Editing పురావస్తు శాస్త్రం (section)

== చరిత్ర ==

=== పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క మొదటి సందర్భాలు ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|caption_align=center
| align = right
| direction =horizontal
| header=నబోనిడస్ త్రవ్వకాలు (సుమారు క్రీ.పూ. 550)
| image1 = Nabonidus cylinder sippar bm1.jpg
| caption1 = [[Cylinders of Nabonidus|సిప్పార్ నుండి లభించిన నబోనిడస్ సిలిండర్]]
| image2 = Nabonidus cylinder from Sippar (extract about Naram-Sin and Sargon).jpg
| caption2 = త్రవ్వకాల గురించి వివరించే భాగం
| footer_align=center
| footer=సుమారు క్రీ.పూ. 550 లో రాజు [[Nabonidus|నబోనిడస్]] చేసిన త్రవ్వకాల ద్వారా లభించిన [[Naram-Sin of Akkad|నరం-సిన్]] (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాలు.
}}
ప్రాచీన మెసొపొటేమియాలో, అక్కాడియన్ సామ్రాజ్య పాలకుడైన నరం-సిన్ (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాన్ని క్రీ.పూ. 550 ప్రాంతంలో రాజు నబోనిడస్ కనుగొని విశ్లేషించాడు. అందువల్లనే అతనిని మొదటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite book |last1=Silverberg |first1=Robert |year=1997 |title=Great Adventures in Archaeology |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-9247-5 |page=viii |url=https://books.google.com/books?id=ic2za8bZeYAC&pg=PR8 |access-date=10 June 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kelly |first1=Robert L. |last2=Thomas |first2=David Hurst |title=Archaeology: Down to Earth |year=2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-60864-6 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=LC0lzyqLi6gC&pg=PA2 |access-date=10 June 2020}}</ref>అతను సిప్పార్‌లోని సూర్య దేవుడు శమాష్, యుద్ధ దేవత అనునితు దేవాలయాల పునాదులను, హరాన్ లో నరం-సిన్ నిర్మించిన చంద్ర దేవుడి మందిరాన్ని వెలికితీయడమే కాకుండా, వాటిని తిరిగి పునర్నిర్మించాడు. పురావస్తు వస్తువుల కాల నిర్ణయం (Dating) చేయడానికి ప్రయత్నించిన వారిలో కూడా అతనే మొదటివాడు. నరం-సిన్ దేవాలయం కోసం వెతుకుతున్నప్పుడు దాని కాలాన్ని అంచనా వేశాడు.అతని అంచనాలో 1,500 సంవత్సరాల వ్యత్యాసం ఉన్నప్పటికీ, ఆ కాలంలో సరైన సాంకేతికత లేని పరిస్థితిలో అది చాలా గొప్ప ప్రయత్నంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite web |last=Watrall |first=Ethan |title=Lecture 2 |series=History of Archaeology (ANP203) |url=http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408224102/http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-date=8 April 2014 |publisher=Anthropology.msu.edu |access-date=7 April 2014}} </ref>

=== పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు (Antiquarians) ===

[[File:Ciriaco d'Ancona di Benozzo Gozzoli.jpg|thumb|upright=.7|[[Cyriacus of Ancona|సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా]] (బెనోజో గోజోలి గీసిన చిత్రం)]]
ఆర్కియాలజీ అనే శాస్త్రం (గ్రీకు పదం 'ఆర్కైలోజియా' నుండి వచ్చింది) పాత బహుళ-విభాగ అధ్యయనమైన యాంటిక్వేరియనిజం నుండి పుట్టింది. పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు ప్రాచీన వస్తువులు, రాతప్రతులు మరియు చారిత్రక ప్రదేశాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి చరిత్రను అధ్యయనం చేశారు. 18వ శతాబ్దపు పురాతన వస్తువుల సేకరణకర్త రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ నినాదం "మేము సిద్ధాంతాల నుండి కాదు, వాస్తవాల నుండి మాట్లాడతాము" అనేది గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉన్న అనుభవపూర్వక సాక్ష్యాలపై దృష్టిని కేంద్రీకరించింది. 17 మరియు 18వ శతాబ్దాలలో ఐరోపాలో జ్ఞానోదయ కాలంలో పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక శాస్త్రంగా క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రాథమిక చర్యలు జరిగాయి.<ref>{{cite web |last=Hirst |first=K. Kris |date=9 February 2017 |title=The history of archaeology: How ancient relic hunting became science |website=[[about.com]] |url=http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |access-date=8 April 2018 |archive-date=11 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611094527/http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |url-status=live}}</ref>

