Editing గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం


{{Use mdy dates|date=April 2023}}{{LibraryandInformation-TopicSidebar}}
'''గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం''' <ref>(Library and Information Science - LIS){{Cite book |last1=Bates |first1=M. J. |title=Encyclopedia of Library and Information Sciences. Vol. 1–7 |last2=Maack |first2=M. N. |publisher=CRC Press |year=2010 |location=Boca Raton, US}}</ref>డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్ (DDC) లో 18వ ఎడిషన్ (1971) నుండి 22వ ఎడిషన్ (2003) వరకు క్లాస్ 20 కోసం గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం అనే పేరును ఉపయోగించారు. అనేవి నమోదు చేయబడిన సమాచార సృష్టి, నిర్వహణ, డాక్యుమెంటేషన్, కమ్యూనికేషన్, వినియోగానికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలను అధ్యయనం చేసే రెండు విద్యా విభాగాలు. ఇవి [[సమాచార నిర్వహణ]] , గ్రంథాలయ వృత్తి, [[ఆర్కైవింగ్]] , [[రికార్డుల నిర్వహణ]]  వంటి వివిధ వృత్తిపరమైన కార్యకలాపాలకు పునాదిగా ఉంటాయి. ఈ రంగాలు ఆయా విభాగాల్లో పనిచేసే నిపుణులకు శిక్షణనివ్వడం సహా, అభ్యాసాన్ని మెరుగుపరచడానికి అవసరమైన పరిశోధనలను నిర్వహిస్తాయి.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Bawden |first1=David |last2=Robinson |first2=Lyn |title=Library and Information Science |encyclopedia=The International Encyclopedia of Communication Theory and Philosophy |date=2016 |pages=1–5 |doi=10.1002/9781118766804.wbiect113 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-134-51320-8}}Coleman, A. (2002). [https://www.dlib.org/dlib/july02/coleman/07coleman.html Interdisciplinarity: The Road Ahead for Education in Digital Libraries]. D-Lib Magazine, 8:8/9 (July/August).{{cite book |last1=Higgins |first1=Susan |chapter=Chapter 3 – Library and Information Science as a Discipline |publisher=[[Chandos Publishing]] |title=Managing Academic Libraries: Principles and Practice |date=2017 |pages=19–28 |doi=10.1016/B978-1-84334-621-0.00003-0 |isbn=978-1-84334-621-0 }}</ref>

గ్రంథాలయ శాస్త్రం , [[సమాచార శాస్త్రం]] అనేవి విడివిడి విభాగాలుగా మొదలైనప్పటికీ, ఇప్పుడు ఇవి ఒకే అధ్యయన పరిధిలో ఉన్నాయి.<ref>Saracevic, Tefko (1992). Information science: origin, evolution and relations. In: ''Conceptions of library and information science. Historical, empirical and theoretical perspectives''. Edited by Pertti Vakkari & Blaise Cronin. London: Taylor Graham (pp. 5–27).Miksa, Francis L. (1992). Library and information science: two paradigms. In: ''Conceptions of library and information science. Historical, empirical and theoretical perspectives''. Edited by Pertti Vakkari & Blaise Cronin. London: Taylor Graham  (pp. 229–252)</ref>. గ్రంథాలయ శాస్త్రాన్ని అనువర్తిత సమాచార శాస్త్రంగా  పరిగణించవచ్చు,<ref>Borko, H. (1968). Information science: What is it? American Documentation, 19(1), 3–5. {{doi|10.1002/asi.5090190103}}</ref>. ఇది సమాచార శాస్త్రంలో ఒక ఉప విభాగం. ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న బలమైన సంబంధం వల్ల కొన్నిసార్లు ఈ పదాలను ఒకదానికొకటి పర్యాయపదాలుగా వాడుతుంటారు.

== నిర్వచనం ==
'''గ్రంథాలయ శాస్త్రం''' (గతంలో దీనిని '''గ్రంథాలయ అధ్యయనాలు''' లేదా '''గ్రంథాలయ ఆర్థిక వ్యవస్థ''' అని పిలిచేవారు){{NoteTag|[[డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్]] (DDC) 1876 నాటి మొదటి ఎడిషన్‌లో 19వ క్లాస్ కోసం "లైబ్రరీ ఎకానమీ" అనే పదాన్ని ఉపయోగించింది. రెండవ ఎడిషన్ నుండి అది 20వ క్లాస్‌కు మార్చబడింది. 14వ ఎడిషన్ (1942) వరకు ఈ పదం వాడుకలో ఉంది. 15వ ఎడిషన్ (1951) నుండి దీనిని గ్రంథాలయ శాస్త్రం అని పిలిచారు, ఇది 17వ ఎడిషన్ (1965) వరకు కొనసాగింది. 18వ ఎడిషన్ (1971) నుండి "గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం" (LIS) అనే పేరు స్థిరపడింది.}} అనేది ఒక [[అంతర్-విభాగ]]  లేదా బహుళ-విభాగ రంగం. ఇది గ్రంథాలయాలకు సంబంధించి [[నిర్వహణ]], [[సమాచార సాంకేతికత]], [[విద్య]] వంటి అంశాల సాధనాలను, పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది. సమాచార వనరుల సేకరణ, నిర్వహణ, [[భద్రపరచడం]] , [[వ్యాప్తి]]  సహా సమాచారానికి సంబంధించిన [[రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ]]ను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. బవేరియాకు చెందిన [[మార్టిన్ ష్రెటింగర్]] అనే [[గ్రంథాలయ అధికారి]] 1808-1828 మధ్య కాలంలో తన రచనల ద్వారా ఈ విభాగానికి పునాది వేశారు.<ref>{{Cite web |title=Schrettinger, Martin  |url=https://www.deutsche-biographie.de/sfz79181.html |access-date=2023-09-14 |website=Deutsche Biographie |language=de}}</ref> అంతకుముందు ప్రకృతి ఆధారిత అంశాలతో సమాచారాన్ని వర్గీకరించే పద్ధతి ఉండేది, కానీ ష్రెటింగర్ పుస్తకాలను అక్షర క్రమంలో అమర్చడం ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite book |last=Buckland |first=Michael |title=Bibliothekswissenschaft - quo vadis? / Library Science - quo vadis ? |date=2005-12-31 |editor-last=Hauke |editor-first=Petra |chapter=Information Schools: A Monk, Library Science, and the Information Age |chapter-url= |publisher=DE GRUYTER SAUR |pages=19–32 |doi=10.1515/9783110929225.19 |isbn=978-3-598-11734-3|url=https://escholarship.org/uc/item/33g728qk }}</ref> 1887లో [[మెల్విల్ డ్యూయీ]] (Melvil Dewey) [[కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం]]లో మొదటి అమెరికన్ గ్రంథాలయ శాస్త్ర పాఠశాలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite web |date=2022-04-18 |title=Dewey Services - Resources |url=https://www.oclc.org/en/dewey/resources.html |access-date=2023-09-14 |website=OCLC |language=en}}</ref>

