటుందని, దీనిని [[double helix|డబుల్ హెలిక్స్]] అంటారని వారు చెప్పారు. ఈ నిచ్చెన మెట్లు [[nucleotide|న్యూక్లియోటైడ్]]లతో తయారవుతాయి. DNA తనను తాను ఎలా కాపీ చేసుకుంటుందో ఈ ఆకారం వివరిస్తుంది. దీనినే [[DNA replication|DNA రెప్లికేషన్]] అంటారు.

DNA కణానికి ఎలా సహాయపడుతుందో తర్వాత శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకున్నారు. DNA ఒక మ్యాప్ లాగా ఉపయోగపడి [[messenger RNA]]ను తయారు చేస్తుంది. తర్వాత కణం ఆ RNAని వాడుకుని ప్రోటీన్లను తయారు చేస్తుంది. దీనిని [[genetic code|జన్యు కోడ్]] అంటారు. 1977లో [[Frederick Sanger|ఫ్రెడరిక్ సాంగర్]] ఈ కోడ్‌ను చదివే పద్ధతిని కనుగొన్నారు. దీనిని [[DNA sequencing|DNA సీక్వెన్సింగ్]] అంటారు. 2003లో [[Human Genome Project|హ్యూమన్ జీనోమ్ ప్రాజెక్ట్]] మనిషి యొక్క పూర్తి జన్యు సమాచారాన్ని చదవడం పూర్తి చేసింది.<ref name=human_genome_project />

== అనువంశిక లక్షణాలు ==
=== మెండల్ నియమాలు ===
[[File:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|ఒక [[Punnett square]] లక్షణాలు పిల్లలకు ఎలా అందుతాయో చూపిస్తుంది.]]
తల్లిదండ్రులు తమ జన్యువులను పిల్లలకు అందించినప్పుడు అనువంశికత జరుగుతుంది. గ్రెగర్ మెండల్ బఠానీ పూలు కేవలం ఊదా రంగులో లేదా తెలుపు రంగులో ఉంటాయని, కానీ రెండు కలిసిపోయి ఉండవని గమనించారు. ఒక జన్యువు యొక్క వేర్వేరు రూపాలను [[allele|అలీల్స్]] అంటారు.

మనుషులు మరియు ఇతర జీవులు [[diploid|డిప్లాయిడ్]] రకానికి చెందినవి. అంటే మనకు ప్రతి జన్యువులో రెండు కాపీలు ఉంటాయి—ఒక్కొక్కటి ఒక్కో తల్లిదండ్రుల నుండి వస్తుంది. ఆ రెండు అలీల్స్ ఒకేలా ఉంటే దానిని [[homozygous|హోమోజైగస్]] అని, వేర్వేరుగా ఉంటే [[heterozygous|హెటెరోజైగస్]] అని అంటారు. ఒక జీవిలో ఉండే జన్యువులను [[genotype|జన్యురూపం]] అంటారు. ఆ జీవి బయటకు ఎలా కనిపిస్తుందో దానిని [[phenotype|దృశ్యరూపం]] అంటారు. సాధారణంగా ఒక అలీల్ [[Dominant allele|బహిర్గతమైనది]] (Dominant) మరియు మరొకటి [[Recessive allele|అంతర్గతమైనది]] (Recessive) గా ఉంటుంది.

=== రేఖాచిత్రాలు ===
[[File:Pedigree-chart-example.svg|thumb|left|upright=1.1|పెడిగ్రీ చార్ట్ ఒక కుటుంబంలో లక్షణాలు ఎలా మారుతున్నాయో వివరిస్తుంది.]]
జన్యుశాస్త్రవేత్తలు జన్యువుల గురించి చెప్పడానికి గుర్తులను వాడుతారు. వారు ఎక్కువగా అక్షరాలను ఉపయోగిస్తారు. పెద్ద అక్షరం (Capital letter) బహిర్గత లక్షణానికి, చిన్న అక్షరం (Small letter) అంతర్గత లక్షణానికి వాడుతారు. పిల్లలు ఎలా కనిపిస్తారో ఊహించడానికి వారు [[Punnett square|పున్నెట్ స్క్వేర్]]ను వాడుతారు. కుటుంబ చరిత్రను, ముఖ్యంగా వ్యాధులను తెలుసుకోవడానికి [[pedigree chart|పెడిగ్రీ చార్ట్]]లను ఉపయోగిస్తారు.

