Editing గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం

{{Short description|గ్రహాలు, చంద్రుల భూగోళ శాస్త్రం గురించి అధ్యయనం}} {{About|ఇతర ప్రపంచాలలోని రాళ్ళు, లక్షణాల గురించి|భూమి భూగర్భ శాస్త్రం గురించి|Geology}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} 
'''గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం''' (Planetary geology) అనేది అంతరిక్షంలోని వస్తువుల [[Geology|భూగర్భ శాస్త్రం]] గురించి వివరించే ఒక [[science|శాస్త్రం]]. దీనిని '''ఆస్ట్రోజియాలజీ''' (astrogeology) లేదా '''ఎక్సోజియాలజీ''' (exogeology) అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విభాగంలో పనిచేసే శాస్త్రవేత్తలు [[planet|గ్రహాలు]], వాటి [[Natural satellite|చంద్రుల]] (ఉపగ్రహాల) గురించి పరిశోధనలు చేస్తారు. వీరు కేవలం పెద్ద గ్రహాలనే కాకుండా, అంతరిక్షంలో ఉండే [[asteroid|గ్రహశకలాలు]], [[comet|తోకచుక్కలు]], [[meteorite|ఉల్కల]]ను కూడా అధ్యయనం చేస్తారు.<ref>{{cite web |last1=James F. III |first1=Bell |last2=Campbell |first2=Bruce A. |last3=Robinson |first3=Mark S. |title=What is planetary geology? |url=https://marswatch.tn.cornell.edu/rsm.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025030504/http://marswatch.tn.cornell.edu/rsm.html |archive-date=Oct 25, 2015 |access-date=6 October 2015 |website=[[Cornell University]]}}</ref> సాధారణంగా "జియో" అనే పదానికి అర్థం [[Earth|భూమి]]. అయితే, ఇతర గ్రహాల మీద కూడా భూమి లాంటి రాళ్ళు, నేల ఉండటంతో శాస్త్రవేత్తలు అందరికీ అర్థం కావడానికి "గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం" అనే పేరును వాడుతున్నారు. మనం భూమి మీద రాళ్లను, నేలను ఎలా అధ్యయనం చేస్తామో, ఇది కూడా దాదాపు అలాగే ఉంటుంది.<ref>{{cite book |last1=McSween |first1=Harry |url=https://books.google.com/books?id=oTCdDwAAQBAJ&pg=PA3 |title=Planetary Geoscience |date=11 July 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107145382 |edition=1 |pages=3–19}}</ref>

ఈ శాస్త్రం గ్రహాల లోపలి భాగాలు ఎలా తయారయ్యాయో వివరిస్తుంది. అలాగే కాలక్రమేణా గ్రహాల ఉపరితలాలు ఎలా మారుతాయో కూడా ఇది పరిశీలిస్తుంది. ఇందులో [[volcano|అగ్నిపర్వతాలు]], [[impact crater|ఉల్కాపాత బిలాలు]] (గుంతలు), [[water|నీరు]] లేదా [[wind|గాలి]] ,  నేల, రాళ్ళు ఎలా కదులుతాయో వంటి విషయాలు ఉంటాయి. [[Jupiter|బృహస్పతి]] వంటి పెద్ద వాయు గ్రహాలకు గట్టి ఉపరితలం లేకపోయినప్పటికీ, శాస్త్రవేత్తలు గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం ద్వారా వాటి లోపలి భాగాలను అధ్యయనం చేస్తారు. ఈ రంగంలో [[geophysics|భూభౌతిక శాస్త్రం]] (geophysics), [[geochemistry|భూరసాయన శాస్త్రం]] (geochemistry) వంటి ఇతర శాస్త్రాలలోని పద్ధతులను కూడా ఉపయోగిస్తారు.

== ఈ రంగం చరిత్ర == 
[[File:Moon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|[[Harrison Schmitt]] చంద్రుడి పైకి వెళ్ళిన ఒక భూగర్భ శాస్త్రవేత్త, [[astronaut|అంతరిక్ష యాత్రికుడు]].]] [[Eugene Merle Shoemaker]] అనే వ్యక్తి గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రాన్ని ఒక ప్రత్యేక శాస్త్ర విభాగంగా ప్రారంభించారు. 1960ల ప్రారంభంలో, ఆయన [[Astrogeology Research Program]] అనే కార్యక్రమాన్ని రూపొందించారు. ఇది [[United States Geological Survey]]లో ఒక భాగంగా ఉండేది. షూమేకర్ ఈ రంగానికి చాలా ముఖ్యమైన వ్యక్తి, ఎందుకంటే భూమి మీద రాళ్లకు వర్తించే నియమాలనే ఇతర గ్రహాలను అర్థం చేసుకోవడానికి కూడా వాడవచ్చని ఆయన నిరూపించారు. ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ సమయం చంద్రుడిని, ఉల్కాపాతాల వల్ల ఏర్పడే బిలాలను అధ్యయనం చేయడానికి కేటాయించారు.<ref name="Chapman">{{cite web |last=Chapman |first=Mary G. |title=Gene Shoemaker - Founder of Astrogeology |url=https://astrogeology.usgs.gov/rpif/Gene-Shoemaker |access-date=21 May 2012 |publisher=[[United States Geological Survey]] Astrogeology Science Center}}</ref>

