View source for అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ'

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{Short description|ప్రవర్తనను మార్చడానికి రెస్పాండెంట్, ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ పద్ధతుల అనువర్తనం}}
{{Use dmy dates|date=January 2016}}
{{Psychology sidebar|applied}}

'''అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ''' (Applied Behavior Analysis - ABA), దీనిని '''బిహేవియరల్ ఇంజనీరింగ్''' అని కూడా పిలుస్తారు. <ref>{{cite book| vauthors= Pierce WD, Cheney CD| date= June 16, 2017| orig-date= 1995| title= Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach| url= https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585| edition= 6| location= New York| publisher= [[Routledge]]| pages= 1–622| isbn= 978-1-138-89858-5| access-date= 1 December 2018| archive-date= 3 June 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20210603031001/https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585}}</ref> ఇది మానవ లేదా జంతువుల ప్రవర్తనను మార్చడానికి [[respondent conditioning|రెస్పాండెంట్]], [[operant conditioning|ఆపరేంట్ కండిషనింగ్]] సూత్రాలను ఉపయోగించే ఒక మనస్తత్వ శాస్త్ర విభాగం. ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో ABA అనేది ఒక అనువర్తిత రూపం. ఈ శాస్త్రంలో మరో రెండు ముఖ్య భాగాలు ఉన్నాయి: ఒకటి [[radical behaviorism|రాడికల్ బిహేవియరిజం]] (దీనిని విజ్ఞాన శాస్త్ర తత్వశాస్త్రం అంటారు), రెండవది [[experimental analysis of behavior|ప్రయోగాత్మక ప్రవర్తనా విశ్లేషణ]], ఇది ప్రాథమిక పరిశోధనలపై దృష్టి పెడుతుంది. <ref>{{cite journal | vauthors = Baer DM, Wolf MM, Risley TR | title = Some current dimensions of applied behavior analysis | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 91–97 | date = 1968 | pmid = 16795165 | pmc = 1310980 | doi = 10.1901/jaba.1968.1-91 }}</ref>

పూర్వం దీనిని 'బిహేవియర్ మోడిఫికేషన్' (behavior modification) అని పిలిచేవారు, అయితే ఆ పద్ధతి ప్రవర్తన-పర్యావరణ పరస్పర సంబంధాలను స్పష్టం చేయకుండానే మార్పులను సూచించేది. అందుకే ఇప్పుడు 'అప్లైడ్ బిహేవియర్ అనాలిసిస్' అనే పదం వాడుకలోకి వచ్చింది. <ref>{{cite journal | vauthors = Mace FC, Critchfield TS | title = Translational research in behavior analysis: historical traditions and imperative for the future | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 93 | issue = 3 | pages = 293–312 | date = May 2010 | pmid = 21119847| pmc = 2861871 | doi = 10.1901/jeab.2010.93-293 }} </ref>ABA పద్ధతిలో మొదట ప్రవర్తనకు, పర్యావరణానికి మధ్య ఉన్న క్రియాశీల సంబంధాన్ని అంచనా వేస్తారు (దీనిని [[Functional analysis (psychology)|ఫంక్షనల్ బిహేవియర్ అసెస్‌మెంట్]] అంటారు). ఆ తర్వాతే ప్రవర్తనలో మార్పులు తీసుకువస్తారు.

ABA ఎక్కువగా [[Autism therapies|ఆటిజం చికిత్స]]తో ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, దీనిని జంతువుల ప్రవర్తన, మాదకద్రవ్యాల అలవాట్లను మార్చడం ([[Contingency management|substance abuse]]), సంస్థలలో ఉద్యోగుల ప్రవర్తనా నిర్వహణ ([[organizational behavior management]]), పాఠశాల తరగతి గదుల నిర్వహణ వంటి అనేక ఇతర రంగాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.<ref> {{cite book | veditors = Madden G | title=APA Handbook of Behavior Analysis | publisher=American Psychological Association | publication-place=Washington, DC | year=2013 | isbn=978-1-4338-1111-1 }}</ref>