సాంగ్ వంశం (960–1279) కాలంలో చైనాలో ఔయాంగ్ సియు<ref>{{cite book |last=Ebrey |first=Patricia Buckley |year=1999 |title=The Cambridge Illustrated History of China |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=148 |isbn=0-521-66991-X |edition=paperback}}</ref> మరియు ఝావో మింగ్‌చెంగ్ వంటి వారు షాంగ్ మరియు ఝౌ కాలం నాటి పురాతన చైనీస్ కాంస్య శాసనాలను పరిశోధించడం, భద్రపరచడం మరియు విశ్లేషించడం ద్వారా చైనీస్ శాసనశాస్త్రం (Epigraphy) సంప్రదాయాన్ని స్థాపించారు.<ref>{{cite journal |last=Rudolph |first=R. C. |year=1963 |title=Preliminary notes on Sung archaeology |journal=The Journal of Asian Studies |volume=22 |number=2 |pages=169–177, esp. 171 |doi=10.2307/2050010 |jstor=2050010 |s2cid=164153713}}</ref> 1088లో ప్రచురించబడిన తన పుస్తకంలో, షెన్ కువో అప్పటి చైనీస్ పండితులను విమర్శించాడు. పురాతన కాంస్య పాత్రలు సాధారణ కళాకారుల సృష్టి అని గుర్తించకుండా, వాటిని ప్రసిద్ధ మునుల సృష్టిగా భావిస్తున్నారని, వాటి అసలు పనితీరు మరియు తయారీ ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకోకుండా ఆచారాల కోసం వాడుతున్నారని అతను పేర్కొన్నాడు.<ref>{{cite book |last1=Fraser |first1=Julius Thomas |last2=Haber |first2=Francis C. |year=1986 |title=Time, Science, and Society in China and the West |place=Amherst |publisher=University of Massachusetts Press |isbn=0-87023-495-1 |page=227}}</ref> ఇటువంటి కార్యకలాపాలు సాంగ్ కాలం తర్వాత తగ్గాయి, కానీ 17వ శతాబ్దంలో క్వింగ్ రాజవంశం కాలంలో మళ్ళీ పుంజుకున్నాయి. అయితే ఇవి ఎప్పుడూ చైనీస్ చరిత్ర రచనలో భాగంగానే పరిగణించబడ్డాయి తప్ప ప్రత్యేక పురావస్తు విభాగంగా కాదు.<ref>{{rp|style=ama|pp=74–76}}{{rp|style=ama|p=97}}</ref>

పునరుజ్జీవన కాలపు ఐరోపాలో, మధ్యయుగం చివరలో హ్యూమనిజం ప్రారంభంతో ప్రాచీన గ్రీకో-రోమన్ నాగరికత అవశేషాలపై ఆసక్తి పెరిగింది.<ref>{{cite book |last=Trigger |first=Bruce G. |year=2006 |title=A History of Archaeological Thought |edition=2nd |place=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-84076-7}}{{rp|style=ama|p=74}}{{cite book |last=Clunas |first=Craig |year=2004 |title=Superfluous Things: Material culture and social status in early modern China |place=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-2820-8}}{{rp|style=ama|p=95}}</ref>

సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా ఇటలీకి చెందిన ఒక గొప్ప పండితుడు. అతడిని అతని సమకాలికులు 'పురాతనత్వ పితామహుడు' (pater antiquitatis) అని పిలిచేవారు, నేడు అతడిని "శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. 15వ శతాబ్దంలో గ్రీకు మరియు రోమన్ పురాతన వస్తువులను, ముఖ్యంగా శాసనాలను రికార్డు చేయడంలో అతను అత్యంత చురుగ్గా పనిచేశాడు. అతని రికార్డులు చాలా ఖచ్చితంగా ఉండటం వల్ల ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రానికి పునాది వేసిన వ్యక్తిగా అతడిని గుర్తిస్తారు.<ref>Edward W. Bodnar, ''Later travels'', with Clive Foss, introduction (pp. ix-xxiii)</ref> అతను గ్రీస్ మరియు తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతమంతా ప్రయాణించి పార్థినాన్, డెల్ఫీ, ఈజిప్టు పిరమిడ్లు మరియు చిత్రలిపి వంటి అనేక పురాతన కట్టడాలను తన డైరీ 'కామెంటేరియా' (Commentaria) లో నమోదు చేశాడు.<ref>E. W. Bodnar, ''Cyriacus of Ancona and Athens'', Bruxelles-Berchem, 1960.</ref>

ఫ్లావియో బియాండో అనే మరొక పండితుడు 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రాచీన రోమ్ శిథిలాలు మరియు భౌగోళిక స్థితిపై ఒక క్రమబద్ధమైన మార్గదర్శినిని రూపొందించాడు. దీని వల్ల అతడిని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకరిగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite encyclopedia |title=Flavio Biondo |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |date=31 May 2021 |edition=Online |url=https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |access-date=27 October 2021 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027152435/https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |url-status=live}}</ref>

12వ శతాబ్దపు భారతీయ పండితుడు కల్హణుడు తన రచనలలో స్థానిక సంప్రదాయాలను నమోదు చేయడం, రాతప్రతులు, శాసనాలు, నాణేలు మరియు కట్టడాలను పరిశీలించడం వంటివి చేశాడు. ఇది పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క ప్రారంభ జాడలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. సుమారు 1150లో అతను పూర్తి చేసిన 'రాజతరంగిణి' భారతదేశపు మొదటి చరిత్ర పుస్తకాలలో ఒకటిగా వర్ణించబడింది.<ref>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |year=2009 |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |page=13 |isbn=978-93-325-6996-6 |url=https://books.google.com/books?id=cvauDwAAQBAJ |access-date=11 May 2022 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731065145/https://www.google.com/books/edition/A_History_of_Ancient_and_Early_Medieval/cvauDwAAQBAJ |url-status=live}}{{cite book |last=Ucko |first=P. J. |title=Theory in Archaeology: A World Perspective |publisher=Taylor & Francis |year=2005 |isbn=978-1-134-84346-6 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |access-date=2022-05-10 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510144036/https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |url-status=live}}</ref>

=== మొదటి త్రవ్వకాలు ===
[[File:stonehenge 1877.JPG|thumb|left|upright=1.15|alt=old photograph of stonehenge with toppled stones|1877 జూలైలో తీసిన [[Stonehenge|స్టోన్‌హెంజ్]] యొక్క ప్రారంభ ఛాయాచిత్రం]]
[[File:Johann Joachim Winckelmann (Raphael Mengs after 1755).jpg|thumb|upright=.7|[[Johann Joachim Winckelmann|జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్]]]]
పురావస్తు త్రవ్వకాలకు గురైన మొదటి ప్రదేశాలలో ఇంగ్లాండ్‌లోని స్టోన్‌హెంజ్ మరియు ఇతర మెగాలిథిక్ కట్టడాలు ఉన్నాయి. జాన్ ఆబ్రే (1626–1697) దక్షిణ ఇంగ్లాండ్‌లోని అనేక పురాతన స్మారక చిహ్నాలను నమోదు చేసిన మార్గదర్శక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త. అతను తన కాలం కంటే ముందుగానే తన అన్వేషణలను విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నించాడు. అతను రాతి నిర్మాణాలు, మధ్యయుగ కట్టడాలు మరియు కవచాల ఆకృతుల శైలి పరిణామాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రయత్నించాడు.<ref>{{cite book |first=Michael |last=Hunter |author-link=Michael Hunter (historian) |year=1975 |title=John Aubrey and the Realm of Learning |place=London |publisher=Duckworth |isbn=978-0-7156-0818-0 |pages=[https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156 156–157, 162–166, 181] |url=https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156}}</ref>