అప్పటి నుండి, గ్రహాలను అధ్యయనం చేయడానికి అనేక పెద్ద సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. వీటిలో [[Jet Propulsion Laboratory]] (JPL), [[Lunar and Planetary Institute]] ముఖ్యమైనవి. చాలా [[university|విశ్వవిద్యాలయాలు]] కూడా పెద్ద ప్రోగ్రాములను నడుపుతున్నాయి. ఉదాహరణకు, [[Arizona State University]], [[California Institute of Technology]] వంటి సంస్థలు ఎంతో పరిశోధన చేస్తున్నాయి. గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు కావాలనుకునే వారు సాధారణంగా కళాశాలలో మొదట [[astronomy|ఖగోళ శాస్త్రం]] లేదా [[earth science|భూమికి సంబంధించిన శాస్త్రాలను]] చదువుతారు.

మనుషులు ఇతర గ్రహాల పైకి [[robot|రోబోల]]ను పంపడం మొదలుపెట్టినప్పుడు ఈ రంగం చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. [[Mars|అంగారక గ్రహం]] మీదకు పంపిన [[Viking program]] ద్వారా శాస్త్రవేత్తలకు ఎన్నో కొత్త చిత్రాలు లభించాయి. 1972లో [[Harrison Schmitt]] అనే భూగర్భ శాస్త్రవేత్త [[Apollo 17]] మిషన్ ద్వారా నిజంగా చంద్రుడి మీద నడిచారు. వేరే ప్రపంచం మీదకు వెళ్లి పరిశోధనలు చేసిన మొదటి వృత్తిపరమైన శాస్త్రవేత్త ఆయనే.

== శాస్త్రవేత్తలు ఉపయోగించే పనిముట్లు == 

శాస్త్రవేత్తలు గ్రహాలను అధ్యయనం చేయడానికి రకరకాల పనిముట్లను ఉపయోగిస్తారు. కొన్నిసార్లు భూమి మీద వాడే సుత్తులు, పారల వంటి వాటినే వాడుతుంటారు. ఈ పనిముట్లు ఇతర గ్రహాల మీద పనిచేస్తాయో లేదో తెలుసుకోవడానికి భూమి మీద ఉన్న ఎడారులలో వీటిని పరీక్షించి చూస్తారు. దీనిని "సిమ్యులేటెడ్ మిషన్" అని అంటారు.<ref>{{Cite journal|last1=Young|first1=Kelsey|last2=Hurtado|first2=José M.|last3=Bleacher|first3=Jacob E.|title=Tools and technologies needed for conducting planetary field geology|journal=Acta Astronautica|volume=90|issue=2|pages=332–343|doi=10.1016/j.actaastro.2011.10.016|year=2013}}</ref>

ఆధునిక సాంకేతికత శాస్త్రవేత్తలకు మరింత మెరుగైన పరికరాలను అందించింది:

'''టెలిస్కోపులు (దూరదర్శినిలు):''' శాస్త్రవేత్తలు భూమి మీద, అంతరిక్షంలో ఉన్న టెలిస్కోపులను వాడుతారు. [[Hubble Space Telescope]] ద్వారా దూరంగా ఉన్న గ్రహాల ఫోటోలను చాలా స్పష్టంగా తీస్తారు.<ref>{{Cite web |title=Astrogeology Science Center |url=https://www.usgs.gov/centers/astrogeology-science-center |access-date=2019-11-12 |website=United States Geological Survey}}</ref>

'''శాటిలైట్లు (ఉపగ్రహాలు):''' అంతరిక్ష నౌకలకు ఉండే కెమెరాలు గ్రహాల చుట్టూ తిరుగుతూ వాటి ఉపరితల చిత్రాలను తీస్తాయి.