=== అనేక జన్యువులు ===
చాలా లక్షణాలు సరళంగా ఉండవు. మనిషి ఎత్తు లేదా [[Human skin color|చర్మం రంగు]] వంటివి చాలా జన్యువులు కలిసి పని చేయడం వల్ల ఏర్పడతాయి. వీటిని [[complex traits|సంక్లిష్ట లక్షణాలు]] అంటారు. పర్యావరణం కూడా వీటిపై ప్రభావం చూపుతుంది. పర్యావరణంతో పోలిస్తే జన్యువులు ఎంతవరకు ప్రభావం చూపుతాయో చెప్పడానికి [[Heritability|హెరిటబిలిటీ]] అనే పదాన్ని వాడుతారు. ఉదాహరణకు, మంచి ఆహారం ఉన్న చోట ఎత్తు అనేది జన్యువులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆహారం సరిగ్గా లేని చోట పర్యావరణం ఎత్తును నిర్ణయిస్తుంది.

== అణు ఆధారం ==
=== DNA మరియు క్రోమోజోమ్‌లు ===
[[File:DNA chemical structure.svg|thumb|right|DNA చక్కెర, ఫాస్ఫేట్ మరియు నాలుగు బేస్‌లతో తయారవుతుంది.]]
జన్యువులు [[deoxyribonucleic acid|డియాక్సీరైబో న్యూక్లియిక్ యాసిడ్]] (DNA) తో తయారవుతాయి. DNA లో చక్కెర, ఫాస్ఫేట్ మరియు ఒక బేస్ ఉంటాయి. ఇందులో నాలుగు రకాల బేస్‌లు ఉన్నాయి: [[adenine|అడెనైన్]] (A), [[cytosine|సైటోసిన్]] (C), [[guanine|గ్వానైన్]] (G), మరియు [[thymine|థైమిన్]] (T). A ఎప్పుడూ T తో, C ఎప్పుడూ G తో జతకడుతుంది. ఈ DNA గొలుసులు [[histone|హిస్టోన్]] అనే ప్రోటీన్ల చుట్టూ చుట్టుకుని క్రోమోజోమ్‌లుగా ఏర్పడతాయి.

చాలా వరకు DNA కణ కేంద్రకం (Nucleus) లో ఉంటుంది. కానీ కొన్ని జన్యువులు [[mitochondria|మైటోకాండ్రియా]] లేదా [[chloroplast|క్లోరోప్లాస్ట్]]లలో కూడా ఉంటాయి.

=== ప్రత్యుత్పత్తి ===
ఒక కణం విభజన చెందినప్పుడు అది తన DNAను కాపీ చేసుకుంటుంది. దీనిని [[mitosis|మైటోసిస్]] అంటారు. ఇది [[asexual reproduction|అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి]]లో జరుగుతుంది. కొత్త కణాలు పాత కణాల లాగే ఉంటాయి. వీటిని [[Cloning|క్లోన్లు]] అంటారు.

[[sexual reproduction|లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి]]లో ఇద్దరు తల్లిదండ్రులు తమ DNAను పంచుకుంటారు. ఈ ప్రక్రియలో [[haploid|హ్యాప్లాయిడ్]] కణాలు (వీర్యం మరియు అండం) కలిసి ఒక [[diploid|డిప్లాయిడ్]] కణంగా మారుతాయి. దీనివల్ల ఇద్దరు తల్లిదండ్రుల జన్యువులు కలిసిన ఒక కొత్త బిడ్డ పుడతాడు.

=== మ్యుటేషన్లు (జన్యు మార్పులు) ===
[[File:Gene-duplication.png|thumb|upright|జీన్ డూప్లికేషన్ అదనపు కాపీలను తయారు చేయడం ద్వారా పరిణామ క్రమానికి సహాయపడుతుంది.]]
DNA కాపీ అయ్యేటప్పుడు కొన్నిసార్లు తప్పులు జరుగుతాయి. వీటిని [[mutation|మ్యుటేషన్లు]] అంటారు. చాలా మ్యుటేషన్లు పెద్దగా మార్పులు తీసుకురావు. కొన్ని ఆరోగ్యానికి హాని కలిగిస్తాయి, కానీ కొన్ని మంచి మార్పులను తెస్తాయి. మంచి మ్యుటేషన్లు ఆ జీవి మనుగడకు సహాయపడతాయి. ఇది [[natural selection|సహజ వరణం]] మరియు [[evolution|పరిణామ క్రమానికి]] దారితీస్తుంది. చాలా కాలం తర్వాత ఈ మార్పులు కొత్త జాతులను కూడా సృష్టించగలవు.

