IndicWiki Sandbox - User contributions [en]

User:WikiPBR

2026-04-27T09:09:27Z

WikiPBR: Created page with "{| class="wikitable sortable" ! No !! Language !! Wiki !! Articles !! All Pages !! Edits !! Admins !! Users !! Active Users !! Files !! Depth |- | 1 || English || en || 7,173,406 || 65,511,046 || 1,346,391,738 || 811 || 52,519,236 || 274,507 || 966,907 || 1,359 |- | 2 || Cebuano || ceb || 6,115,186 || 11,233,802 || 36,996,238 || 6 || 141,186 || 279 || 3 || 2 |- | 3 || German || de || 3,116,360 || 8,527,695 || 264,287,699 || 163 || 5,104,181 || 36,715 || 129,488 || 93 |-..."

{| class="wikitable sortable"
! No !! Language !! Wiki !! Articles !! All Pages !! Edits !! Admins !! Users !! Active Users !! Files !! Depth
|-
| 1 || English || en || 7,173,406 || 65,511,046 || 1,346,391,738 || 811 || 52,519,236 || 274,507 || 966,907 || 1,359
|-
| 2 || Cebuano || ceb || 6,115,186 || 11,233,802 || 36,996,238 || 6 || 141,186 || 279 || 3 || 2
|-
| 3 || German || de || 3,116,360 || 8,527,695 || 264,287,699 || 163 || 5,104,181 || 36,715 || 129,488 || 93
|-
| 4 || French || fr || 2,753,938 || 13,940,695 || 235,109,003 || 143 || 5,770,825 || 39,540 || 78,503 || 278
|-
| 59 || Tamil || ta || 181,200 || 615,500 || 4,450,000 || 32 || 254,100 || 660 || 9,600 || 42
|-
| 61 || Bangla || bn || 186,888 || 1,420,000 || 8,900,000 || 15 || 530,200 || 1,952 || 21,400 || 295
|-
| 63 || Hindi || hi || 169,156 || 1,410,000 || 6,600,000 || 7 || 901,458 || 1,420 || 4,750 || 255
|-
| 70 || '''Telugu''' || '''te''' || '''118,100''' || '''412,000''' || '''4,650,000''' || '''11''' || '''143,500''' || '''450''' || '''14,900''' || '''68'''
|-
| 82 || Malayalam || ml || 87,990 || 555,000 || 4,410,000 || 14 || 199,200 || 540 || 7,550 || 225
|-
| 102 || Punjabi || pa || 60,100 || 194,500 || 845,000 || 10 || 58,100 || 155 || 1,900 || 22
|-
| 115 || Kannada || kn || 35,030 || 162,200 || 1,350,000 || 5 || 96,800 || 123 || 2,420 || 115
|}

దంత వైద్యం

2026-04-21T07:48:03Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు {{short description|వైద్య శాస్త్ర విభాగం}} {{Use dmy dates|date=June 2024}} {{Use American English|date=June 2016}} {{Infobox occupation | name = దంత వైద్యం (Dentistry) | image = 220px | caption = దంత సహాయకుడి సాయంతో ర..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
{{short description|వైద్య శాస్త్ర విభాగం}}
{{Use dmy dates|date=June 2024}}
{{Use American English|date=June 2016}}
{{Infobox occupation
| name = దంత వైద్యం (Dentistry)
| image = [[File:GI at Guantanamo visits the dentist.JPG|220px]]
| caption = దంత సహాయకుడి సాయంతో రోగికి చికిత్స చేస్తున్న దంత వైద్యుడు.
| official_names = {{flatlist|* దంత వైద్యుడు (Dentist)

డెంటల్ సర్జన్

డాక్టర్
<ref>{{cite report |author-first1 = Neil |author-last1=Costley |author-first2 = Jo |author-last2=Fawcett |title = General Dental Council Patient and Public Attitudes to Standards for Dental Professionals, Ethical Guidance and Use of the Term Doctor |url = http://www.gdc-uk.org/Newsandpublications/research/Documents/GDC%20Public%20Attitudes%20to%20Standards%20for%20Dental%20Professionals.pdf |publisher = [[General Dental Council]]/George Street Research |date = November 2010 |access-date = 11 January 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304091233/https://www.gdc-uk.org/Newsandpublications/research/Documents/GDC%20Public%20Attitudes%20to%20Standards%20for%20Dental%20Professionals.pdf |archive-date = 4 March 2016 }}</ref>దంత వైద్యులను "డాక్టర్" అని పిలవడం భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతుంది. ఉదాహరణకు, అమెరికాలో వారిని "డాక్టర్" అని పిలుస్తారు. బ్రిటన్ (UK) లో పాత కాలంలో దంత వైద్యులను "మిస్టర్" అని పిలిచేవారు, ఎందుకంటే వారు తమను ఫిజీషియన్ల కంటే 'బార్బర్ సర్జన్ల'తో పోల్చుకునేవారు. అయితే ఇప్పుడు బ్రిటన్ లో కూడా చాలా మంది దంత వైద్యులు తమను డాక్టర్లుగా పిలుచుకుంటున్నారు.}}
| type = [[Profession|వృత్తి]]
| activity_sector = [[Health care|ఆరోగ్య సంరక్షణ]], [[anatomy|శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం]], [[physiology|శరీర ధర్మ శాస్త్రం]], [[pathology|రోగ లక్షణ శాస్త్రం]], [[medicine|వైద్యం]], [[pharmacology|ఔషధ శాస్త్రం]], [[surgery|శస్త్రచికిత్స]]
| competencies = {{flatlist|* సూక్ష్మ స్థాయి శస్త్రచికిత్స నైపుణ్యం

మానవ ఆరోగ్యం, వ్యాధులు, శరీర నిర్మాణంపై అవగాహన

కమ్యూనికేషన్ నైపుణ్యాలు

విశ్లేషణాత్మక నైపుణ్యం

విమర్శనాత్మక ఆలోచన

వృత్తిపరమైన సానుభూతి
}}
| formation = [[Dental degree|దంత వైద్య డిగ్రీ]]
| employment_field = {{hlist|ప్రైవేట్ క్లినిక్‌లు|ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు|[[hospital|ఆసుపత్రులు]]}}
| related_occupation = {{hlist|[[Physician|వైద్యుడు]]|[[dental assistant|దంత సహాయకుడు]]|[[dental technician|దంత టెక్నీషియన్]]|[[dental hygienist|దంత పరిశుభ్రత నిపుణుడు]]|వివిధ దంత వైద్య నిపుణులు}}
}}
[[File:Dental surgery aboard USS Eisenhower, January 1990.JPEG|thumb|upright|జ్ఞాన దంతాన్ని (wisdom tooth) తొలగిస్తున్న దంత శస్త్రచికిత్స నిపుణుడు, దంత సహాయకుడు]]