స్పానిష్ సైనిక ఇంజనీర్ రోక్ జోక్విన్ డి అల్కుబియర్ ప్రాచీన నగరాలైన పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో త్రవ్వకాలు జరిపాడు. ఈ రెండు నగరాలు క్రీ.శ. 79లో వెసువియస్ అగ్నిపర్వతం పేలినప్పుడు బూడిదలో కూరుకుపోయాయి. ఈ త్రవ్వకాలు 1738లో హెర్క్యులేనియంలో, 1748లో పాంపీలో ప్రారంభమయ్యాయి. పాత్రలు మరియు మానవ ఆకారాలతో సహా మొత్తం నగరాలే బయటపడటం ఐరోపా అంతటా పెద్ద ప్రభావాన్ని చూపింది.

అయితే, ఆధునిక పద్ధతులు అభివృద్ధి చెందకముందు, త్రవ్వకాలు క్రమపద్ధతి లేకుండా జరిగేవి. నేల పొరల అమరిక (Stratification) మరియు సందర్భం (Context) వంటి ముఖ్యమైన అంశాలను పక్కన పెట్టేవారు.<ref>{{cite book |last=King |first=Dorothy |author-link=Dorothy King |year=2006 |title=The Elgin Marbles |publisher=Hutchinson}}</ref>

18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, జర్మనీకి చెందిన జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్ రోమ్‌లో ఉంటూ రోమన్ పురాతన వస్తువుల అధ్యయనానికి తనను తాను అంకితం చేసుకున్నాడు. అతను పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో జరుగుతున్న త్రవ్వకాలను సందర్శించాడు. అతను శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకడు మరియు కళా చరిత్రకు శైలీకృత వర్గీకరణలను మొదటగా అన్వయించిన వ్యక్తి. వింకెల్‌మాన్‌ను "ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని కూడా పిలుస్తారు.

=== పురావస్తు పద్ధతుల అభివృద్ధి ===
[[File:Both Lozenges.jpg|thumb|upright=0.9|1808లో రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ మరియు విలియం కన్నింగ్టన్ జరిపిన త్రవ్వకాల్లో దొరికిన వస్తువులు.]]
పురావస్తు త్రవ్వకాల పితామహుడు విలియం కన్నింగ్టన్ (1754–1810). అతను 1798 నుండి విల్ట్‌షైర్‌లో త్రవ్వకాలు చేపట్టాడు.<ref>{{cite journal |author=Everill, P. |year=2010 |title=The Parkers of Heytesbury: Archaeological pioneers |journal=Antiquaries Journal |volume=90 |pages=441–453 |doi=10.1017/S000358151000003X |s2cid=162145183}}</ref> కన్నింగ్టన్ రాతియుగం మరియు కాంస్య యుగం నాటి సమాధుల (Barrows) గురించి అత్యంత ఖచ్చితమైన రికార్డులను రూపొందించాడు. అతను ఉపయోగించిన సాంకేతిక పదాలు నేటికీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వాడుతున్నారు. అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు థామస్ జెఫర్సన్ కూడా 1784లో వర్జీనియాలోని స్థానిక అమెరికన్ల సమాధులపై 'ట్రెంచ్' (Trench) పద్ధతిని ఉపయోగించి త్రవ్వకాలు జరిపాడు.