'''స్పెక్ట్రోస్కోపీ:''' కాంతిని పరిశీలించడం ద్వారా ఒక రాయిలో ఏయే ఖనిజాలు లేదా రసాయనాలు ఉన్నాయో తెలుసుకునే పద్ధతి ఇది.

'''కంప్యూటర్ మ్యాప్‌లు:''' అంతరిక్ష మిషన్ల నుండి వచ్చే మొత్తం సమాచారాన్ని [[Planetary Data System]] అనే వ్యవస్థలో భద్రపరుస్తారు. ఇది ఇతర లోకాల్లోని పర్వతాలు, లోయలు, బిలాలను గుర్తించడానికి శాస్త్రవేత్తలకు సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/centers/astrogeology-science-center/science/cartography-and-imaging-sciences-node-nasa-planetary|title=Cartography and Imaging Sciences Node of NASA Planetary Data System|website=www.usgs.gov|access-date=2019-11-12}}</ref>

== అంతరిక్షంలోని వస్తువులకు పేర్లు పెట్టడం == 

శాస్త్రవేత్తలు ఒక గ్రహం మీద కొత్త పర్వతాన్ని లేదా బిలాన్ని కనుగొన్నప్పుడు, దానికి ఒక పేరు పెట్టాలి. ఈ పేర్లను [[International Astronomical Union]] (IAU) అనే సంస్థ నిర్ణయిస్తుంది.<ref name="USGS">{{cite web |title=Descriptor Terms (Feature Types) |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/DescriptorTerms |access-date=9 April 2018 |website=Planetary Names}}</ref> వారు కనిపించే ఆకారాలను వివరించడానికి కొన్ని ప్రత్యేకమైన లాటిన్ పదాలను ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు:

'''మాన్స్ (Mons):''' పర్వతం.

'''వాలిస్ (Vallis):''' లోయ.

'''క్రిటర్ (Crater):''' వేరే రాయి వచ్చి గ్రహాన్ని ఢీకొనడం వల్ల ఏర్పడిన గుంత.

'''ప్లానిటియా (Planitia):''' సమానంగా ఉండే మైదాన ప్రాంతం.

ఏదైనా వస్తువు ఎలా కనిపిస్తుందో దానిని బట్టి మాత్రమే పేరు పెట్టడానికి ఐ.ఏ.యు (IAU) ప్రయత్నిస్తుంది. అది ఎలా ఏర్పడిందో పూర్తిగా తెలిసే వరకు దాని గురించి ముందే అంచనా వేయరు. కొన్నిసార్లు స్పష్టమైన ఫోటోలు వచ్చినప్పుడు ఆ పేర్లు మారుతుంటాయి. మసకగా ఉన్న ఫోటోలో పర్వతంలా కనిపించేది, స్పష్టమైన ఫోటోలో అగ్నిపర్వతం అని తెలియవచ్చు.<ref name=MappingMars>Morton, Oliver. Mapping Mars: science, imagination, and the birth of a world. Farrar, Straus, and Giroux, 2002.</ref>

== వివిధ రకాల ప్రపంచాలు == 
సౌర కుటుంబంలో రకరకాల భూగర్భ పరిస్థితులు ఉన్నాయి. ప్రతి ఒక్కటి ఒక కొత్త విషయాన్ని మనకు చెబుతుంది.

=== చంద్రుడు === 

భూమి తర్వాత అత్యధికంగా పరిశోధనలు జరిగిన వస్తువు [[Moon|చంద్రుడు]]. దీనికి రక్షణగా [[atmosphere|వాతావరణం]] లేకపోవడం వల్ల ఎన్నో ఉల్కాపాత బిలాలు ఏర్పడ్డాయి. దీని మీద "మారియా" (maria) అని పిలిచే పెద్ద నల్లని ప్రాంతాలు ఉంటాయి. ఇవి పాత కాలపు [[lava|లావా]] ప్రవాహాల వల్ల ఏర్పడ్డాయి. చంద్రుడి మీద గాలి, వర్షం ఉండవు, కాబట్టి అక్కడ ఉన్న గుర్తులు బిలియన్ల సంవత్సరాల వరకు అలాగే ఉంటాయి.

=== అంగారక గ్రహం (Mars) === 

[[Mars|అంగారకుడు]] భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలకు చాలా ఆసక్తికరమైన గ్రహం, ఎందుకంటే ఒకప్పుడు అక్కడ నీరు ప్రవహించేది. అక్కడ ఎండిపోయిన నదీ మార్గాలు, పెద్ద లోయలు ఉన్నాయి. సౌర కుటుంబంలోనే అతిపెద్ద అగ్నిపర్వతమైన [[Olympus Mons]] అంగారకుడి మీద ఉంది. ''క్యూరియాసిటీ'' వంటి [[rover|రోవర్లను]] ఉపయోగించి శాస్త్రవేత్తలు అక్కడ నేలను పరీక్షిస్తున్నారు. చాలా కాలం క్రితం అంగారకుడి మీద జీవం ఉండే అవకాశం ఉందో లేదో తెలుసుకోవాలని వారు ప్రయత్నిస్తున్నారు.