'''దంత వైద్యం''' (Dentistry) అనేది దంతాలు, చిగుళ్లు, నోటికి సంబంధించిన వైద్య శాస్త్ర విభాగం. దీనిని నోటి వైద్యం (Oral medicine) అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విభాగంలో నోటి వ్యాధులు, నోటి లోపల ఉండే సమస్యలను అధ్యయనం చేయడం, వాటిని గుర్తించడం (diagnosis), నివారించడం చికిత్స చేయడం జరుగుతుంది. సాధారణంగా దంతాల అమరిక (dentition) నోటి లోపలి పొర (oral mucosa) మీద ఇది ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{cite web |url = http://www.ada.org/glossaryforprofessionals.aspx |title = Glossary of Dental Clinical and Administrative Terms |publisher = [[American Dental Association]] |access-date = 1 February 2014 |archive-date = 6 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306022116/http://ada.org/glossaryforprofessionals.aspx }}</ref> ముఖం దవడలకు సంబంధించిన ఎముకలు, కండరాల అధ్యయనం కూడా ఇందులో భాగమే. ఈ చికిత్స చేసే వ్యక్తిని దంత వైద్యుడు (dentist) అంటారు.

దంత వైద్య చరిత్ర మానవ నాగరికత అంత ప్రాచీనమైనది. క్రీస్తుపూర్వం 7000 నుండి 5500 సంవత్సరాల క్రితమే దీనికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.<ref>{{cite news |date=6 April 2006 |title=Stone age man used dentist drill |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4882968.stm |access-date=24 May 2010}}</ref> వైద్య శాస్త్రంలో మొట్టమొదటి ప్రత్యేక విభాగంగా దంత వైద్యం గుర్తింపు పొందింది. కాలక్రమేణా దీనికి సొంత డిగ్రీలు ప్రత్యేక విభాగాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{cite journal |last1=Suddick |first1=RP |last2=Harris |first2=NO |date=1990 |title=Historical perspectives of oral biology: a series |journal=Critical Reviews in Oral Biology and Medicine |volume=1 |issue=2 |pages=135–51 |doi=10.1177/10454411900010020301 |pmid=2129621|doi-access=free }}</ref> కొన్ని దేశాల్లో నోటి వ్యాధుల అధ్యయనాన్ని 'స్టోమాటాలజీ' (stomatology) అని కూడా పిలుస్తారు. అయితే ముఖం దవడలకు సంబంధించిన క్లిష్టమైన శస్త్రచికిత్సల (OMFS) కోసం వైద్య దంత వైద్య డిగ్రీలు రెండూ అవసరం కావచ్చు.

దంత చికిత్సలు ఒక బృందం ద్వారా జరుగుతాయి. ఇందులో దంత వైద్యుడితో పాటు దంత సహాయకులు, దంత పరిశుభ్రత నిపుణులు (hygienists), టెక్నీషియన్లు ఉంటారు. చాలా మంది దంత వైద్యులు సొంత క్లినిక్‌లలో లేదా ఆసుపత్రులలో పనిచేస్తారు. కొందరు సైనిక కేంద్రాలు జైళ్ల వంటి చోట్ల కూడా సేవలు అందిస్తారు.

ఆధునిక దంత వైద్యం 'సాక్ష్యాధారాల ఆధారిత చికిత్స' (evidence-based dentistry) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అంటే శాస్త్రీయ పరిశోధనల ద్వారా నిర్ధారించబడిన పద్ధతులనే చికిత్సలో వాడతారు. ఉదాహరణకు, నీటిలో ఫ్లోరైడ్ వాడకం, ఫ్లోరైడ్ టూత్ పేస్టులు, దంతాల క్షయం (tooth decay) చిగుళ్ల వ్యాధుల నివారణ వంటివి ఇందులో ముఖ్యమైనవి. నోటి ఆరోగ్యం అనేది శరీరంలోని ఇతర సమస్యలైన షుగర్ వ్యాధి (diabetes), గుండె జబ్బులు, క్యాన్సర్ రక్తహీనత వంటి వాటితో ముడిపడి ఉంటుంది. అందుకే దంత శస్త్రచికిత్సకు ముందు రక్త పరీక్షలు ఇతర శారీరక పరీక్షలు చేయడం ఎంతో ముఖ్యం.

== పేరు వెనుక ఉన్న చరిత్ర ==
'డెంటిస్ట్రీ' (dentistry) అనే పదం 'డెంటిస్ట్' నుండి వచ్చింది. ఇది ఫ్రెంచ్ లాటిన్ భాషల్లోని 'దంతం' అనే అర్థం వచ్చే పదాల నుండి పుట్టింది.<ref>{{Cite web |title=dentistry |url=https://www.etymonline.com/search?q=dentistry |access-date=2025-12-20 |website=etymonline |language=en-US}}</ref> దంతాల నిర్మాణం ఎదుగుదలకు సంబంధించిన శాస్త్రీయ అధ్యయనాన్ని 'ఓడోంటాలజీ' (odontology) అని పిలుస్తారు.

== దంత చికిత్స ==
దంత వైద్యం ప్రధానంగా నోటి లోపల ఉండే భాగాలకు సంబంధించినది.<ref>{{cite journal| author=Gambhir RS| title=Primary care in dentistry – an untapped potential | journal= Journal of Family Medicine and Primary Care| year= 2015 | volume= 4 | issue= 1 | pages= 13–18 | pmid=25810982 | doi=10.4103/2249-4863.152239 | pmc=4366984 | type=Review | doi-access=free }}</ref> [[World Health Organization|ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]] ప్రకారం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా నోటి వ్యాధులు ఒక పెద్ద ప్రజారోగ్య సమస్యగా మారాయి. పేద మధ్యతరగతి ప్రజలు ఈ సమస్యల బారిన ఎక్కువగా పడుతున్నారు.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/oral_health/disease_burden/global/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630165431/http://www.who.int/oral_health/disease_burden/global/en/|archive-date=30 June 2004|title=What is the burden of oral disease?|publisher=[[World Health Organization|WHO]]|access-date=6 June 2017}}</ref>

దంత చికిత్సల్లో ఎక్కువ భాగం దంతాల క్షయం (పిప్పి పన్ను) చిగుళ్ల వ్యాధుల నివారణకు సంబంధించినవే ఉంటాయి. సాధారణంగా చేసే చికిత్సలు ఇవే:

దంతాలలో గుంటలు పూడ్చడం (restoration).

దంతాలను తొలగించడం (extraction).

దంతాల శుభ్రత (scaling).

రూట్ కెనాల్ చికిత్స (root canal).

అందం కోసం చేసే దంత చికిత్సలు (cosmetic dentistry).