== పరిశోధన మరియు సాంకేతికత ==
=== నమూనా జీవులు ===
[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|ఈగలు వేగంగా పెరుగుతాయి కాబట్టి వీటిని సైన్స్‌లో వాడుతారు.]]
శాస్త్రవేత్తలు జన్యుశాస్త్రం గురించి తెలుసుకోవడానికి [[model organism|నమూనా జీవులను]] వాడుతారు. వారు పెంచడానికి సులభంగా ఉండి, వేగంగా సంతానాన్ని ఇచ్చే జంతువులను లేదా మొక్కలను ఎంచుకుంటారు. పండ్ల ఈగలు, ఎలుకలు మరియు ''[[Escherichia coli]]'' అనే బ్యాక్టీరియాను ఎక్కువగా వాడుతారు.

=== వైద్యం ===
[[Medical genetics|వైద్య జన్యుశాస్త్రం]] మన ఆరోగ్యంపై జన్యువుల ప్రభావం ఎలా ఉంటుందో తెలుసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. వ్యాధులకు కారణమయ్యే జన్యువులను కనుగొనడానికి శాస్త్రవేత్తలు [[pedigree chart|పెడిగ్రీ చార్టులు]] మరియు [[DNA sequencing|DNA సీక్వెన్సింగ్]] వాడుతారు. వారు [[cancer|క్యాన్సర్]] గురించి కూడా పరిశోధిస్తారు. క్యాన్సర్ అనేది ఒక జన్యు వ్యాధి, ఎందుకంటే జన్యువులలో వచ్చే మార్పుల వల్ల కణాలు ఆగకుండా వేగంగా పెరిగిపోతాయి.