చారిత్రకంగా గ్రంథాలయ శాస్త్రంలో [[పురాలేఖ శాస్త్రం]]  కూడా భాగంగా ఉంది.<ref>{{Cite book |last1=Johnson |first1=Elmer D. |url=https://books.google.com/books?id=d80QAQAAMAAJ |title=History of Libraries in the Western World |last2=Harris |first2=Michael H. |date=1976 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-0949-9 |language=en}}</ref> ఎంచుకున్న వినియోగదారుల అవసరాలను తీర్చడానికి సమాచార వనరులను ఎలా క్రమబద్ధీకరించాలి; వర్గీకరణ వ్యవస్థలు, సాంకేతికతతో ప్రజలు ఎలా స్పందిస్తారు; గ్రంథాలయాల లోపల, బయట సమాచారాన్ని ఎలా సేకరించి, అంచనా వేసి, అన్వయిస్తారు; గ్రంథాలయ వృత్తుల కోసం ప్రజలకు ఎలా శిక్షణ ఇస్తారు; గ్రంథాలయ సేవలను నడిపించే [[నైతికత]] ; గ్రంథాలయాల చట్టపరమైన హోదా; డాక్యుమెంటేషన్ మరియు [[రికార్డుల నిర్వహణ]]లో ఉపయోగించే కంప్యూటర్ సాంకేతికత వంటి అంశాలు ఇందులో ఉంటాయి.

గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రాన్ని సమాచార భావనపై గణితాత్మక అధ్యయనం చేసే [[సమాచార సిద్ధాంతం]]  తో గందరగోళం చెందకూడదు. ''గ్రంథాలయ తత్వశాస్త్రం'' అనేది గ్రంథాలయ వృత్తి లక్ష్యాలను, సమర్థనలను అధ్యయనం చేస్తుంది, ఇది సాంకేతికత అభివృద్ధికి భిన్నమైనది.<ref>{{Cite book |last=Cossette |first=André |url=https://books.google.com/books?id=G8CPJ7u3xJ0C |title=Humanism and Libraries: An Essay on the Philosophy of Librarianship |date=2009 |publisher=Library Juice Press, LLC |isbn=978-1-936117-31-4 |language=en}}</ref>

== విద్య, శిక్షణ ==

గ్రంథాలయ శాస్త్ర విద్యా కోర్సుల్లో [[గ్రంథాలయ అధికారి|సేకరణ నిర్వహణ]], సమాచార వ్యవస్థలు, సాంకేతికత, పరిశోధన పద్ధతులు, వినియోగదారుల అధ్యయనాలు, [[సమాచార అక్షరాస్యత]]  [[గ్రంథాలయ కేటలాగ్|కేటలాగింగ్]], [[గ్రంథాలయ వర్గీకరణ|వర్గీకరణ]], [[భద్రపరచడం]], రిఫరెన్స్, [[గణాంక శాస్త్రం]], [[నిర్వహణ]] వంటి అంశాలు ఉంటాయి. ఈ శాస్త్రం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది, ఇందులో [[డేటాబేస్ మేనేజ్‌మెంట్ సిస్టమ్|డేటాబేస్ నిర్వహణ]], [[సమాచార వాస్తుశిల్పం]]  వంటి కొత్త అంశాలు చేరుతున్నాయి.
[[File:Cart of LCSH Schedules in the FIMS Graduate Library.jpg|thumb|కెనడాలో విద్యా ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించే లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్ సబ్జెక్ట్ హెడింగ్స్ (LCSH) షెడ్యూల్‌ల బండి]]
వికీపీడియా ఒక విలువైన మరియు నమ్మదగిన రిఫరెన్స్ వనరుగా గుర్తింపు పొందడంతో, అనేక గ్రంథాలయాలు, మ్యూజియంలు, ఆర్కైవ్‌లు [[రెసిడెన్స్ లో వికీపీడియన్]] పాత్రను ప్రవేశపెట్టాయి. దీని ఫలితంగా కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాలు తమ మాస్టర్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ (MLIS) ప్రోగ్రామ్‌లలో వికీపీడియా, నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్‌కు సంబంధించిన కోర్సులను చేర్చుతున్నాయి.

