Editing గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం

{{Short description|గ్రహాలు ఇంకా  గ్రహ వ్యవస్థల అధ్యయనం}} {{About|గ్రహాల గురించి శాస్త్రీయ అధ్యయనం|భూమి గురించి ప్రత్యేకంగా అధ్యయనం|భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం}} {{Use dmy dates|date=February 2026}}

'''గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం''' (Planetary science) అనేది [[గ్రహం|గ్రహాల]] గురించి చేసే అధ్యయనం. దీనిని '''ప్లానెటాలజీ''' అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ శాస్త్రం [[భూమి]] ఇంకా  అంతరిక్షంలోని ఇతర లోకాలను పరిశీలిస్తుంది. ఇందులో [[చందమామ|చంద్రులు]], [[గ్రహశకలం|గ్రహశకలాలు]], [[ధూమకేతువు|ధూమకేతువుల]] అధ్యయనం కూడా ఉంటుంది. ఈ వస్తువులు ఎలా ఏర్పడ్డాయో తెలుసుకోవడమే ఈ రంగంలోని శాస్త్రవేత్తల ప్రధాన లక్ష్యం. అవి దేనితో తయారయ్యాయి, అవి ఎలా కదులుతాయి అనే విషయాలను వారు పరిశోధిస్తారు.

గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం అనేక ఇతర శాస్త్రాల కలయిక. ఇది [[ఖగోళ శాస్త్రం]], [[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]], [[భౌతిక శాస్త్రం]] వంటి విభాగాలను ఉపయోగిస్తుంది. అలాగే ఇందులో [[రసాయన శాస్త్రం]], [[జీవశాస్త్రం]] కూడా భాగమై ఉన్నాయి. శాస్త్రవేత్తలు అంతరిక్షంలోని అతి చిన్న ధూళి కణాల నుండి, [[బృహస్పతి]] వంటి భారీ [[వాయు గ్రహం|వాయు గ్రహాల]] వరకు అన్నింటినీ పరిశీలిస్తారు. ఇలా చేయడం ద్వారా మన [[సౌర కుటుంబం]] చరిత్రను అర్థం చేసుకోవచ్చని వారు భావిస్తారు. ఇతర [[నక్షత్రం|నక్షత్రాల]] చుట్టూ తిరిగే గ్రహాలను, అంటే [[సౌర కుటుంబం వెలుపలి గ్రహాలు|బాహ్య గ్రహాలను]] (Exoplanets) కూడా వీరు అధ్యయనం చేస్తారు.

== చరిత్ర == 
గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్ర చరిత్ర చాలా పురాతనమైనది. ఎంతో కాలం క్రితమే [[ప్రాచీన గ్రీస్]] దేశ ప్రజలు ఇతర లోకాల గురించి ఆలోచించారు. [[డెమోక్రిటస్]] అనే వ్యక్తి విశ్వంలో అనేక లోకాలు ఉండవచ్చని చెప్పాడు. కొన్ని లోకాలలో నీరు లేదా జంతువులు ఉండకపోవచ్చని ఆయన ఊహించాడు. అంతేకాకుండా, గ్రహాలు ఒకదానికొకటి ఢీకొనే అవకాశం ఉందని కూడా ఆయన భావించాడు.<ref name="Philosophumena">{{cite book|last=Hippolytus (Antipope) |title=Philosophumena|publisher=Society for promoting Christian knowledge|date=1921|volume=1}}</ref>