== నిర్వచనం ==
ABA అనేది ప్రవర్తనలో అర్థవంతమైన మార్పులు తీసుకువచ్చే ప్రక్రియలను అభివృద్ధి చేసే ఒక అనువర్తిత శాస్త్రం.  ప్రయోగాత్మక విశ్లేషణ ప్రాథమిక పరిశోధనపై దృష్టి పెడితే, ABA ఆ పరిశోధనల నుండి వచ్చిన సూత్రాలను (ముఖ్యంగా ఆపరేంట్, క్లాసికల్ కండిషనింగ్) నిజ జీవితంలో అన్వయిస్తుంది.<ref> {{cite journal | vauthors = Dillenburger K, Keenan M | title = None of the As in ABA stand for autism: dispelling the myths | journal = Journal of Intellectual & Developmental Disability | volume = 34 | issue = 2 | pages = 193–195 | date = June 2009 | pmid = 19404840 | doi = 10.1080/13668250902845244 | s2cid = 1818966 }} </ref>రాడికల్ బిహేవియరిజం దృక్పథం ప్రకారం, ఆలోచనలు లేదా భావోద్వేగాలను కూడా ప్రవర్తనలుగానే పరిగణించి విశ్లేషిస్తారు.

ప్రవర్తనా విశ్లేషకులు తమ రంగాన్ని సామాజిక శాస్త్రం (social science) కన్నా ఎక్కువగా సహజ శాస్త్రం (natural science) గా భావిస్తారు. <ref>{{cite journal| vauthors = Marr M |title=The natural selection: behavior analysis as a natural science |journal=European Journal of Behavior Analysis |date=2009 |volume=10 |issue=2 |pages=103–118 |doi=10.1080/15021149.2009.11434313 }}</ref> ప్రవర్తన పర్యావరణంతో ఎలా సంబంధం కలిగి ఉందో గమనించదగిన అంశాలపైనే వీరు దృష్టి పెడతారు.

== చరిత్ర ==
ప్రవర్తనావాదం (Behaviorism) 1913లో [[John B. Watson|జాన్ బి. వాట్సన్]] రాసిన "Psychology as the Behaviorist Views it" అనే వ్యాసంతో ప్రారంభమైంది. {{cite book |last1=Cooper |first1=JO |last2=Heron |first2=TE |last3=Heward |first3=WL |title=Applied Behavior Analysis |year=2019 |publisher=Pearson Education (US) |isbn=978-0-13-475255-6 |page=11 |edition=3rd }} వాట్సన్ మనస్తత్వ శాస్త్రం అనేది కేవలం గమనించదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలని వాదించారు.

1930లలో [[B. F. Skinner|బి. ఎఫ్. స్కిన్నర్]] రాడికల్ బిహేవియరిజాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది మనిషి లోపల జరిగే ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంది.<ref> {{cite journal |last1=Morris |first1=EK |last2=Altus |first2=DE |last3=Smith |first3=NG |title=A study in the founding of applied behavior analysis through its publications |journal=The Behavior Analyst |date=2013 |volume=35 |issue=1 |pages=73–107 |doi=10.1007/BF03392293 |pmid=25729133|pmc=3640891 }} </ref>1950లలో టియోడోరో అయ్లాన్, [[Jack Michael|జాక్ మైఖేల్]] చేసిన పరిశోధనలు ఆసుపత్రి రోగులలో ప్రవర్తనా మార్పులు ఎలా తీసుకురావచ్చో నిరూపించాయి.<ref> {{cite journal | vauthors = Ayllon T, Michael J | title = The psychiatric nurse as a behavioral engineer | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 2 | issue = 4 | pages = 323–334 | date = October 1959 | pmid = 13795356 | pmc = 1403907 | doi = 10.1901/jeab.1959.2-323 }} </>దీని ఫలితంగా 1968లో ''Journal of Applied Behavior Analysis'' (JABA) ప్రారంభమైంది.

అదే కాలంలో [[University of Washington|వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం]], [[University of Kansas|కాన్సాస్ విశ్వవిద్యాలయాల్లో]] డొనాల్డ్ బేర్, మాంట్రోస్ వోల్ఫ్ వంటి వారు ఆటిజం చికిత్స కోసం ప్రవర్తనా సూత్రాలను అన్వయించడం ప్రారంభించారు. <ref>{{cite journal | vauthors = Baer DM | title = A brief, selective history of the Department of Human Development and Family Life at the University of Kansas: The early years | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 26 | issue = 4 | pages = 569–572 | date = 1993 | pmid = 16795815 | pmc = 1297894 | doi = 10.1901/jaba.1993.26-569 }}</ref>

== ఏడు ప్రధాన కోణాలు  ==
బేర్, వోల్ఫ్, రిస్లీ 1968లో ABA కు ఉండవలసిన ఏడు ముఖ్య లక్షణాలను వివరించారు:

'''అనువర్తిత (Applied):''' ఇది సమాజానికి ఉపయోగపడేలా, వ్యక్తుల జీవితాలను మెరుగుపరిచేలా ఉండాలి.
'''ప్రవర్తనాత్మక (Behavioral):''' ఇది గమనించదగిన, కొలవదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలి.
'''విశ్లేషణాత్మక (Analytic):''' ప్రవర్తనలో మార్పు పర్యావరణంలోని మార్పుల వల్లనే జరిగిందని నిరూపించగలగాలి.
'''సాంకేతిక (Technological):''' ఏ పద్ధతినైనా మరొకరు సులభంగా చదివి, అమలు చేయగలిగేలా స్పష్టంగా వివరించాలి.
'''భావనాత్మక క్రమబద్ధత (Conceptually Systematic):''' ప్రవర్తనా మార్పులు శాస్త్రీయ సూత్రాలపై (ఉదాహరణకు రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్) ఆధారపడాలి.
'''ప్రభావవంతమైన (Effective):''' జోక్యం (intervention) వల్ల వచ్చే మార్పు గణనీయంగా, ప్రయోజనకరంగా ఉండాలి.
'''సాధారణీకరణ (Generality):''' నేర్చుకున్న కొత్త ప్రవర్తన కాలక్రమేణా, ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా కొనసాగాలి.
== ప్రాథమిక సూత్రాలు ==

=== ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ ===
ఇది మనిషి చేసే స్వచ్ఛంద చర్యల పరిణామాల ద్వారా నేర్చుకునే ప్రక్రియ. ఇందులో మూడు ముఖ్యాంశాలు ఉంటాయి (ABC మోడల్):

'''Antecedent (ముందు జరిగేది):''' ప్రవర్తనకు ముందు పర్యావరణంలో వచ్చే మార్పు.

'''Behavior (ప్రవర్తన):''' వ్యక్తి చేసే పని.

'''Consequence (పర్యవసానం):''' ఆ పని వల్ల వచ్చే ఫలితం.

;రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ (Reinforcement)
ప్రవర్తన తర్వాత మంచి ఫలితం వస్తే, ఆ ప్రవర్తన భవిష్యత్తులో మళ్లీ జరిగే అవకాశం పెరుగుతుంది. ఇది సానుకూలమైనది (ఇష్టమైనది ఇవ్వడం) లేదా ప్రతికూలమైనది (అవాంఛనీయమైనది తొలగించడం) కావచ్చు.

;శిక్ష (Punishment)
ప్రవర్తన తర్వాత వచ్చే పర్యవసానం ఆ పనిని మళ్లీ చేయకుండా నిరోధిస్తే దానిని శిక్ష అంటారు. <ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=John O. |title=Applied behavior analysis |year=2019 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-475255-6 |page=336}}</ref>

;ఎక్స్‌టింక్షన్ (Extinction)
గతంలో మంచి ఫలితాలు ఇచ్చిన పనికి ఇప్పుడు ఎటువంటి ఫలితం రాకపోతే, మెల్లగా ఆ ప్రవర్తన ఆగిపోతుంది. దీనినే 'విలుప్తత' అంటారు. <ref>{{cite book | vauthors = Miltenberger RG | title = Behavior modification: Principles and procedures. | publisher = [[Thomson/Wadsworth]] | date = 2008 | edition = 4th | isbn = 978-0-495-09153-0 }}</ref>

=== రెస్పాండెంట్ కండిషనింగ్ ===
దీనిని క్లాసికల్ కండిషనింగ్ అని కూడా అంటారు. ఇది అసంకల్పిత ప్రతిచర్యలకు సంబంధించినది. [[Ivan Pavlov|ఇవాన్ పావ్లోవ్]] కుక్కలపై చేసిన ప్రయోగాలు దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణ.<ref> {{cite book |last1=Rehman |first1=Ibraheem |last2=Mahabadi |first2=Navid |last3=Sanvictores |first3=Terrence |last4=Rehman |first4=Chaudhry I. |title=Classical Conditioning |publisher=StatPearls Publishing |date=2025|pmid=29262194 }}</ref> ఆహారాన్ని చూసినప్పుడు లాలాజలం ఊరడం సహజం. ఆహారంతో పాటు గంట శబ్దాన్ని పదేపదే వినిపిస్తే, చివరకు గంట శబ్దం వినగానే లాలాజలం ఊరడం జరుగుతుంది.