గ్రంథాలయ సిబ్బందిగా చేరడానికి ఎల్లప్పుడూ డిగ్రీ అవసరం లేదు, అయితే గ్రంథాలయ అధికారి కావడానికి మాత్రం వృత్తిపరమైన డిగ్రీ తప్పనిసరి. అమెరికా, [[కెనడా]]లలో [[అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్]] (ALA) గుర్తింపు పొందిన సంస్థ నుండి మాస్టర్స్ డిగ్రీ ఉండాలి.<ref>{{Cite web |last=admin |date=2006-07-26 |title=ALA Accredited Programs |url=https://www.ala.org/educationcareers/accreditedprograms |access-date=2023-09-14 |website=Education & Careers |language=en}}</ref> ఆస్ట్రేలియాలో [[ఆస్ట్రేలియన్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అసోసియేషన్]] (ALIA) అంగీకరించిన డిగ్రీలు ఉండాలి.<ref>{{Cite web |title=ALIA Accredited Courses |url=https://alia.org.au/Web/Web/Careers/ALIA-Accredited-Courses.aspx |access-date=2023-09-14 |website=alia.org.au |language=en}}</ref> ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒకే రకమైన గుర్తింపు ప్రమాణాలు ఇంకా అభివృద్ధి చెందాల్సి ఉంది.<ref>{{Cite web |last=Evans |first=Kenneth D. "Woody" |title=Librarians Need Global Credentials {{!}} Backtalk |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarians-need-global-credentials-backtalk |access-date=2023-09-14 |website=Library Journal}}</ref>

== గ్రంథాలయ నిర్వహణ రకాలు ==

=== ప్రజా గ్రంథాలయాలు ===


ప్రజా గ్రంథాలయాల నిర్వహణ అధ్యయనంలో కేటలాగింగ్; విభిన్న వర్గాల కోసం [[గ్రంథాలయ సేకరణ అభివృద్ధి]] (collection development); సమాచార అక్షరాస్యత; పాఠకుల సలహాలు; కమ్యూనిటీ నిబంధనలు; పెద్దలు, పిల్లలు, యువకుల కోసం సేవలు; [[మేధో స్వేచ్ఛ]]; [[సెన్సార్‌షిప్]]; బడ్జెట్ మరియు చట్టపరమైన అంశాలు ఉంటాయి. 21వ శతాబ్దంలో ప్రజా గ్రంథాలయాలను ఒక బహిరంగ వేదికగా లేదా పౌర సమాజ కేంద్రంగా చూడటం ఒక ప్రధాన ధోరణిగా మారింది.<ref>{{Cite book |last=McCook |first=Kathleen de la Peña |url=https://books.google.com/books?id=7F4PAQAAMAAJ |title=Introduction to Public Librarianship |date=2004 |publisher=Neal-Schuman Publishers |isbn=978-1-55570-475-9 |language=en}}</ref>

అమెరికాలో ప్రజా గ్రంథాలయాలు నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి: అసోసియేషన్ గ్రంథాలయాలు, మున్సిపల్ ప్రజా గ్రంథాలయాలు, పాఠశాల జిల్లా గ్రంథాలయాలు, ప్రత్యేక జిల్లా ప్రజా గ్రంథాలయాలు. వీటికి నిధులు వివిధ వనరుల నుండి అందుతాయి.<ref>{{Cite web |title=Types of Public Libraries; a Comparison: Library Development: New York State Library |url=https://www.nysl.nysed.gov/libdev/libs/pltypes.htm |access-date=2023-09-14 |website=www.nysl.nysed.gov}}</ref>

=== పాఠశాల గ్రంథాలయాలు  ===

పాఠశాల గ్రంథాలయాల అధ్యయనం నర్సరీ నుండి సెకండరీ పాఠశాల వరకు పిల్లల కోసం అందించే సేవలను వివరిస్తుంది. కొన్ని ప్రాంతాలలో, పాఠశాల గ్రంథాలయ అధికారుల (వీరిని తరచుగా ఉపాధ్యాయులుగా కూడా పరిగణిస్తారు) విద్య మరియు ధృవీకరణ కోసం కఠినమైన ప్రమాణాలు ఉంటాయి. ఇందులో బోధనా సిబ్బందితో కలిసి ఉమ్మడి [[పాఠ్య ప్రణాళిక]]  రూపకల్పన, మేధో స్వేచ్ఛ, [[బోధనా శాస్త్రం]]  వంటి అంశాలు ఉంటాయి.

=== విద్యా గ్రంథాలయాలు  ===

కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలలోని గ్రంథాలయ సేవలను ఇది వివరిస్తుంది. ఇందులో [[కాపీరైట్]]; సాంకేతికత; [[డిజిటల్ గ్రంథాలయాలు]], రిపోజిటరీలు; విద్యా స్వేచ్ఛ; శాస్త్రీయ రచనలకు [[ముక్త ప్రాప్తి]] ; మరియు నిర్దిష్ట విషయాలపై ప్రత్యేక జ్ఞానం వంటి అంశాలు ముఖ్యమైనవి. విద్యా గ్రంథాలయ అధికారులు తరచుగా కొన్ని నిర్దిష్ట విభాగాలకుకేటాయించబడతారు.