తర్వాతి కాలంలో ఖగోళ శాస్త్రం బాగా అభివృద్ధి చెందింది. [[గెలీలియో గెలీలీ]] ఒక ప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్త. ఆయన 1609వ సంవత్సరంలో ఒక [[టెలిస్కోప్]] సహాయంతో చంద్రుడిని పరిశీలించాడు. చంద్రుడి ఉపరితలం నునుపుగా లేదని, అక్కడ పర్వతాలు ఇంకా  [[కుహరం|గుంతలు]] (Craters) ఉన్నాయని ఆయన గుర్తించాడు. బృహస్పతి చుట్టూ తిరిగే నాలుగు చంద్రులను కూడా ఆయన కనుగొన్నాడు. అంతరిక్షంలోని వస్తువులను కేవలం ఆకాశంలో వెలిగే చుక్కలుగా కాకుండా, ఒక ప్రదేశాలుగా చూడటం ఇక్కడి నుండే మొదలైంది.<ref name="Taylor1994b">{{cite journal|last=Taylor|first=Stuart Ross|date=1994|title=Silent upon a peak in Darien|journal=Nature|volume=369|issue=6477|pages=196–197}}</ref>

టెలిస్కోపులు మెరుగుపడటంతో శాస్త్రవేత్తలు మరిన్ని వివరాలను చూడగలిగారు. [[శుక్రుడు]], [[అంగారకుడు]] (Mars) గ్రహాల మీద ఉన్న మేఘాలను వారు గమనించారు. [[శని గ్రహం]] చుట్టూ ఉన్న వలయాలను (Rings) కూడా చూడగలిగారు. ఆ తర్వాత కాలంలో మనుషులు గ్రహాల వద్దకు [[అంతరిక్ష నౌక|అంతరిక్ష నౌకలను]] పంపడం ప్రారంభించారు. ఈ రోబోలు అక్కడి ఫోటోలు తీయడంతో పాటు మట్టిని కూడా పరీక్షిస్తాయి. ప్రస్తుతం మన సౌర కుటుంబం గురించి మనకు చాలా విషయాలు తెలుసు, కానీ ఇంకా తెలుసుకోవాల్సిన రహస్యాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.<ref name="SternPlanetarySoc09">{{cite web|url=http://www.planetary.org/articles/1956/|title=Ten Things I Wish We Really Knew In Planetary Science|last=Stern|first=Alan|access-date=2026-02-05}}</ref>

== ప్రధాన అధ్యయన విభాగాలు ==
గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రంలో అనేక విభాగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి విభాగం ఒక గ్రహం యొక్క విభిన్న అంశాలను పరిశీలిస్తుంది.

=== ప్లానెటరీ ఆస్ట్రానమీ (Planetary Astronomy) === 
ఈ విభాగం అంతరిక్షంలోని చిన్న వస్తువులను చూడటానికి టెలిస్కోపులను ఉపయోగిస్తుంది. గ్రహశకలాలు ఇంకా  ధూమకేతువులు ఎలా కదులుతున్నాయో శాస్త్రవేత్తలు గమనిస్తారు. వాటి ఆకారం ఏమిటి, అవి వేటితో తయారయ్యాయి అనే విషయాలు తెలుసుకోవాలని వారు కోరుకుంటారు. ఇది సౌర కుటుంబం ఎలా మొదలైందో అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. ఇతర నక్షత్రాల చుట్టూ ఉండే గ్రహాల గురించి చేసే అధ్యయనాన్ని బాహ్య గ్రహ విజ్ఞానం (Exoplanetology) అంటారు.

=== ప్లానెటరీ జియాలజీ (Planetary Geology) === 
జియాలజీ అంటే రాళ్లు ఇంకా  నేల గురించి చేసే అధ్యయనం. [[గ్రహ భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం]] గ్రహాలు ఇంకా  చంద్రుల గట్టి భాగాలను పరిశీలిస్తుంది. ఇది ఆ లోకాల ఉపరితలం ఇంకా  లోపలి భాగాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. చంద్రుడు, అంగారకుడు, శుక్రుడు వంటి గ్రహాలను శాస్త్రవేత్తలు ఎక్కువగా పరిశోధించారు. అగ్నిపర్వతాలు ఇంకా  భూకంపాలు ఒక గ్రహాన్ని ఎలా మారుస్తాయో వారు గమనిస్తారు. అంతరిక్షం నుండి రాళ్లు వచ్చి పడటం వల్ల గుంతలు ఎలా ఏర్పడతాయో కూడా వివరిస్తారు.<ref>{{cite web |title=Planetary Geology |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/planetary-geology |website=Encyclopedia of Geology |access-date=2026-02-05}}</ref>