19వ శతాబ్దపు పురావస్తు శాస్త్రం సాధించిన ప్రధాన విజయాలలో ఒకటి స్ట్రాటిగ్రఫీ (Stratigraphy - పొరల అమరిక శాస్త్రం) అభివృద్ధి. విలియం స్మిత్, జేమ్స్ హట్టన్ మరియు చార్లెస్ లైయెల్ వంటి పండితుల భూగర్భ శాస్త్ర పరిశోధనల నుండి ఈ ఆలోచన తీసుకోబడింది. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో జాక్వెస్ బౌచర్ డి పెర్తేస్ మరియు క్రిస్టియన్ జుర్గెన్సన్ థామ్సన్ వంటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు తాము కనుగొన్న వస్తువులను కాలక్రమానుసారం అమర్చడం ప్రారంభించారు.
[[File:Lootsi 8, R68.4 karv2.1 200x.jpg|thumb|ఎస్టోనియాలోని టాలిన్ లో 14వ శతాబ్దపు ఓడలో దొరికిన మేక వెంట్రుకను మైక్రోస్కోప్ లో చూసినప్పుడు తీసిన చిత్రం.]]
పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక ఖచ్చితమైన శాస్త్రంగా మార్చడంలో అగస్టస్ పిట్ రివర్స్ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. అతను 1880లలో తన సొంత భూమిలో త్రవ్వకాలు ప్రారంభించాడు. అతను వస్తువులను వాటి రకాన్ని బట్టి లేదా "టైపోలాజీ" (Typology) ని బట్టి కాలక్రమానుసారం అమర్చాడు. కేవలం అందమైన లేదా ప్రత్యేకమైన వస్తువులే కాకుండా, దొరికిన 'ప్రతి' వస్తువును సేకరించి నమోదు చేయాలని అతను పట్టుబట్టాడు.

విలియం ఫ్లిండర్స్ పెట్రీని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడిగా పిలుస్తారు. అతను ఈజిప్టు మరియు పాలస్తీనాలో వస్తువులను అత్యంత జాగ్రత్తగా నమోదు చేసే పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. కుండలు మరియు సెరామిక్ వస్తువుల ఆధారంగా పొరల కాలాన్ని నిర్ణయించే పద్ధతిని అతను అభివృద్ధి చేశాడు. ఇది ఈజిప్టాలజీలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. అతను హువార్డ్ కార్టర్ వంటి అనేకమంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు శిక్షణ ఇచ్చాడు. కార్టర్ తర్వాత ప్రసిద్ధమైన టుటన్ ఖామున్ సమాధిని కనుగొన్నాడు.

ప్రజలలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన మొదటి త్రవ్వకాలు ప్రాచీన ట్రాయ్ నగరానికి సంబంధించినవి. హెన్రీ షీల్‌మాన్, ఫ్రాంక్ కాల్వెర్ట్ మరియు విల్హెల్మ్ డోర్ప్‌ఫెల్డ్ 1870లలో ఈ త్రవ్వకాలు జరిపారు. వీరు ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్న తొమ్మిది వేర్వేరు నగరాలను గుర్తించారు. అదే సమయంలో సర్ ఆర్థర్ ఎవాన్స్ క్రీట్ లో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో మినోయన్ నాగరికత బయటపడింది.

తర్వాతి కాలంలో మోర్టిమర్ వీలర్ పురావస్తు శాస్త్రంలో క్రమశిక్షణతో కూడిన పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. అతను 'గ్రిడ్ సిస్టమ్' (Grid system) అనే త్రవ్వకాల పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశాడు, దీనిని అతని శిష్యురాలు కాథ్లీన్ కెన్యాన్ మరింత మెరుగుపరిచారు. 20వ శతాబ్దం ప్రథమార్ధంలో పురావస్తు శాస్త్రం ఒక వృత్తిపరమైన రంగంగా మారింది మరియు విశ్వవిద్యాలయాలలో ఒక సబ్జెక్టుగా బోధించడం ప్రారంభించారు.