వీరిని కొన్నిచోట్ల బోధనా సిబ్బంది  తో సమానంగా పరిగణిస్తారు. కనీస విద్యార్హతగా గ్రంథాలయ శాస్త్రంలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ ఉండాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో ఎడ్యుకేషనల్ టెక్నాలజీ వంటి రంగాల్లో డిగ్రీ ఉన్నా సరిపోతుంది.

=== పురాలేఖ గ్రంథాలయాలు  ===

చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కలిగిన రికార్డులను సేకరించి, భద్రపరిచే [[ఆర్కైవిస్ట్]]  ల శిక్షణ ఇందులో ఉంటుంది. సామాగ్రి భౌతిక రక్షణ, పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ, యాసిడ్ తొలగింపు పద్ధతులు; ప్రత్యేక కేటలాగ్‌లు; యాక్సెస్; మరియు మూల్యాంకనం ఇందులో ముఖ్యాంశాలు. చాలామంది ఆర్కైవిస్ట్‌లు చరిత్రకారులుగా కూడా శిక్షణ పొందుతారు.

ఆర్కైవల్ మిషన్ మూడు ప్రధాన లక్ష్యాలను కలిగి ఉంటుంది: శాశ్వత విలువ కలిగిన రికార్డులను గుర్తించడం, వాటిని భద్రపరచడం, ఇతరులకు అందుబాటులో ఉంచడం.<ref>{{Cite book |last=Hunter |first=Gregory S. |url=http://archive.org/details/developingmainta0000hunt |title=Developing and maintaining practical archives : a how-to-do-it manual |date=2003 |publisher=New York : Neal-Schuman Publishers |others=Internet Archive |isbn=978-1-55570-467-4}} </ref>గ్రంథాలయాల్లో వస్తువులు విడివిడిగా ఉంటాయి, కానీ ఆర్కైవ్స్‌లో అవి ఒక సమూహంగా ఉంటాయి. గ్రంథాలయ సేకరణల్లో ప్రచురించబడిన పుస్తకాలు ఉంటే, ఆర్కైవ్స్‌లో ప్రచురించబడని పత్రాలు (ఉత్తరాలు, డైరీలు) ఉంటాయి. ఆర్కైవ్స్‌లోని వస్తువులు సాధారణంగా బయటకు ఇవ్వబడవు, వాటిని కేవలం మూసి ఉన్న రీడింగ్ రూమ్‌లలో మాత్రమే చూడవచ్చు.

=== ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు  ===

వృత్తిపరమైన లేదా వ్యాపార సమూహాల ప్రత్యేక అవసరాల కోసం ఇవి ఏర్పాటు చేయబడతాయి. [[వైద్య గ్రంథాలయాలు]], [[న్యాయ గ్రంథాలయాలు]] దీనికి ఉదాహరణలు. ఈ గ్రంథాలయాల్లో పనిచేసే నిపుణుల కోసం ప్రత్యేకంగా [[స్పెషల్ లైబ్రరీస్ అసోసియేషన్]] (SLA) ఉంది.

కొన్ని ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు, ఉదాహరణకు [[CIA లైబ్రరీ]], రహస్య పత్రాలను కలిగి ఉంటాయి. ఇది సెంట్రల్ ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీ ఉద్యోగులకు అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇందులో సుమారు 1,25,000 ముద్రిత సామాగ్రి, 1,700 పీరియాడికల్స్ ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |title=CIA Library |url=https://www.cia.gov/legacy/headquarters/cia-library/ |access-date=2023-09-14 |website=CIA }}</ref>

=== పరిరక్షణ ===
పరిరక్షణ గ్రంథాలయ అధికారులు ఎక్కువగా విద్యా గ్రంథాలయాల్లో పనిచేస్తారు. పుస్తకాలు, వ్రాతప్రతులు, పురాలేఖ సామాగ్రిలోని సమాచారాన్ని ఎక్కువ కాలం అందుబాటులో ఉంచేలా నిర్వహించడం వీరి పని. బైండింగ్, పరిరక్షణ పద్ధతులు, డిజిటల్ మరియు అనలాగ్ రూపాల్లోకి మార్చడం, [[డిజిటల్ పరిరక్షణ]], పర్యావరణ పర్యవేక్షణ వంటివి వీరు చేసే పనులకు ఉదాహరణలు.

== చరిత్ర ==
[[File:ancientlibraryalex.jpg|thumb|262px| పురాతన [[అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం]]]]

గ్రంథాలయాలు శతాబ్దాలుగా ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ, గ్రంథాలయ శాస్త్రం అనేది ఇటీవలి కాలంలో పుట్టిన భావన. ప్రారంభంలో గ్రంథాలయాలను ప్రధానంగా విద్యావేత్తలు నిర్వహించేవారు.<ref>{{Cite book |last1=Feather |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=JD0vL9QQT0sC |title=International Encyclopedia of Information and Library Science |last2=Sturges |first2=Paul |date=2003-09-02 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51320-8 |language=en}}</ref>

=== 17, 18వ శతాబ్దాలు ===
[[File:Gabriel Naude.jpg|thumbnail|1627లో 'గ్రంథాలయ స్థాపనపై సలహా' పుస్తకాన్ని రాసిన [[గాబ్రియేల్ నౌడే]]]]