సాధారణ దంత వైద్యులు దంతాల పరీక్ష చేయడం, ఎక్స్-రేలు తీయడం, వ్యాధిని గుర్తించడం మందులు రాయడం వంటి పనులు చేస్తారు. క్లిష్టమైన పనుల కోసం అనగా దంతాల ఇంప్లాంట్లు వేయడం లేదా మత్తు ఇచ్చి చికిత్స చేయడం వంటి వాటి కోసం అదనపు శిక్షణ అవసరం.

[[File:Enamel celiac.jpg|thumb|right|సెలియాక్ వ్యాధి (celiac disease) వల్ల దంతాల పైన పొర దెబ్బతినడం. ఇది నోటి ద్వారా ఇతర శారీరక వ్యాధులను గుర్తించడానికి ఒక ఉదాహరణ.]]

నోటిని శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం ఏడాదికి రెండు సార్లు దంత వైద్యుడిని సంప్రదించడం ద్వారా చాలా వ్యాధులను నివారించవచ్చు. నోటిలో వచ్చే ఇన్ఫెక్షన్లు శరీరంలోని ఎముకల బలహీనత (osteoporosis), చక్కెర వ్యాధి గుండె జబ్బులకు కారణం కావచ్చు. చిగుళ్ల వ్యాధి ఉన్న గర్భిణీ స్త్రీలకు నెలలు నిండకుండానే పిల్లలు పుట్టే ప్రమాదం ఉందని కొన్ని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. అందుకే నోటి ఆరోగ్యాన్ని శరీర ఆరోగ్యంతో కలిపి 'ఓరల్-సిస్టమిక్ హెల్త్' అని పిలుస్తారు.

== విద్య లైసెన్సింగ్ ==

[[File:Cross sections of teeth labels.png|thumb|right|దంతం యొక్క నిలువు కోత; 1: కిరీటం (crown), 2: వేరు (root), 3: ఎనామిల్, 4: డెంటిన్, 5: పల్ప్ గది, 6: రక్త నాళాలు నరాలు, 7: లిగమెంట్, 8: వేరు చివర, 9: ఎముక]]

ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి దంత వైద్య పాఠశాలను జాన్ ఎం. హారిస్ అమెరికాలోని ఒహియో రాష్ట్రంలో 1828లో ప్రారంభించారు. ఇది దంత వైద్యాన్ని ఒక గౌరవప్రదమైన వృత్తిగా మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. నేడు ఆ భవనం ఒక మ్యూజియంగా ఉంది.<ref>{{cite book |editor-last=Owen |editor-first=Lorrie K. |title=Dictionary of Ohio Historic Places |volume=2 |location=St. Clair Shores |publisher=Somerset |year=1999 |pages=1217–1218}}</ref> ఆ తర్వాత 1840లో మొదటి దంత కళాశాల మేరీల్యాండ్‌లో ప్రారంభమైంది.

వివిధ దేశాల్లో చదువుకున్న దంత వైద్యులు ఒకే రకమైన సమస్యకు వేర్వేరు చికిత్సలు సూచించే అవకాశం ఉందని కొన్ని అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి. ఉదాహరణకు, ఇజ్రాయెల్ లో చదువుకున్న వైద్యులు జ్ఞాన దంతాలను తొలగించాలని ఎక్కువగా సూచిస్తే, తూర్పు ఐరోపా వైద్యులు మరోలా ఆలోచించవచ్చు.

బ్రిటన్ (UK) లో 1859లో మొదటి దంత పాఠశాలలు ప్రారంభమయ్యాయి. 1878 1921 చట్టాల ద్వారా అక్కడ దంత వైద్యాన్ని పూర్తిస్థాయిలో క్రమబద్ధీకరించారు. అర్హత ఉన్న వారు మాత్రమే దంత వైద్యం చేసేలా నిబంధనలు పెట్టారు. ప్రస్తుతం బ్రిటన్ లో 'జనరల్ డెంటల్ కౌన్సిల్' ఈ వృత్తిని పర్యవేక్షిస్తుంది.

చాలా దేశాల్లో దంత వైద్యుడు కావాలంటే ఇంటర్మీడియట్ తర్వాత ఐదు నుండి ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు చదువుకోవాల్సి ఉంటుంది. దంత వైద్యంలో ఇచ్చే డిగ్రీలను వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు:

అమెరికా, కెనడాలో: డి.డి.ఎస్ (DDS) లేదా డి.ఎం.డి (DMD).

బ్రిటన్ భారత్ వంటి దేశాల్లో: బి.డి.ఎస్ (BDS).
డిగ్రీ పూర్తి చేసిన తర్వాత కూడా చాలా మంది క్లిష్టమైన చికిత్సల కోసం ఇంటర్న్‌షిప్ లేదా స్పెషలైజేషన్ చేస్తారు.

అమెరికాలో దంత వైద్యం చేసేవారు మూడేళ్ల అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ చదువు తర్వాత నాలుగేళ్ల దంత పాఠశాలలో చదువుతారు. ఆ తర్వాత వారు ఎనస్థీషియాలజీ, ఆర్థోడాంటిక్స్ (దంతాల అమరిక), పీడియాట్రిక్ డెంటిస్ట్రీ (పిల్లల దంత వైద్యం) వంటి 12 రకాల విభాగాల్లో స్పెషలైజేషన్ చేయవచ్చు.

=== నిరంతర విద్య ===
లైసెన్స్ ఉన్న దంత వైద్యులు తమ నైపుణ్యాలను ఎప్పటికప్పుడు మెరుగుపరుచుకోవడానికి 'నిరంతర వృత్తిపరమైన అభివృద్ధి' (CPD) ప్రోగ్రాముల్లో పాల్గొనాలి. కొత్త చికిత్సా పద్ధతులు, ఇన్ఫెక్షన్ నియంత్రణ అత్యవసర వైద్య పరిస్థితుల గురించి అప్‌డేట్ అవ్వడానికి ప్రభుత్వం కొన్ని గంటల పాటు ఇలాంటి క్లాసులకు హాజరు కావడాన్ని తప్పనిసరి చేస్తుంది.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-23 |title=Dental Continuing Education (CE/CPD): Global Requirements for Dentists and Dental Hygienists |url=https://cecrowd.com/accreditation-compliance/dental-continuing-education-ce-cpd-requirements |access-date=2025-11-23 |website=CE Crowd |language=en-US}}</ref>

== దంత వైద్యంలో ప్రత్యేక విభాగాలు ==

[[File:Armilan hammashoitola, Lappeenranta.jpg|thumb|ఫిన్లాండ్‌లోని ఒక ఆధునిక దంత క్లినిక్]]
సాధారణ డిగ్రీ తర్వాత దంత వైద్యులు తమకు నచ్చిన విభాగంలో లోతైన శిక్షణ పొందుతారు. వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి:

'''దంత ఎనస్థీషియాలజీ:''' చికిత్స సమయంలో నొప్పి తెలియకుండా మత్తు ఇవ్వడం నొప్పిని తగ్గించడంపై దృష్టి పెడుతుంది.