=== శుక్రుడు (Venus) === 

[[Venus|శుక్రుని]]పై దట్టమైన మేఘాలు ఉండటం వల్ల దానిని అధ్యయనం చేయడం కష్టం. ఆ మేఘాల గుండా చూడటానికి శాస్త్రవేత్తలు [[radar|రాడార్‌]]ను ఉపయోగిస్తారు. శుక్రుని ఉపరితలం చాలా వేడిగా ఉంటుంది, అక్కడ చాలా అగ్నిపర్వతాలు ఉన్నాయి. ఉపరితలం అంతా అగ్నిపర్వత శిలలతో నిండి ఉంటుంది.

=== ఇతర గ్రహాల చంద్రులు === 

[[Jupiter|బృహస్పతి]], [[Saturn|శని]] గ్రహాల చంద్రులు ఎంతో భిన్నంగా ఉంటాయి. [[Io (moon)|అయో]] అనేది సౌర కుటుంబంలోనే అత్యధికంగా అగ్నిపర్వతాలు ఉన్న ప్రదేశం. అక్కడ ఎప్పుడూ అగ్నిపర్వతాలు పేలుతూ ఉపరితలాన్ని మారుస్తూనే ఉంటాయి. [[Europa (moon)|యూరోపా]] మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది. ఆ మంచు కింద నీటి [[ocean|సముద్రం]] ఉండవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. [[Titan (moon)|టైటాన్]] మీద సరస్సులు, నదులు ఉన్నాయి, కానీ వాటిలో నీటికి బదులుగా ద్రవ రూపంలో ఉన్న [[methane|మీథేన్]] ఉంటుంది.

=== చిన్న వస్తువులు === 

[[asteroid|గ్రహశకలాలు]], [[comet|తోకచుక్కలు]] చిన్నవైనప్పటికీ చాలా ముఖ్యమైనవి. ఇవి సౌర కుటుంబం మొదలైనప్పటి నుండి ఉన్న "కాలపు గుళికల" (time capsules) వంటివి. వీటిని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా సౌర కుటుంబం ఎలా ఏర్పడిందో మనం తెలుసుకోవచ్చు.

== ఈ శాస్త్రం ఎందుకు? == 

ఇతర గ్రహాల భూగర్భ శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయడం వల్ల మనం భూమిని బాగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఇతర గ్రహాలు ఎలా పెరిగాయి, ఎలా మారాయో చూడటం ద్వారా మన భూమి చరిత్రను తెలుసుకోవచ్చు. ఉదాహరణకు, శుక్ర గ్రహం మీద ఉన్న [[greenhouse effect|గ్రీన్ హౌస్ ప్రభావం]] గురించి తెలుసుకోవడం వల్ల భూమి మీద జరిగే [[climate change|వాతావరణ మార్పుల]]ను అర్థం చేసుకోవచ్చు. చంద్రుడి మీద ఉన్న బిలాలను అధ్యయనం చేయడం వల్ల గ్రహశకలాలు భూమిని ఢీకొంటే వచ్చే ప్రమాదాల గురించి తెలుస్తుంది.

గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం భవిష్యత్తు ప్రణాళికలకు కూడా సహాయపడుతుంది. మనుషులు ఎప్పుడైనా చంద్రుడి మీద లేదా అంగారకుడి మీద నివసించాలనుకుంటే, నీరు ఎక్కడ దొరుకుతుంది, నేల మీద ఇళ్లు ఎలా కట్టాలి అనేది ముందే తెలియాలి. ఇటువంటి వనరులను భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలే గుర్తిస్తారు.

== మూలాలు ==
 {{Reflist}}

== మరిన్ని చూడండి  ==

{{cite book |author=J. F. Bell III |author2=B. A. Campbell |author3=M. S. Robinson |title=Remote Sensing for the Earth Sciences |publisher=[[John Wiley & Sons]] |date=2004}} {{cite book |title=Planetary Geology |date=2018 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-65177-4 |editor-last=Rossi |editor-first=Angelo Pio}} 
[[Category:గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం]] [[Category:అంతరిక్ష విజ్ఞానం]]