గ్రంథాలయ కార్యకలాపాలపై లభించిన తొలి వ్రాతపూర్వక రచన 'అడ్వైస్ ఆన్ ఎస్టాబ్లిషింగ్ ఏ లైబ్రరీ'. దీనిని ఫ్రెంచ్ గ్రంథాలయ అధికారి మరియు పండితుడైన [[గాబ్రియేల్ నౌడే]] (Gabriel Naudé) 1627లో ప్రచురించారు. ఆయన రాజకీయాలు, మతం, చరిత్ర వంటి అనేక అంశాలపై రాశారు. కార్డినల్ జూల్స్ మజారిన్ గ్రంథాలయాన్ని నిర్మించి, నిర్వహించే అవకాశం వచ్చినప్పుడు ఆయన ఈ పుస్తకంలోని ఆలోచనలను అమలు చేశారు.<ref>{{Cite journal |last=Suominen |first=Vesa |date=2019-04-01 |title=Gabriel Naudé |journal=Informaatiotutkimus |volume=38 |issue=1 |doi=10.23978/inf.79889 |issn=1797-9129 |doi-access=free }}</ref>

17వ శతాబ్దపు గ్రంథాలయాల స్వర్ణయుగంలో, పుస్తక వ్యాపారాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ప్రచురణకర్తలు వివరణాత్మక కేటలాగ్‌లను రూపొందించారు. ఈ పద్ధతిని ఆ కాలంలోని గ్రంథాలయాలు అనుసరించి తత్వశాస్త్రం, విజ్ఞాన శాస్త్రం, వైద్యం వంటి రంగాల కోసం వర్గీకరణను మెరుగుపరిచాయి.<ref>{{Cite book |last=Murray |first=Stuart A. P. |url=https://books.google.com/books?id=DdTawAEACAAJ |title=The Library: An Illustrated History |date=2012-03-01 |publisher=Skyhorse |isbn=978-1-61608-453-0 |language=en}} 1726లో [[గాట్‌ఫ్రైడ్ విల్హెల్మ్ లీబ్నిజ్]] గ్రంథాలయ వర్గీకరణపై తన ఆలోచనలను పంచుకున్నారు.{{Cite journal |last=Schulte-Albert |first=H. G. |date=1971 |title=Gottfried Wilhelm Leibniz and Library Classification |url=https://www.jstor.org/stable/25540286 |journal=The Journal of Library History |volume=6 |issue=2 |pages=133–152|jstor=25540286 }}</ref>

=== 19వ శతాబ్దం ===
[[File:Dewey relatv index.png|thumb|విషయాల వారీగా సాహిత్యాన్ని నిర్వహించడానికి [[డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్]] ఉపయోగించబడుతుంది.]]
[[మార్టిన్ ష్రెటింగర్]] 1808 నుండి 1829 వరకు ఈ విషయంపై రెండవ పాఠ్యపుస్తకాన్ని వ్రాశారు.

ముద్రిత జ్ఞానాన్ని గుర్తించడానికి మరియు నియంత్రించడానికి 19వ శతాబ్దంలో సమాచార వెలికితీత సాధనాలు పుట్టాయి.<ref>{{Cite book |last1=Bawden |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=Nc5qDQAAQBAJ |title=Introduction to Information Science |last2=Robinson |first2=Lyn |date=2015-06-10 |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1-85604-810-1 |language=en}}</ref> [[థామస్ జెఫర్సన్]] తన వ్యక్తిగత గ్రంథాలయంలోని వేల పుస్తకాల కోసం ఒక వర్గీకరణ వ్యవస్థను రూపొందించారు. ఇది అక్షర క్రమానికి బదులుగా సబ్జెక్టుల వారీగా పుస్తకాలను సమూహపరిచింది.<ref>{{Cite journal |last=Emblidge |first=David |date=2014 |title="Bibliomany Has Possessed Me" |url=https://cgscholar.com/bookstore/works/bibliomany-has-possessed-me |journal=International Journal of the Book |volume=12 |issue=2 |pages=17–42 |doi=10.18848/1447-9516/CGP/v12i02/37034 |issn=1447-9516|url-access=subscription }}</ref> 1814లో వాషింగ్టన్ దహనం తర్వాత మొదటి సేకరణ ధ్వంసం కావడంతో, జెఫర్సన్ సేకరణే [[లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్]] కు పునాదిగా మారింది.

మొదటి అమెరికన్ గ్రంథాలయ వృత్తి పాఠశాల జనవరి 5, 1887న మెల్విల్ డ్యూయీ నాయకత్వంలో కొలంబియా కాలేజీలో ప్రారంభమైంది. అప్పట్లో "లైబ్రరీ ఎకానమీ" అనే పదం సాధారణంగా ఉండేది, 20వ శతాబ్దంలో "గ్రంథాలయ శాస్త్రం" అనే పదం ప్రాచుర్యం పొందింది.<ref>{{Cite book |last=Richardson |first=John |title=Encyclopedia of Library and Information Science |publisher=CRC Press |year=2010 |editor-last=Maack |editor-first=Mary Niles |edition=3rd |location=New York |pages=3440–3448 |language=en |chapter=History of American Library Science: Its Origins and Early Development. |editor-last2=Bates |editor-first2=Marcia}}</ref>

=== 20వ శతాబ్దం ===
ఇంగ్లీష్ మాట్లాడే ప్రపంచంలో "లైబ్రరీ సైన్స్" అనే పదం మొదటిసారిగా భారతదేశంలో ఉపయోగించబడినట్లు తెలుస్తుంది.<ref>{{Cite web |date=2015-01-18 |title=World Libraries: The Pioneers: Asa Don Dickinson |url=http://cybra.p.lodz.pl/Content/1175/vol01no2/anwar_v01n2.html |access-date=2023-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118162607/http://cybra.p.lodz.pl/Content/1175/vol01no2/anwar_v01n2.html |archive-date=January 18, 2015 }}</ref> 1916లో లాహోర్‌లోని పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించిన ఆసా డాన్ డికిన్సన్ పుస్తకం 'పంజాబ్ లైబ్రరీ ప్రైమర్' లో దీని ప్రస్తావన ఉంది.<ref>{{Cite book |last=Dickinson |first=Asa Don |url=http://archive.org/details/punjablibrarypri00dickuoft |title=The Punjab library primer |date=1916 |publisher=Lahore : University of the Panjab |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ఆసియాలో గ్రంథాలయ శాస్త్రం బోధించడం ప్రారంభించిన మొదటి విశ్వవిద్యాలయం ఇదే. అమెరికాలో మొదటి పాఠ్యపుస్తకం 1903లో జేమ్స్ డఫ్ బ్రౌన్ రాసిన 'మాన్యువల్ ఆఫ్ లైబ్రరీ ఎకానమీ'.