=== DNA సాధనాలు ===
శాస్త్రవేత్తలు ప్రయోగశాలలో DNAను మార్చగలరు. వారు DNAను కత్తిరించడానికి [[restriction enzymes|రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్స్]]ను, అతికించడానికి [[DNA ligase|లిగేషన్ ఎంజైమ్స్]]ను వాడుతారు. దీనివల్ల [[recombinant DNA]] తయారవుతుంది. అలాగే ఒక చిన్న DNA ముక్కను చాలా వేగంగా లక్షల కాపీలు చేయడానికి [[polymerase chain reaction|PCR]] పద్ధతిని వాడుతారు.
== పదకోశం ==
* '''అనువంశికత''' (Heredity) : జనకతరంలోని లక్షణాలు పిల్ల తరానికి అందజేయడం లేదా సంక్రమించడం..
* '''జనకతరం''': సంకరణంలో పాల్గొనే జీవులు. దీన్ని 'P' తో సూచిస్తారు.
* '''సంతతి''': ఇవి జీవుల సంయోగంలో ఏర్పడిన జీవులు. దీన్ని పిల్లతరం అని కూడా అంటారు. మొదటి పిల్ల తరాన్ని 'F<sub>1</sub>', రెండో తరాన్ని 'F<sub>2</sub>' తో సూచిస్తారు.
* '''వైవిధ్యాలు''': జనకులకు, సంతతి లక్షణాలకు మధ్య భేదాలను వైదిధ్యాలు అంటారు.
* '''దృశ్యరూపం''' (Phenotype) : జీవులు బహిర్గతం చేసే నిర్ధిష్ట లక్షణాలన్నింటిని దృశ్యరూపం అంటారు.
* '''జన్యురూపం''' (Genotype) : జీవిలోని జన్యువులే జన్యురూపం.
* '''[[జమాహారాలు]]''' (GM Foods) : '''జ'''న్యుపరంగా '''మా'''ర్చబడ్డ '''ఆహార'''పదార్థా'''లు'''
* '''సంకరణం''': కనీసం ఒక జత వేర్వేరు లక్షణాలున్న ఒకే జాతికి చెందిన రెండు మొక్కల మధ్య సంయోగాన్ని సంకరణం అంటారు. దీన్ని 'X' తో సూచిస్తారు.
* '''సమయుగ్మజం''': ఒక లక్షణాన్ని సూచించడానికి ఒక జత యుగ్మ వికల్పాలలోని ఏదైనా ఒక దాన్ని 2 మాత్రల్లో కలిగివుంటే ఆ జీవిని ఆ లక్షణానికి సంబంధించి సమయుగ్మజం అంటారు. ఉదా: TT, tt - సమయుగ్మజ పొడవు
* '''విషమ యుగ్మజం''': ఒక లక్షణాన్ని సూచించడానికి ఒక జత యుగ్మ వికల్పాలలోని రెండింటినీ కలిగివుంటే, ఆ జీవిని ఆ లక్షణానికి సంబంధించి విషమ యుగ్మజం అంటారు. ఉదా: Tt - విషమయుగ్మజ పొడవు
* '''యుగ్మ వికల్పాలు''': రెండు సమజాత క్రోమోజోముల్లోని ఎదురెదురు లోకస్ లలో ఉండే రెండు జన్యువులు ఒక జత లక్షణాలను సూచిస్తే వాటిని యుగ్మ వికల్పాలు అంటారు. ఉదా: T, t యుగ్మ వికల్పాలు పొడవు, పొట్టి అనే ఒక జత లక్షణాలను సూచిస్తాయి.
* '''బహిర్గత జన్యువు''': ఒక జన్యువు తన యుగ్మ వికల్ప సమక్షంలో కూడా తన లక్షణాన్ని కనబరిస్తే, దాన్ని బహిర్గత జన్యువు అంటారు. ఉదా: T t = పొడవు. దీనిలో T తన యుగ్మ వికల్పమైన t సమక్షంలో తన లక్షణాన్ని కనబరుస్తుంది.
* '''అంతర్గత జన్యువు''': ఒక జన్యువు రెండు మాత్రల్లో ఉన్నప్పుడు లేదా తన యుగ్మ వికల్పం లేనప్పుడు తన లక్షణాన్ని ప్రదర్శిస్తే దాన్ని అంతర్గత జన్యువు అంటారు. ఉదా: t t = పొట్టి. ఇక్కడ t రెండు మాత్రల్లో ఉండి తన యుగ్మ వికల్పం T లేనప్పుడు తన లక్షణాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.
* '''[[సంకరం]]''' (Hybrid) : సంకరణంలో ఏర్పడిన మొక్కను లేదా జంతువును సంకరం అంటారు. ఇది విషమ యుగ్మజం.
* '''ఏక సంకర సంకరణం''': ఒక జత వేర్వేరు లక్షణాలు ఉన్న ఒకే జాతికి చెందిన రెండు జీవుల మధ్య సంయోగాన్ని ఏకసంకరణం అంటారు.
* '''ద్విసంకర సంకరణం''' (Dihybrid) : రెండు జతల వేర్వేరు లక్షణాలు ఉన్న ఒకే జాతికి చెందిన రెండు జీవుల మధ్య సంయోగాన్ని ద్విసంకరణం అంటారు.
* '''వ్యతిరేక వైవిధ్యాలు''': ఒకే లక్షణానికి చెందిన రెండు భిన్న రూపాలను వ్యతిరేక వైవిధ్యాలు అంటారు. ఉదా: పొడవు, పొట్టి అనేది ఒక లక్షణానికి చెందిన రెండు భిన్న రూపాలు.
* '''సహలగ్నత''': ఒక క్రోమోజోములో రెండు లేదా అంతకంటే జన్యువులు కలిసి ఉండటాన్ని సహలగ్నత అంటారు.
 
== అనువంశికత ==
{{main|క్రోమోజోము}} 


== మరిన్ని వివరాల కోసం ==
{{refbegin}}

{{cite book | vauthors = Alberts B, et al |title=Essential Cell Biology|year=2013|publisher=Garland Science}}

{{cite book | vauthors=Hartl D, Jones E |title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes |publisher=Jones & Bartlett |year=2005}}
{{refend}}

== వెలుపలి లంకెలు ==
{{Commonscat|Genetics}}
{{Wikibooks-inline|Genetics}}
{{Genetics}}
{{Biology nav}}

[[Category:జన్యుశాస్త్రం]]
[[Category:జీవశాస్త్రం]]
[[Category:విజ్ఞానశాస్త్రం]]

==మూలాలు==
{{Reflist}}

[[వర్గం:విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[వర్గం:జీవ శాస్త్రము]]
[[వర్గం:జన్యుశాస్త్రం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]