'''కాస్మెటిక్ డెంటిస్ట్రీ:''' పళ్లు తెల్లగా చేయడం, నవ్వును అందంగా మార్చడం వంటి పనులు చేస్తుంది.

'''డెంటల్ పబ్లిక్ హెల్త్:''' సమాజంలో నోటి ఆరోగ్య అవగాహన పెంచడం ప్రభుత్వ ఆరోగ్య విధానాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఎండోడాంటిక్స్:''' దీనినే రూట్ కెనాల్ చికిత్స అని కూడా అంటారు. పంటి లోపల ఉండే పల్ప్ నరాలకు వచ్చే వ్యాధులకు చికిత్స చేస్తారు.

'''ఫోరెన్సిక్ ఓడోంటాలజీ:''' నేర పరిశోధనలో దంతాల ఆధారాల ద్వారా వ్యక్తులను గుర్తించడం.

'''జెరియాట్రిక్ డెంటిస్ట్రీ:''' వృద్ధులకు వచ్చే దంత సమస్యలకు చికిత్స చేయడం.

'''ఓరల్ అండ్ మ్యాక్సిల్లోఫేషియల్ సర్జరీ:''' దవడలు, ముఖం నోటికి సంబంధించిన శస్త్రచికిత్సలు. ఇందులో దంతాలను పీకడం ఇంప్లాంట్లు వేయడం కూడా ఉంటుంది.

'''ఓరల్ మెడిసిన్:''' నోటి లోపల వచ్చే పుండ్లు ఇతర పొరల వ్యాధులను గుర్తించి చికిత్స చేయడం.

'''ఆర్థోడాంటిక్స్:''' వంకరగా ఉన్న దంతాలను సరిచేయడం దవడల ఎదుగుదలను క్రమబద్ధీకరించడం.

'''పీడియాట్రిక్ డెంటిస్ట్రీ:''' చిన్న పిల్లల దంత సమస్యల చికిత్స.

'''పీరియోడాంటాలజీ:''' చిగుళ్ల వ్యాధుల అధ్యయనం చికిత్స.

'''ప్రోస్టోడాంటిక్స్:''' ఊడిపోయిన దంతాల స్థానంలో కృత్రిమ దంతాలను (dentures/bridges) అమర్చడం.

'''వెటర్నరీ డెంటిస్ట్రీ:''' జంతువులకు చేసే దంత చికిత్స.

== చరిత్ర ==
[[File:A wealthy patient falling over because of having a tooth ext Wellcome V0012058.jpg|thumb|upright|1790 ప్రాంతంలో దంతాన్ని పీకుతున్నప్పుడు నొప్పికి తట్టుకోలేక పడిపోతున్న రోగిని చూపే చిత్రం.]]

పురాతన కాలంలో మనుషులు అడవిలో లభించే ఆహారం తిన్నప్పుడు దంతాల క్షయం తక్కువగా ఉండేది. కానీ సుమారు 10,000 ఏళ్ల క్రితం వ్యవసాయం మొదలైన తర్వాత, పిండి పదార్ధాలు చక్కెర వినియోగం పెరిగి దంతాల సమస్యలు (పిప్పి పళ్లు) పెరిగాయి.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/earth/story/20160229-how-our-ancestors-drilled-rotten-teeth |title = How our ancestors drilled rotten teeth |last = Barras |first = Colin |publisher = BBC |date = 29 February 2016 |access-date = 1 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519063141/https://www.bbc.com/earth/story/20160229-how-our-ancestors-drilled-rotten-teeth |archive-date=19 May 2017}}</ref> ఇటలీలో లభించిన ఆధారాల ప్రకారం 14,000 ఏళ్ల క్రితమే రాతి పనిముట్లతో పళ్లను శుభ్రం చేసేవారు. 130,000 ఏళ్ల క్రితం నియాండర్తల్ మానవులు కూడా ప్రాథమిక దంత పనిముట్లను వాడేవారని 2017 అధ్యయనం చెబుతోంది.<ref>{{cite web |url = https://news.ku.edu/2017/06/23/analysis-neanderthal-teeth-marks-uncovers-evidence-prehistoric-dentistry |title = Analysis of Neanderthal teeth marks uncovers evidence of prehistoric dentistry |publisher = The University of Kansas |date = 28 June 2017 |access-date = 1 July 2017 }}</ref>

క్రీస్తుపూర్వం 7000 సంవత్సరాల క్రితం సింధు లోయ నాగరికతలో దంత వైద్యం జరిగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. అప్పట్లో పూసలు తయారు చేసే డ్రిల్ యంత్రాలతో పంటి సమస్యలను నయం చేసేవారని పాకిస్థాన్‌లోని మెహర్‌గర్ వద్ద జరిపిన తవ్వకాల్లో తెలిసింది. స్లోవేనియాలో 6500 ఏళ్ల క్రితమే తేనెటీగల మైనం (beeswax) తో పంటిలోని రంధ్రాలను పూడ్చేవారు. పురాతన ఈజిప్షియన్లు బంగారు తీగలతో దంతాలను కలిపి కట్టేవారు. ఆధునిక దంత వైద్యానికి పితామహుడిగా 'పియరీ ఫౌచార్డ్' ను పరిగణిస్తారు. ఆయన 1728లో దంత వైద్యంపై మొదటి సమగ్రమైన పుస్తకాన్ని రాశారు.

పాత కాలంలో సుమేరియన్లు 'పంటి పురుగు' (tooth worm) వల్ల పళ్లు పుచ్చిపోతాయని నమ్మేవారు. ఈ నమ్మకం భారత్, ఈజిప్ట్, చైనా జపాన్ దేశాల్లో కూడా ఉండేది. చివరకు 14వ శతాబ్దంలో కూడా కొందరు శస్త్రచికిత్సకులు ఇదే నమ్మకాన్ని ప్రచారం చేశారు.<ref>{{cite journal|author=Suddick Richard P., Harris Norman O. |year=1990 |title=Historical Perspectives of Oral Biology: A Series |url=http://crobm.iadrjournals.org/cgi/reprint/1/2/135.pdf |journal=Critical Reviews in Oral Biology and Medicine |volume=1 |issue=2 |pages=135–51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218025641/http://crobm.iadrjournals.org/cgi/reprint/1/2/135.pdf |archive-date=18 December 2007 |doi=10.1177/10454411900010020301 |pmid=2129621 }}</ref>

ప్రాచీన గ్రీకు పండితులు హిప్పోక్రేట్స్ అరిస్టాటిల్ దంతాల ఎదుగుదల, పంటి నొప్పికి చికిత్స దంతాలను పీకడానికి 'ఫోర్సెప్స్' వంటి పనిముట్ల వాడకం గురించి రాశారు.<ref>{{cite web |url = http://completedentalguide.co.uk/history-of-dentistry/ |title = History Of Dentistry |work = Complete Dental Guide |access-date = 29 June 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160714150814/http://completedentalguide.co.uk/history-of-dentistry/ |archive-date = 14 July 2016 }} </ref>ఇటలీలోని ఎట్రుస్కాన్లు క్రీస్తుపూర్వం 700 నాటికే జంతువుల దంతాలను బంగారు పట్టీలతో కలిపి కృత్రిమ దంతాలను తయారు చేసేవారు.