తరువాత, 1931లో [[ఎస్. ఆర్. రంగనాథన్]] రాసిన 'ద ఫైవ్ లాస్ ఆఫ్ లైబ్రరీ సైన్స్'  ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. రంగనాథన్ మొదటి విశ్లేషణాత్మక-సింథటిక్ వర్గీకరణ వ్యవస్థ అయిన [[కోలన్ వర్గీకరణ]]  ను కూడా అభివృద్ధి చేశారు.<ref>{{Cite book |last=Ranganathan |first=S. R. |title=Colon Classification. Revised and expanded by M.A. Gopinath |year=1987 |edition=7th}}</ref>

అమెరికాలో లీ పియర్స్ బట్లర్ 1933లో సామాజిక అవసరాల కోసం గ్రంథాలయ వృత్తిని ఉపయోగించాలని వాదించారు. ఇది కేవలం గ్రంథాలయ నిర్వహణకే పరిమితం కాకుండా సామాజిక దృక్కోణంలో పరిశోధనలకు దారితీసింది. 1923లో వెలువడిన 'విలియమ్సన్ రిపోర్ట్' విశ్వవిద్యాలయాలు గ్రంథాలయ శాస్త్ర శిక్షణ ఇవ్వాలని సూచించింది, ఇది విద్యా నిర్మాణంలో పెద్ద మార్పు తెచ్చింది.<ref>{{Cite book |last1=Rubin |first1=Richard E. |url=https://books.google.com/books?id=xsXGEAAAQBAJ |title=Foundations of Library and Information Science |last2=Rachel G. |date=2020-09-14 |publisher=American Library Association |isbn=978-0-8389-4757-9 |language=en}}</ref>

1960ల చివరలో కంప్యూటర్ల వాడకం పెరగడంతో, విద్యా సంస్థలు తమ పేర్లలో "సమాచార శాస్త్రం" అనే పదాన్ని చేర్చడం ప్రారంభించాయి. 1964లో పిట్స్‌బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయం దీనిని మొదలుపెట్టింది.<ref>{{Cite book |url= |date=2019-07-17 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-315-11614-3 |editor-last=Levine-Clark |editor2=John D. McDonald |editor-first=Michael |edition=4 |location=Boca Raton |doi=10.1081/E-ELIS4 |title=Encyclopedia of Library and Information Science}}</ref> భారతదేశంలో, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం 1976లో తన విభాగాన్ని 'డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్'గా మార్చింది.

=== 21వ శతాబ్దం ===
[[డిజిటల్ యుగం]] సమాచార ప్రాప్తిని  వెలికితీతను పూర్తిగా మార్చివేసింది. గ్రంథాలయాలు ఇప్పుడు సంక్లిష్టమైన మరియు క్రియాశీలకమైన సమాచార మౌలిక సదుపాయాలలో భాగంగా ఉన్నాయి. [[మొబైల్ పరికరాలు]], వైర్‌లెస్ నెట్‌వర్కింగ్, హై-స్పీడ్ కంప్యూటర్లు మరియు [[క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్]] సమాచార సేవలను బాగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రంథాలయ శాస్త్రాల పరిణామం అందరికీ సమాచార ప్రాప్తి మరియు కమ్యూనిటీ స్పేస్ అనే తన లక్ష్యాన్ని కాపాడుకుంటూనే, 'సమాచార అక్షరాస్యత నైపుణ్యాలు' అనే కొత్త పద్ధతులను నేర్పిస్తోంది. అన్ని కేటలాగ్‌లు, [[ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్]] లు మరియు పుస్తకాలు [[ఇంటర్నెట్]] లో అందుబాటులో ఉంటున్నాయి. అదనంగా, [[వికీపీడియా]] వంటి ఉచిత వనరులు సమాచార ప్రాప్తిని మరింత సులభతరం చేశాయి.

[[సమాచార అక్షరాస్యత]] అంటే అవసరమైన సమాచారాన్ని గుర్తించడం, సమర్థవంతంగా సేకరించడం, విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేయడం మరియు దానిని నైతికంగా, చట్టబద్ధంగా ఉపయోగించే సామర్థ్యం.<ref>{{Cite journal |date=2000-01-01 |title=Information Literacy Competency Standards for Higher Education |url=https://alair.ala.org/handle/11213/7668 |journal=American Library Association |language=en-US}}</ref> ఇటీవలి కాలంలో, పరిశోధన మరియు అభ్యాసానికి మద్దతుగా డేటాను నిర్వహించే సామర్థ్యాన్ని సూచించే 'డేటా అక్షరాస్యత'  అనే భావన కూడా ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది.<ref>{{Cite journal |last1=Lund |first1=Brady |last2=Daniel |last3=Teel |first3=Zoë A. |date=2023-11-03 |title=Information literacy, data literacy, privacy literacy, and ChatGPT: Technology literacies align with perspectives on emerging technology adoption within communities |url=https://ht.csr-pub.eu/index.php/ht/article/view/339 |journal=Human Technology |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=163–177 |doi=10.14254/1795-6889.2023.19-2.2 |issn=1795-6889|doi-access=free }}</ref>