ఈ విభాగంలో మరికొన్ని చిన్న భాగాలు ఉన్నాయి:

'''జియోమార్ఫాలజీ (Geomorphology):''' ఇది నేల మీద ఉండే ఆకారాల గురించి చేసే అధ్యయనం. నదులు ప్రవహించిన గుర్తులు, అగ్నిపర్వతాలు ఇంకా  మంచు గడ్డల (Glaciers) గురించి ఇది వివరిస్తుంది.

'''కాస్మోకెమిస్ట్రీ (Cosmochemistry):''' ఇది అంతరిక్షంలోని రసాయనాల గురించి తెలుపుతుంది. భూమి మీద పడే [[ఉల్క|ఉల్కలను]] శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధిస్తారు. ఇతర గ్రహాలు వేటితో తయారయ్యాయో ఈ రాళ్లు మనకు చెబుతాయి.

'''జియోఫిజిక్స్ (Geophysics):''' ఇది గ్రహాలను అధ్యయనం చేయడానికి భౌతిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. గ్రహాల గురుత్వాకర్షణ ఇంకా  అయస్కాంత క్షేత్రాలను ఇది పరిశీలిస్తుంది. ఉదాహరణకు, కొన్ని గ్రహాలకు ఉండే అయస్కాంత క్షేత్రం సూర్యుడి నుండి వచ్చే వేడి నుండి వాటిని కాపాడుతుంది.

=== ప్లానెటరీ అట్మాస్పియర్స్ (Planetary Atmospheres) === 
గ్రహం చుట్టూ ఉండే గాలి పొరను [[వాతావరణం]] (Atmosphere) అంటారు. అన్ని గ్రహాలకు వాతావరణం ఉండదు. భూమి, శుక్రుడు, అంగారక గ్రహాలకు గాలి పొరలు ఉన్నాయి. బృహస్పతి వంటి వాయు గ్రహాలకు చాలా లోతైన వాతావరణం ఉంటుంది. శాస్త్రవేత్తలు ఆ లోకాలలోని వాతావరణం ఇంకా  గాలులను అధ్యయనం చేస్తారు. సూర్యుడు అక్కడి గాలిని ఎలా ప్రభావితం చేస్తాడో వారు చూస్తారు. శని గ్రహం యొక్క చంద్రుడైన [[టైటాన్ (చంద్రుడు)|టైటాన్]] వంటి కొన్ని ఉపగ్రహాలకు కూడా వాతావరణం ఉంది.

=== ప్లానెటరీ ఓషన్స్ (Planetary Oceans) === 
కొన్ని లోకాల మీద ద్రవ పదార్థాలు (Liquids) ఉంటాయి. భూమి మీద నీటి సముద్రాలు ఉన్నాయి. [[యూరోపా (చంద్రుడు)|యూరోపా]] వంటి కొన్ని చంద్రుల మీద మంచు కింద నీరు ఉండవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. టైటాన్ మీద ద్రవ రూపంలోని [[మీథేన్]] సరస్సులు ఉన్నాయి. ఇలాంటి ద్రవాలను అధ్యయనం చేయడాన్ని ప్లానెటరీ ఓషనోగ్రఫీ అంటారు.

== శాస్త్రవేత్తలు పనిచేసే విధానం == 
గ్రహ శాస్త్రవేత్తలు కేవలం టెలిస్కోపులతోనే చూడరు, వారు అనేక రకాలుగా పని చేస్తారు.