మధ్య యుగాలలో దంత వైద్యం అనేది ఒక ప్రత్యేక వృత్తిగా లేదు. జుట్టు కత్తిరించే మంగలి పని చేసేవారు (బార్బర్లు) లేదా సాధారణ వైద్యులు పళ్లను పీకేవారు. ఆ కాలంలో నొప్పి నుండి ఉపశమనం పొందడానికి పన్ను పీకడం ఒక్కటే మార్గంగా ఉండేది. 14వ శతాబ్దంలో 'డెంటల్ పెలికాన్' అనే పనిముట్టును పళ్లు పీకడానికి వాడేవారు, ఆ తర్వాత 'డెంటల్ కీ' 19వ శతాబ్దంలో ఆధునిక ఫోర్సెప్స్ వచ్చాయి.

=== ఆధునిక దంత వైద్యం ===
[[File:Microscope,The Dental cosmos (1907).jpg|thumb|right|1907 నాటి దంత విశ్లేషణ మైక్రోస్కోప్]]

1650 నుండి 1800 మధ్య కాలంలో ఆధునిక దంత వైద్య శాస్త్రం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఫ్రెంచ్ శస్త్రచికిత్సకుడు 'పియరీ ఫౌచార్డ్' దంత వైద్యానికి కొత్త రూపునిచ్చారు. ఆయన గడియారాలు తయారు చేసేవారు ఆభరణాల తయారీదారుల వద్ద ఉండే పనిముట్లను దంత చికిత్సకు అనుగుణంగా మార్చుకున్నారు. చక్కెరకు సంబంధించిన ఆమ్లాల వల్లే దంతాలు దెబ్బతింటాయని ఆయన మొట్టమొదట చెప్పారు.

ఫౌచార్డ్ కృత్రిమ దంతాల తయారీలో కూడా మార్పులు తెచ్చారు. ఏనుగు దంతం లేదా ఎముకలతో పళ్లను తయారు చేయవచ్చని సూచించారు. పళ్లను వరుసలో పెట్టడానికి 'బ్రేసెస్' (braces) వాడకాన్ని కూడా ఆయనే మొదలుపెట్టారు. 1728లో ఆయన ప్రచురించిన పుస్తకం దంత వైద్యాన్ని సాధారణ శస్త్రచికిత్స నుండి వేరు చేసి ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా నిలబెట్టింది.<ref>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=2RRqAAAAMAAJ |title = Pierre Fauchard (1678–1761): The First Dental Surgeon, His Work, His Actuality |author-first1 = André |author-last1=Besombes |author-first2 = Phillipe |author-last2=de Gaillande |publisher = Pierre Fauchard Academy |date = 1993 }}</ref>

ఆ తర్వాత జాన్ హంటర్ అనే బ్రిటిష్ వైద్యుడు పళ్లను ఒకరి నుండి ఒకరికి మార్పిడి (transplant) చేయవచ్చనే సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. దానం ఇచ్చే వ్యక్తి పన్ను తాజాగా ఉండాలని ఆయన చెప్పారు. ఈ సూత్రాలే నేడు శరీరంలోని ఇతర అవయవాల మార్పిడిలో కూడా వాడుతున్నారు. 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దంత వైద్యం ప్రభుత్వ నియంత్రణలోకి వచ్చింది. 1878లో బ్రిటన్ లో దంత వైద్య చట్టం అమల్లోకి వచ్చింది.

== ఆధునిక దంత వైద్యంలో ఎదురయ్యే ముప్పులు ==

==== శబ్దం ====
దంత వైద్యంలో వాడే డ్రిల్లింగ్ యంత్రాలు శుభ్రం చేసే పనిముట్ల నుండి వచ్చే శబ్దం వల్ల వైద్యులకు వినికిడి సమస్యలు రావచ్చు. నిరంతరం 85-90 డెసిబుల్స్ కంటే ఎక్కువ శబ్దం వినడం వల్ల చెవి లోపలి భాగాలు దెబ్బతింటాయి. దీనివల్ల వినికిడి తగ్గడం లేదా చెవుల్లో రొద రావడం (tinnitus) వంటి సమస్యలు కలుగుతాయి. వీటి నుండి రక్షణ పొందడానికి వైద్యులు చెవులకు ప్రత్యేక పరికరాలను (ear protection) ధరించాలి.<ref>{{cite web|title=Noise-Induced Hearing Loss|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/noise-induced-hearing-loss|website=NIDCD|date=18 August 2015}}</ref>

==== రసాయన ముప్పులు ====
దంత వైద్యంలో వాడే క్రిమిసంహారకాలు (disinfectants) ఇతర పదార్థాల వల్ల అలర్జీలు వచ్చే అవకాశం ఉంది. పాదరసం (mercury), నికెల్ వంటి లోహాల వల్ల చర్మ సమస్యలు రావచ్చు.<ref>{{Cite journal|title=Mercury level in biological samples of dentists in Iran: a systematic review and meta-analysis|journal=Journal of Environmental Health Science & Engineering|date=December 2020|issn=2052-336X|pmc=7721756|pmid=33312669|pages=1655–1669|volume=18|issue=2|doi=10.1007/s40201-020-00558-w|first1=Ahmad|last1=Jonidi Jafari|first2=Ali|last2=Esrafili|first3=Yousef|last3=Moradi|first4=Norouz|last4=Mahmoudi |bibcode=2020JEHSE..18.1655J }}</ref>

===== క్రిమిసంహారకాలు =====
రోగుల మధ్య ఇన్ఫెక్షన్ సోకకుండా ఉండటానికి ఆల్కహాల్, హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ వంటి రసాయనాలను వాడతారు. వీటి వాసన నిరంతరం పీల్చడం వల్ల ఆస్తమా శ్వాసకోశ ఇబ్బందులు రావచ్చు. క్లినిక్‌లలో సరైన గాలి వెలుతురు (ventilation) ఉండటం వైద్యులు గ్లౌజులు, మాస్కులు ధరించడం ద్వారా ఈ ప్రమాదాలను తగ్గించవచ్చు.