21వ శతాబ్దంలో [[సామాజిక న్యాయం]] అనేది గ్రంథాలయ వృత్తిలో ఒక ముఖ్యమైన నైతిక విలువగా మారింది, ఇది ఒక పరిశోధనా రంగంగా కూడా ఎదుగుతోంది.<ref>Mehra, B., Rioux, K., and Albright, K. S. (2010). "Social Justice in Library and Information Science". In M. J. Bates and M. N. Maack (eds.), ''Encyclopedia of Library and Information Sciences'' (pp. 4820-4836). New York: Taylor & Francis Group.</ref>

== పత్రికలు ==
LIS లోని కొన్ని ముఖ్యమైన పత్రికలు:

''Annual Review of Information Science and Technology'' (ARIST)

''Information Processing and Management''

''Journal of Information Science'' (JIS)

''Journal of the Association for Information Science and Technology'' (JASIST)

''The Library Quarterly'' (LQ)

''[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము]]'' (Grandhalaya Sarvaswam) - ఇది 1915 నుండి భారతదేశంలో ప్రచురించబడుతున్న ఒక పురాతన పత్రిక.

== సమావేశాలు ==
ఈ రంగంలోని కొన్ని ప్రధాన సమావేశాలు:

అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ వార్షిక సమావేశాలు.

ఇంటర్నేషనల్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్స్ అండ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ (IFLA): వరల్డ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ కాంగ్రెస్.<ref>{{Cite web|url=http://conference.ifla.org/|title=World Library and Information Congress – IFLA General Conference and Assembly|date=July 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706164140/http://conference.ifla.org/|archive-date=2015-07-06}}</ref>

ఆఫ్రికన్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అసోసియేషన్స్ అండ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ (AfLIA) కాన్ఫరెన్స్.<ref>{{Cite web |title=Conferences |url=https://web.aflia.net/conferences/ |access-date=2022-06-14 |website=African Library & Information Associations & Institutions |language=en-US |archive-date=April 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401112700/https://web.aflia.net/conferences/ |url-status=live }}</ref>

== ఉప విభాగాలు ==
సమాచార శాస్త్రం డాక్యుమెంటేషన్ శాస్త్రం నుండి అభివృద్ధి చెందింది, కాబట్టి శాస్త్రీయ కమ్యూనికేషన్, విషయ జ్ఞానం, సాంకేతిక పదజాలం మొదలైన వాటిని పరిగణనలోకి తీసుకునే సంప్రదాయం దీనికి ఉంది.

ప్రధానమైన ఉప విభాగాలలో కొన్ని:

జ్ఞాన సంస్థ (Knowledge organization)

గ్రంథాలయ అధ్యయనాలు (Library studies)

సమాచార వాస్తుశిల్పం (Information architecture)

సమాచార ప్రవర్తన (Information behavior)

ఇంటరాక్టివ్ సమాచార వెలికితీత (Information retrieval)

సమాచార వ్యవస్థలు (Information systems)

డిజిటల్ అక్షరాస్యత

బిబ్లియోమెట్రిక్స్ లేదా సైంటోమెట్రిక్స్

డిజిటల్ గ్రంథాలయం

ఈ ఉప విభాగాలు తరచుగా ఇతర విద్యా రంగాలతో కలిసి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, సమాచార వెలికితీత పరిశోధన ఎక్కువగా కంప్యూటర్ సైన్స్‌కు చెందుతుంది. నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్ అనేది మేనేజ్‌మెంట్ లేదా ఆర్గనైజేషన్ స్టడీస్‌లో భాగంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book|editor1-last=Clegg|editor1-first=Stewart|editor2-last=Bailey|editor2-first=James R.|title=International Encyclopedia of Organizational Studies|date=2008|publisher=Sage Publications Inc.|location=Los Angeles|isbn=978-1412953900|pages=758–762}}</ref>

=== మెటాడేటా ===
ఇంటర్నెట్ పూర్వపు వర్గీకరణ మరియు కేటలాగింగ్ వ్యవస్థలు ప్రధానంగా రెండు లక్ష్యాలను కలిగి ఉండేవి:

సమాచార వనరుల మధ్య సంబంధాలను మరియు వివరణలను అందించడం.

ఈ సమాచారాన్ని ఒక గ్రంథాలయం నుండి మరొక దానికి పంచుకోవడం సులభతరం చేయడం.<ref>{{Cite book |last1=Zeng |first1=Marcia Lei |url=https://books.google.com/books?id=g2QUrgEACAAJ |title=Metadata |last2=Qin |first2=Jian |date=2016 |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1-78330-052-5 |language=en}}</ref>

ఇంటర్నెట్ అభివృద్ధి మరియు సమాచార విస్ఫోటనం తర్వాత, సమాచారాన్ని వివరించడానికి, ధృవీకరించడానికి మరియు నిర్వహించడానికి అనేక యంత్రాంగాలు అవసరమయ్యాయి. ఇంటర్నెట్ యుగంలో కేటలాగింగ్ అనేది సాధారణ వివరణలకే పరిమితం కాకుండా, డిజిటల్ ఉత్పత్తి యొక్క యాజమాన్యం, కాపీరైట్, విభిన్న ఫార్మాట్లు మరియు ప్రాప్తి లక్షణాల వంటి సామాజిక అవసరాల వైపు కూడా విస్తరించింది.