== ప్రవర్తనను కొలిచే పద్ధతులు ==
ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో కచ్చితమైన కొలతలు చాలా ముఖ్యం. దీని కోసం కింది మార్గాలను ఉపయోగిస్తారు:

'''లెక్కింపు (Count):''' ప్రవర్తన ఎన్నిసార్లు జరిగిందో లెక్కించడం.

'''రేటు (Rate):''' ఒక గంటలో లేదా నిమిషంలో ఎన్నిసార్లు ఆ పని జరిగిందో చూడటం.

'''సమయ వ్యవధి (Duration):''' ఒక పని ఎంత సేపు కొనసాగిందో కొలవడం.

'''విలంబన (Latency):''' సూచన ఇచ్చిన ఎంత సేపటికి పని ప్రారంభమైందో లెక్కించడం. <ref>{{cite book | vauthors = Dowdy A, Nepo K, Miodus S, Quigley S, Sevon M | chapter = Operational Definitions, Observation, and Behavioral Recording in Applied Behavior Analysis |date=2023 | title = Handbook of Applied Behavior Analysis for Children with Autism: Clinical Guide to Assessment and Treatment | publisher=Springer International Publishing | isbn=978-3-031-27587-6 }}</ref>

== పరిశోధన ద్వారా అభివృద్ధి చెందిన పద్ధతులు ==

=== విధి విశ్లేషణ (Task Analysis) ===
ఒక పెద్ద పనిని చిన్న చిన్న సులభమైన దశలుగా విభజించడాన్ని టాస్క్ అనాలిసిస్ అంటారు.<ref> {{cite journal |last1=Phillips |first1=Cara L. |last2=Vollmer |first2=Timothy R. |title=Generalized Instruction Following with Pictorial Prompts |journal=Journal of Applied Behavior Analysis |date=March 2012 |volume=45 |issue=1 |pages=37–54 |doi=10.1901/jaba.2012.45-37 }} </ref>ఉదాహరణకు, 'చేతులు కడుక్కోవడం' అనే పనిలో: పంపు తెరవడం, చేతులు తడపడం, సబ్బు తీసుకోవడం, రుద్దడం, కడగడం, తుడుచుకోవడం వంటి దశలు ఉంటాయి.

=== చైనింగ్ (Chaining) ===
పై దశలను ఒక క్రమ పద్ధతిలో నేర్పించడాన్ని చైనింగ్ అంటారు. ఇందులో ముందు నుండి నేర్పించడం (forward chaining) లేదా వెనుక నుండి నేర్పించడం (backward chaining) అనే రకాలు ఉన్నాయి. <ref>{{cite journal | vauthors = Weiss KM | title = A comparison of forward and backward procedures for the acquisition of response chains in humans | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 29 | issue = 2 | pages = 255–259 | date = March 1978 | doi = 10.1901/jeab.1978.29-255 }}</ref>

=== ప్రాంప్టింగ్ మరియు ఫేడింగ్ (Prompting & Fading) ===
విద్యార్థి సరైన పని చేసేలా ఇచ్చే అదనపు సహాయాన్ని 'ప్రాంప్ట్' అంటారు. ఇది మాటల ద్వారా, చేత చూపడం ద్వారా లేదా భౌతిక సహాయం ద్వారా కావచ్చు. నైపుణ్యం పెరిగే కొద్దీ ఈ సహాయాన్ని క్రమంగా తగ్గించడాన్ని 'ఫేడింగ్' అంటారు.<ref> {{cite web | vauthors = Prince K | work = Behavioral Consulting of Tampa Bay, Inc. | title = The importance of measuring behavior | date = 13 March 2013 | url = https://bcotb.com/the-importance-of-measuring-behavior/ }}</ref>

== అనువర్తనాలు (Applications) ==

=== ఆటిజం జోక్యం (Autism Intervention) ===
ఆటిజం ఉన్న పిల్లలకు కమ్యూనికేషన్, సామాజిక నైపుణ్యాలు, వ్యక్తిగత పనులను నేర్పడంలో ABA ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది.<ref> {{cite journal | vauthors = Myers SM, Johnson CP | title = Management of children with autism spectrum disorders | journal = Pediatrics | volume = 120 | issue = 5 | pages = 1162–1182 | date = November 2007 | doi = 10.1542/peds.2007-2362 }}</ref> [[Ivar Lovaas|ఇవార్ లోవాస్]] చేసిన పరిశోధనలు ఈ దిశగా కీలక మార్పులు తీసుకువచ్చాయి. ఎర్లీ ఇంటెన్సివ్ బిహేవియరల్ ఇంటర్వెన్షన్ (EIBI) ద్వారా చిన్న వయస్సులోనే చికిత్స ప్రారంభిస్తే మెరుగైన ఫలితాలు వస్తాయని ఆయన నిరూపించారు.<ref> {{cite journal | vauthors = Lovaas OI | title = Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children | journal = Journal of Consulting and Clinical Psychology | volume = 55 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = February 1987 | doi = 10.1037/0022-006x.55.1.3 }}</ref>