===== పాదరసం =====
పళ్లలోని రంధ్రాలను పూడ్చడానికి వాడే 'అమాల్గమ్' (amalgam) లో 50% పాదరసం ఉంటుంది. ఇది వేసేటప్పుడు లేదా తీసేటప్పుడు వెలువడే ఆవిరి విషపూరితమైనది. దీనివల్ల నాడీ వ్యవస్థ కిడ్నీలు దెబ్బతినే అవకాశం ఉంది. జ్ఞాపకశక్తి తగ్గడం, వణుకు రావడం వంటివి దీని లక్షణాలు.<ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OCSPP |date=2015-09-08 |title=Mercury in Dental Amalgam |url=https://www.epa.gov/mercury/mercury-dental-amalgam |access-date=2025-11-17 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref>

===== మెథాక్రిలేట్ నికెల్ =====
కృత్రిమ దంతాల తయారీలో వాడే రెసిన్ల (methacrylate) వల్ల చర్మం ఎర్రబడటం ఊపిరితిత్తుల సమస్యలు రావచ్చు. అలాగే దంతాల అమరికకు వాడే తీగలలో నికెల్ ఉంటుంది. ఇది వైద్యులకు రోగులకు కూడా అలర్జీ కలిగించే అవకాశం ఉంది.

== సాక్ష్యాధారాల ఆధారిత దంత వైద్యం ==

ఆధునిక వైద్యంలో కేవలం అనుభవంతోనే కాకుండా, సరికొత్త శాస్త్రీయ పరిశోధనల ఆధారంగా చికిత్స చేయాలనే ఉద్యమం మొదలైంది. దీనిని 'ఎవిడెన్స్ బేస్డ్ డెంటిస్ట్రీ' అంటారు. ఇది 1990లలో కెనడాలోని మెక్‌మాస్టర్ విశ్వవిద్యాలయంలో గోర్డాన్ గైట్ ద్వారా ప్రారంభమైంది. దీనివల్ల రోగులకు అత్యుత్తమ సురక్షితమైన చికిత్స అందుతుంది. వైద్యులు ఎప్పటికప్పుడు మారుతున్న కొత్త పద్ధతులను నేర్చుకుంటూ రోగుల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడతారు.

== దంత వైద్యంలో డిజిటలైజేషన్ ==
ఆధునిక సాంకేతికత దంత వైద్యాన్ని పూర్తిగా మార్చేస్తోంది. కంప్యూటర్ సాయంతో దంతాల డిజైన్ చేయడం (CAD/CAM), 3D ప్రింటింగ్ ద్వారా కృత్రిమ దంతాలను తయారు చేయడం కృత్రిమ మేధస్సు (AI) ద్వారా వ్యాధులను గుర్తించడం వంటివి ఇప్పుడు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ఎలక్ట్రానిక్ హెల్త్ రికార్డ్స్ ద్వారా రోగి పాత చికిత్స వివరాలను సులభంగా తెలుసుకోవచ్చు. యువ వైద్యులు ఈ సాంకేతికతను వాడటానికి ఆసక్తి చూపిస్తున్నారు, అయితే ఖర్చు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ఇవి అన్ని చోట్లా అందుబాటులోకి రాలేదు.<ref>{{Cite journal |last1=Schnitzler |first1=Christian |last2=Bohnet-Joschko |first2=Sabine |date=2025-05-15 |title=Technology Readiness Drives Digital Adoption in Dentistry: Insights from a Cross-Sectional Study |journal=Healthcare |language=en |volume=13 |issue=10 |page=1155 |doi=10.3390/healthcare13101155 |pmid=40427991 |doi-access=free |issn=2227-9032|pmc=12110977 }}</ref>

== నైతిక న్యాయపరమైన అంశాలు ==
దంత వైద్యం నేర్చుకోవడం అనేది కేవలం పుస్తకాల్లో చదివితే వచ్చేది కాదు. ఇది ప్రయోగశాలల్లో రోగుల వద్ద ప్రత్యక్షంగా పనిచేస్తేనే వస్తుంది. అందుకే దంత వైద్య కళాశాలలకు సరైన గుర్తింపు ఉండటం చాలా ముఖ్యం. ఇది వైద్యుల వృత్తి నైపుణ్యాన్ని రోగుల భద్రతను నిర్ధారిస్తుంది.

== మూలాలు ==
{{Reflist}}
{{మూలాలజాబితా}}
== బయటి లింకులు ==
{{sister project links|d=yes|wikt=Category:en:dentistry|v=School:Dentistry|c=category:Dentistry|n=no|species=no|m=no|f=no|mw=no|s=Category:Dentistry|b=Dental Case Files}}
{{cite web |url = http://www.ada.org/glossaryforprofessionals.aspx |title = Glossary of Dental Clinical and Administrative Terms |publisher = [[American Dental Association]] |access-date = 1 February 2014 |archive-date = 6 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306022116/http://ada.org/glossaryforprofessionals.aspx |url-status = dead }}

[https://www.ada.org అమెరికన్ డెంటల్ అసోసియేషన్]

[https://www.fdiworlddental.org ప్రపంచ దంత సమాఖ్య (FDI)]

{{Authority control}}

[[Category:దంత వైద్యం]]
[[Category:వైద్య విభాగాలు]].

[[వర్గం:వైద్య శాస్త్రము]]

క్రీడా శాస్త్రం

2026-04-20T10:11:12Z

WikiPBR: Created page with "'''క్రీడా శాస్త్రం''' అనేది వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు ఆరోగ్యవంతమైన మానవ శరీరం తక్షణమే మరియు దీర్ఘకాలికంగా ఎలా స్పందిస్తుంది అనే అంశాన్ని అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. క్రీడలు మ..."

'''క్రీడా శాస్త్రం''' అనేది వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు ఆరోగ్యవంతమైన మానవ శరీరం తక్షణమే మరియు దీర్ఘకాలికంగా ఎలా స్పందిస్తుంది అనే అంశాన్ని అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. క్రీడలు మరియు శారీరక శ్రమ వల్ల కణాల స్థాయి నుండి మొత్తం శరీరం వరకు ఆరోగ్యం మరియు పనితీరు ఎలా మెరుగుపడతాయో ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడా శాస్త్రం ప్రధానంగా శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology), మనస్తత్వ శాస్త్రం (psychology), శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం (anatomy), బయోమెకానిక్స్ (biomechanics), జీవ రసాయన శాస్త్రం (biochemistry) మరియు కైనెటిక్స్ (kinesiology) వంటి రంగాలను తనలో కలుపుకుంటుంది.McArdle, 2006. p. 8.