21వ శతాబ్దంలో, [[ముక్త దత్తాంశం]] (open data), [[ముక్త సంకేతం]] (open source) మరియు [[OAI-PMH]] వంటి ప్రోటోకాల్‌ల వాడకం వల్ల వేల సంఖ్యలో గ్రంథాలయాలు మరియు సంస్థలు కలిసి పనిచేయగలుగుతున్నాయి.

=== జ్ఞాన సంస్థ ===
గ్రంథాలయ శాస్త్రం జ్ఞాన సంస్థకు సంబంధించిన అంశాలతో చాలా సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది; అయితే, జ్ఞాన సంస్థ అనేది ఒక విస్తృత పదం. ఇది జ్ఞానాన్ని ఎలా సూచించాలి, ఎలా భద్రపరచాలి (కంప్యూటర్ సైన్స్/లింగ్విస్టిక్స్), అది స్వయంచాలకంగా ఎలా ప్రాసెస్ చేయబడుతుంది (కృత్రిమ మేధ), మరియు ఇంటర్నెట్ వంటి అంతర్జాతీయ వ్యవస్థలలో అది ఎలా నిర్వహించబడుతుంది అనే అంశాలను కవర్ చేస్తుంది. గ్రంథాలయ వ్యవస్థ అనేది జ్ఞాన సంస్థ కోసం ఒక సామాజిక-సాంకేతిక నిర్మాణం.

=== నైతికత ===
గ్రంథాలయ వృత్తిలో ఉన్నవారు మరియు అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ సభ్యులు ALA నైతిక నియమావళిని (ALA Code of Ethics) గౌరవిస్తారు. మేధో స్వేచ్ఛ మరియు సమాచార ప్రాప్తి స్వేచ్ఛకు వీరు కట్టుబడి ఉంటారు. సమాచారం మరియు ఆలోచనలు ప్రస్తుత మరియు భవిష్యత్తు తరాలకు నిరంతరం అందేలా చూడటం తమ ప్రత్యేక బాధ్యతగా వీరు భావిస్తారు.<ref>{{Cite web |last=American Library Association |date=May 19, 2017 |title=Professional Ethics |url=https://www.ala.org/tools/ethics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029031601/https://www.ala.org/tools/ethics |archive-date=October 29, 2021 |access-date=October 29, 2021 |website=Tools, Publications & Resources |language=en}}</ref> ఈ నియమావళిని మొదట 1939లో స్వీకరించారు మరియు జూన్ 29, 2021న నవీకరించారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{div col|colwidth=30em}}

[[బిబ్లియోగ్రఫీ]]

[[డిజిటల్ అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్]]

[[సమాచార చరిత్ర]]

[[లైబ్రరీ పోర్టల్]]

[[మ్యూజియాలజీ]]

[[విషయ సూచీలు]]
{{div col end}}

== గమనికలు ==
{{NoteFoot}}
{{notelist}}

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== మరింత పఠనం కోసం ==
{{Infobox library classification|DDC=020}}

{{cite journal |last1=Åström |first1=Fredrik |title=Formalizing a discipline: The institutionalization of library and information science research in the Nordic countries |journal=[[Journal of Documentation]] |date=2008-09-05 |volume=64 |issue=5 |pages=721–737 |doi=10.1108/00220410810899736 }}

{{cite book|isbn=978-1555708610|title=Introduction to Information Science|last1=Bawden|first1=David|last2=Robinson|first2=Lyn|date=20 August 2012|publisher=American Library Association }}

{{cite journal |last1=Hjørland |first1=Birger |title=Library and information science: practice, theory, and philosophical basis |journal=[[Information Processing and Management|Information Processing & Management]] |date=2000 |volume=36 |issue=3 |pages=501–531 |doi=10.1016/S0306-4573(99)00038-2}}

{{cite journal |last1=Järvelin |first1=Kalervo |last2=Vakkari |first2=Pertti |title=The evolution of library and information science 1965–1985: A content analysis of journal articles |journal=[[Information Processing and Management|Information Processing & Management]] |date=January 1993 |volume=29 |issue=1 |pages=129–144 |doi=10.1016/0306-4573(93)90028-C }}

{{cite journal |last1=McNicol |first1=Sarah |title=LIS: the interdisciplinary research landscape |journal=[[Journal of Librarianship and Information Science]] |date=March 2003 |volume=35 |issue=1 |pages=23–30 |doi=10.1177/096100060303500103 |s2cid=220912521 }}

{{cite journal |last1=Taşkın |first1=Zehra |title=Forecasting the future of library and information science and its sub-fields |journal=[[Scientometrics (journal)|Scientometrics]] |date=2021 |volume=126 |issue=2 |pages=1527–1551 |doi=10.1007/s11192-020-03800-2 |doi-access=free|pmid=33353991 |pmc=7745590 }}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Library resources box}}

[http://www.lisnews.org LISNews.org] – గ్రంథాలయ మరియు సమాచార శాస్త్ర వార్తలు

[http://www.liswire.com LISWire.com] – గ్రంథాలయ మరియు సమాచార శాస్త్ర నెట్‌వర్క్

{{Libraries and library science}}
{{Historiography}}
{{Subject bar|auto=yes|portal1=సాహిత్యం|portal2=విజ్ఞాన శాస్త్రం|portal3=రచన}}
{{Authority control}}

[[Category:గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం| ]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]