'''పరిశీలన (Observation):''' వీరు భూమి మీద ఇంకా  అంతరిక్షంలో ఉండే టెలిస్కోపులను ఉపయోగిస్తారు. ఇతర గ్రహాల వద్దకు వెళ్లే రోబోలను కూడా వాడతారు. వీటిని [[అంతరిక్ష పరిశోధక నౌక|అంతరిక్ష ప్రోబ్స్]] అని పిలుస్తారు.

'''ప్రయోగశాల పని (Laboratory Work):''' అంతరిక్షం నుండి వచ్చిన రాళ్లను ప్రయోగశాలల్లో పరీక్షిస్తారు. ఇవి ఉల్కలు కావచ్చు లేదా [[అపోలో ప్రోగ్రామ్]] ద్వారా అంతరిక్ష యాత్రికులు చంద్రుడి నుండి తెచ్చిన మట్టి నమూనాలు కావచ్చు.

'''సిద్ధాంతాలు (Theory):''' గ్రహాలు ఎలా ఏర్పడ్డాయో లేదా అక్కడి వాతావరణం ఎలా పనిచేస్తుందో అంచనా వేయడానికి వీరు కంప్యూటర్ మోడల్స్ ఉపయోగిస్తారు.

చాలా మంది శాస్త్రవేత్తలు పెద్ద విశ్వవిద్యాలయాలలో లేదా [[నాసా]] (NASA) వంటి ప్రభుత్వ సంస్థలలో పని చేస్తారు. వారు కనుగొన్న విషయాలను పుస్తకాలు ఇంకా  పరిశోధనా పత్రికలలో రాస్తారు.

== కల్పిత కథలలో గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం == చాలా మందికి ఇతర లోకాల గురించి కథలు చదవడం అంటే ఇష్టం. వీటిని [[సైన్స్ ఫిక్షన్]] (Science fiction) అంటారు. ఫ్రాంక్ హెర్బర్ట్ రాసిన ''[[డ్యూన్ (నవల)|డ్యూన్]]'' అనే పుస్తకం చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కథలో ఒక "ప్లానెటాలజిస్ట్" పాత్ర ఉంటుంది. ఎడారిగా ఉన్న ఒక గ్రహం యొక్క పర్యావరణాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఆ వ్యక్తి పని. ఈ పుస్తకం చదివి చాలా మందికి గ్రహాల గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి కలిగింది.<ref name="Seitzinger1">{{cite journal |last1=Seitzinger |first1=Sybil |title=A sustainable planet needs scientists to think ahead |journal=Nature |date=2020 |volume=468 |page=601}}</ref>

== ముఖ్యమైన సంస్థలు ==
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక సంస్థలు గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేస్తున్నాయి. ఇవి కొత్త విషయాలను ఒకరితో ఒకరు పంచుకుంటాయి.

'''నాసా (NASA):''' అమెరికా దేశపు అంతరిక్ష సంస్థ.

'''ఈసా (ESA):''' ఐరోపా అంతరిక్ష సంస్థ.

'''ఇస్రో (ISRO):''' భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ.

'''జాక్సా (JAXA):''' జపాన్ అంతరిక్ష సంస్థ.

ఈ సంస్థలు చంద్రుడు, అంగారకుడు ఇంకా  ఇతర ప్రాంతాలకు ప్రయోగాలు పంపిస్తాయి. వీరు ప్రతి సంవత్సరం సమావేశాలు ఏర్పాటు చేసి కొత్త విషయాల గురించి చర్చిస్తారు.

== సంబంధిత పేజీలు ==

[[ఖగోళ శాస్త్రం]]

[[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]

[[సౌర కుటుంబం]]

[[అంతరిక్ష పరిశోధన]]

== మూలాలు == 
{{Reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం ==

Carr, Michael H. (1984). ''The Geology of the Terrestrial Planets''. NASA.

Morrison, David (1994). ''Exploring Planetary Worlds''. W. H. Freeman. ISBN 0-7167-5043-0.

[[Category:గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం]] [[Category:అంతరిక్ష విజ్ఞానం]] [[Category:ఖగోళ శాస్త్రం]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]