[[File:Japan Institute of Sports Sciences.JPG|thumb|క్రీడా శాస్త్ర సంస్థ, జపాన్]]

== చారిత్రక నేపథ్యం మరియు పరిణామం ==

క్రీడా శాస్త్రం యొక్క మూలాలు ప్రాచీన గ్రీకు కాలంలో ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ ప్రాచీన గ్రీకు వైద్యుడు గాలెన్ (131–201) ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచుకోవడం, సరైన పోషకాహారం తీసుకోవడం మరియు కండరాల బలోపేతం గురించి 87 వివరణాత్మక వ్యాసాలను రాశారు.<ref> {{cite book |last1=Berryman |first1=Jack |title=Sport and Exercise Science |date=1992 |publisher=University of Illinois Press |isbn=0-252-01896-6 |pages=14–19}}</ref> ఆయన రాసిన ఈ వ్యాసాలు ఆధునిక వ్యాయామ శరీర ధర్మ శాస్త్రానికి పునాదిగా నిలిచాయి.

మధ్య యుగాలలో ఈ శాస్త్రం కొంత నెమ్మదించినప్పటికీ, పునరుజ్జీవన కాలంలో మానవ శరీరం పనితీరుపై కొత్త ఆలోచనలు పుట్టుకొచ్చాయి. 15వ శతాబ్దంలో గుటెన్‌బర్గ్ ముద్రణ యంత్రం అందుబాటులోకి రావడంతో ఈ ఆలోచనలు వేగంగా వ్యాపించాయి. కొత్త పరిశోధకులు రక్త ప్రసరణ మరియు జీర్ణ వ్యవస్థల సంక్లిష్టతలపై వెలుగు నింపారు. 19వ శతాబ్దం నాటికి, ఆధునిక వైద్య పాఠశాలలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ రంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి.

=== కీలక వ్యక్తుల కృషి ===
క్రీడా శాస్త్ర అభివృద్ధికి కృషి చేసిన కొందరు ముఖ్య వ్యక్తులు:

'''ఆస్టిన్ ఫ్లింట్ జూనియర్ (1836–1915):''' వ్యాయామానికి శరీరం చూపే ప్రతిస్పందనలను తన వైద్య పుస్తకాల్లో వివరించిన మొదటి అమెరికన్ వైద్యులలో ఒకరు.<ref>{{cite book |last1=McArdle |first1=William |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |page=8}}</ref>

'''ఎడ్వర్డ్ హిచ్‌కాక్ జూనియర్ (1828–1911):''' శారీరక వ్యాయామం మరియు శిక్షణపై శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసం తన వృత్తిని అంకితం చేశారు.<ref>{{cite web |last1=Sweet |first1=William |title=150 Years Ago: Amherst Established Nation's First College Health Program |url=https://www.amherst.edu/news/news_releases/2011/08/node/337711/ |website=amherst.edu}}</ref>

'''ఆగస్ట్ క్రోగ్ (1874–1949):''' కండరాలు పనిచేస్తున్నప్పుడు రక్త ప్రసరణను నియంత్రించే విధానాన్ని కనుగొన్నందుకు 1920లో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.<ref>{{cite web |title=August Krogh Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1920/krogh/biographical/ |website=NobelPrize.org}}</ref>

== క్రీడా శాస్త్రం - ప్రధాన ఉప విభాగాలు ==

క్రీడా శాస్త్రం అనేది అనేక విభిన్న శాస్త్రాల కలయిక. ఇందులో ప్రతి విభాగం క్రీడాకారుడి పనితీరును మెరుగుపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

=== 1. శరీర ధర్మ శాస్త్రం (Exercise Physiology) ===
వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు శరీరం లోపల జరిగే మార్పులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. గుండె కొట్టుకునే వేగం, శ్వాసక్రియ, రక్త ప్రసరణ మరియు కండరాల శక్తి వినియోగం వంటి అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు ఎంత సమయం పాటు అలసిపోకుండా ఆడగలరు (endurance) అనేది ఈ శాస్త్రం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది.

=== 2. బయోమెకానిక్స్ (Sports Biomechanics) ===
శరీరాన్ని ఒక యంత్రంగా పరిగణించి, కదలికల వెనుక ఉన్న భౌతిక సూత్రాలను ఇది వివరిస్తుంది.

క్రీడాకారులు గాయపడకుండా ఎలా కదలాలి?

తక్కువ శక్తితో ఎక్కువ వేగంగా ఎలా పరిగెత్తాలి?

జంపింగ్ లేదా త్రోయింగ్ సమయంలో శరీర కోణం ఎలా ఉండాలి?
వంటి ప్రశ్నలకు బయోమెకానిక్స్ సమాధానం ఇస్తుంది.

=== 3. క్రీడా మనస్తత్వ శాస్త్రం (Sport Psychology) ===
ఆటలో గెలవాలంటే కేవలం శారీరక శక్తే సరిపోదు, మానసిక బలం కూడా ఉండాలి. ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, ఏకాగ్రతను నిలుపుకోవడం మరియు ఓటమి ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా ఉండటం వంటి అంశాలను ఇది నేర్పుతుంది. మైదానంలో క్రీడాకారుడి ప్రవర్తనను ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

=== 4. క్రీడా పోషకాహారం (Sports Nutrition) ===
క్రీడాకారులకు సాధారణ వ్యక్తుల కంటే భిన్నమైన ఆహారం అవసరం. ఏ రకమైన ఆహారం తీసుకుంటే శక్తి పెరుగుతుంది, గాయాలు త్వరగా తగ్గుతాయి మరియు శరీరం నీటి శాతాన్ని (hydration) ఎలా కాపాడుకోవాలి అనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది.

== క్రీడా శాస్త్ర అధ్యయనం మరియు ప్రయోగాలు ==

[[File:Snowboarder during turn while in deep powder-ColorTemp.jpeg|thumb|మంచుపై ప్రయాణించే వ్యక్తి మలుపు తిరుగుతున్నప్పుడు జరిగే శారీరక మార్పులను భౌతిక శాస్త్రంలోని బయోమెకానిక్స్ పద్ధతుల ద్వారా విశ్లేషించవచ్చు.]]

[[File:Snowboarder in curve with diagram showing vectors for centrifugal force and weight.svg|thumb|పైన ఉన్న చిత్రానికి సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్ర రేఖాచిత్రం. ఇందులో బరువు మరియు అపకేంద్ర బలం ఎలా పనిచేస్తాయో బాణం గుర్తుల ద్వారా చూపబడింది.]]

క్రీడా శాస్త్రంలో ఎక్కువ పరిశోధనలు విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా ప్రత్యేక పరిశోధనా కేంద్రాలలో జరుగుతాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=Stephen John |date=1 August 2007 |title=A profile of sports science research (1983–2003) |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=10 |issue=4 |pages=193–200}}</ref> ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో డిగ్రీ చదివే వారి సంఖ్య పెరుగుతోంది. ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉపయోగించి ప్రయోగశాలల్లో క్రీడాకారుల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తారు.