=== ఇతర రంగాలు ===
కేవలం ఆటిజం మాత్రమే కాకుండా, స్కూళ్లలో పిల్లల క్రమశిక్షణ పెంచడానికి, ఆసుపత్రులలో రోగుల చికిత్సకు సహకరించడానికి, పారిశ్రామిక సంస్థలలో పని సామర్థ్యం పెంచడానికి ABA పద్ధతులను వాడతారు. జంతు ప్రదర్శనశాలలలో జంతువుల ఆరోగ్యం, ప్రవర్తనను పర్యవేక్షించడానికి కూడా దీనిని విజయవంతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. <ref>{{cite journal|title=Using principles from applied behavior analysis to address an undesired behavior: Functional analysis and treatment of jumping up in companion dogs|author1=Pfaller-Sadovsky N|author2=Arnott G|author3=Hurtado-Parrado C|journal=Animals|volume=9|issue=12|page=1091|date=December 6, 2019|doi= 10.3390/ani9121091 }}</ref>

== విమర్శలు ==
న్యూరోడైవర్సిటీ (Neurodiversity) మద్దతుదారులు ABA ను విమర్శిస్తున్నారు. ఇది ఆటిస్టిక్ వ్యక్తులను అంగీకరించడానికి బదులుగా, బలవంతంగా సమాజానికి నచ్చినట్లు మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తుందని వారి వాదన.<ref> {{Cite web | vauthors = Cernius Y | date = 13 May 2022 |title=Commentary: The autistic community is having a reckoning with ABA therapy. We should listen |url=https://fortune.com/2022/05/13/autistic-community-reckoning-aba-therapy-rights-autism-insurance-private-equity-ariana-cernius/ |website=Fortune |language=en}} </ref>గతంలో కొందరు పరిశోధకులు ఉపయోగించిన కఠినమైన శిక్షా పద్ధతుల వల్ల పిల్లలలో మానసిక ఆందోళనలు (PTSD) తలెత్తాయనే ఆరోపణలు కూడా ఉన్నాయి. <ref>{{Cite journal |vauthors=Kupferstein H |date=2018-01-02 |title=Evidence of increased PTSD symptoms in autistics exposed to applied behavior analysis |journal=Advances in Autism |volume=4 |issue=1 |pages=19–29 |doi= 10.1108/AIA-08-2017-0016 }}</ref>

దీనికి సమాధానంగా, ఆధునిక ABA అభ్యాసకులు శిక్షల కన్నా ఎక్కువగా సానుకూల ప్రోత్సాహకాలపైనే (positive reinforcement) ఆధారపడుతున్నారు. వ్యక్తి హక్కులను, వారి సౌకర్యాన్ని గౌరవిస్తూ మార్పులు చేసుకుంటున్నారు.

== మూలాలు ==

{{Reflist}}

=== వనరులు ===

{{cite book | vauthors = Cooper JO, Heron TE, Heward WL |title=Applied Behavior Analysis |date=1987 |publisher=Merrill Publishing Company |isbn=978-0-675-20223-7 |language=en}}

== మరింత పఠనం కోసం ==
{{refbegin}}

{{cite book | vauthors = Wheeler JJ, Richey DD |title=Behavior Management: Principles and Practices of Positive Behavior Supports|year=2013|publisher=Pearson Education, Limited|isbn=978-0-13-285169-5}}

{{cite journal |journal= Psychology in the Schools|year=2007 |volume=44 |issue=1 |pages=91–99 |title=Applied behavior analysis: beyond discrete trial teaching | vauthors = Steege MW, Mace FC, Perry L, Longenecker H }}
{{refend}}

== బాహ్య లింకులు ==

[http://www.kennedykrieger.org/ Applied Behavior Analysis: Scientific Support Overview]

[https://iris.peabody.vanderbilt.edu/ Functional Behavioral Assessment Guide - IRIS Center]

{{authority control}}

[[Category:అనువర్తిత మనస్తత్వశాస్త్రం]]
[[Category:ప్రవర్తన]]
[[Category:బిహేవియరిజం]]
[[Category:ఆటిజం చికిత్స]]