క్రీడా శాస్త్రం వృద్ధాప్యంలో ఉన్న శరీరానికి కూడా ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last=Tulle |first=Emmanuelle |date=1 December 2008 |title=Acting your age? Sports science and the ageing body |journal=Journal of Aging Studies |volume=22 |issue=4 |pages=340–347}}</ref> వయసు పైబడిన వారు వ్యాయామం చేయడం వల్ల వారి రోజువారీ పనులను స్వతంత్రంగా చేసుకోగలుగుతారు మరియు కింద పడటం వంటి ప్రమాదాల నుండి రక్షణ పొందుతారు. ఇది వృద్ధాప్యాన్ని ఆపడానికి కాకుండా, శరీరాన్ని చురుకుగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last1=Goggin |first1=N. L. |title=Physical Activity Behaviors of Older Adults |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=9 |pages=58–66}}</ref>

== ఆధునిక క్రీడల్లో క్రీడా శాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత ==

ప్రస్తుత పోటీ ప్రపంచంలో ప్రతి సెకను, ప్రతి మిల్లీమీటరు గెలుపోటములను నిర్ణయిస్తున్నాయి. అటువంటి సమయంలో క్రీడా శాస్త్రం క్రీడాకారులకు అదనపు బలాన్ని ఇస్తుంది.

పనితీరు విశ్లేషణ: వీడియో టెక్నాలజీ మరియు సెన్సార్ల ద్వారా క్రీడాకారుడి ప్రతి కదలికను విశ్లేషిస్తారు. ఎక్కడ పొరపాట్లు జరుగుతున్నాయో గుర్తించి వాటిని సరిదిద్దుతారు.

గాయాల నివారణ: క్రీడాకారులు ఎక్కువగా గాయపడే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించి, వాటిని బలోపేతం చేసే వ్యాయామాలను సూచిస్తారు. ఒకవేళ గాయపడితే, త్వరగా కోలుకోవడానికి ఫిజియోథెరపీ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు.

క్రీడా పరికరాల తయారీ: క్రీడా శాస్త్రం అందించే సమాచారంతో మెరుగైన బూట్లు, దుస్తులు మరియు ఆట వస్తువులను తయారు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, గాలి ఒత్తిడిని తట్టుకునే స్విమ్మింగ్ సూట్లు లేదా తక్కువ బరువున్న టెన్నిస్ రాకెట్లు.

== క్రీడా శాస్త్రం - ఉపాధి అవకాశాలు ==

ఈ రంగంలో విద్యను అభ్యసించిన వారికి అనేక రకాల అవకాశాలు ఉన్నాయి:

క్రీడా కోచ్: క్రీడాకారులకు శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం.

ఫిట్‌నెస్ నిపుణుడు: జిమ్ మరియు ఫిట్‌నెస్ సెంటర్లలో శిక్షకులుగా పనిచేయడం.

క్రీడా పోషకాహార నిపుణుడు: జట్లు లేదా వ్యక్తిగత క్రీడాకారుల కోసం డైట్ ప్లాన్ సిద్ధం చేయడం.

పరిశోధకుడు: కొత్త శిక్షణ పద్ధతులు మరియు పరికరాలపై పరిశోధన చేయడం.

రీహాబిలిటేషన్ నిపుణుడు: గాయపడిన క్రీడాకారులు తిరిగి మైదానంలోకి వచ్చేలా సహాయపడటం.

== క్రీడా శాస్త్రంపై విమర్శలు మరియు సవాళ్లు ==

2018లో జరిగిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, క్రీడా శాస్త్ర రంగంలో ఒకే రకమైన ప్రయోగాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చేసి ఫలితాలను సరిచూసే పద్ధతి తక్కువగా ఉందని విమర్శలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Halperin |first1=Israel |date=1 February 2018 |title=Strengthening the Practice of Exercise and Sport-Science Research |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=13 |issue=2 |pages=127–134}}</ref> కొన్నిసార్లు చిన్న ఫలితాలను కూడా పెద్దవిగా చూపించే గణాంక దోషాలు జరుగుతున్నాయి. వీటిని సరిదిద్దడానికి "మెటారిసెర్చ్" అనే విభాగం పనిచేస్తోంది. ఇది పరిశోధనల పారదర్శకతను పెంచడానికి కృషి చేస్తోంది.

== ముగింపు ==

క్రీడా శాస్త్రం అనేది కేవలం ఆటల గురించి మాత్రమే కాదు, అది మానవ సామర్థ్యం యొక్క హద్దులను తెలుసుకునే ఒక ప్రయాణం. ఇది క్రీడాకారులకు పతకాలు సాధించడంలోనే కాకుండా, సామాన్య ప్రజలు ఆరోగ్యంగా, ఉత్సాహంగా ఉండటానికి కూడా దిక్సూచిలా పనిచేస్తుంది. శరీర నిర్మాణంపై అవగాహన పెంచుకోవడం ద్వారా మనం దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల నుండి రక్షణ పొందవచ్చు. భవిష్యత్తులో కృత్రిమ మేధస్సు మరియు డేటా అనలిటిక్స్ తోడుతో క్రీడా శాస్త్రం మరిన్ని అద్భుతాలను సృష్టించనుంది.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
== మూలాలు ==
'''గమనికలు'''
{{reflist}}

== బయటి లింకులు ==
{{commons category}}

[https://www.acsm.org అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ స్పోర్ట్స్ మెడిసిన్]

[https://www.essa.org.au ఎక్సర్‌సైజ్ & స్పోర్ట్స్ సైన్స్ ఆస్ట్రేలియా]

[http://www.nsca.com/Home/ నేషనల్ స్ట్రెంత్ & కండిషనింగ్ అసోసియేషన్]
{{Authority control}}
[[Category:క్రీడా శాస్త్రం]]
[[Category:అనువర్తిత శాస్త్రాలు]]

సైనిక శాస్త్రం

2026-04-17T10:21:24Z

WikiPBR: Created page with " '''సైనిక శాస్త్రం''' అనేది సైనిక ప్రక్రియలు, సంస్థలు మరియు ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే ఒక శాస్త్రం. దీనితో పాటు యుద్ధం, వ్యవస్థీకృత బలప్రయోగానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు మరియు వాటి అన..."

'''సైనిక శాస్త్రం''' అనేది సైనిక ప్రక్రియలు, సంస్థలు మరియు ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే ఒక శాస్త్రం. దీనితో పాటు యుద్ధం, వ్యవస్థీకృత బలప్రయోగానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు మరియు వాటి అన్వయాల గురించి కూడా ఇది వివరిస్తుంది. <ref> ordan, 2013. p. 880</ref>. ఇది ప్రధానంగా జాతీయ రక్షణ విధానానికి అనుగుణంగా సైనిక సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు అవసరమైన సిద్ధాంతాలు, పద్ధతులు మరియు ఆచరణపై దృష్టి పెడుతుంది. సైనిక బలగాలకు సాపేక్ష ప్రయోజనాన్ని అందించడానికి అవసరమైన వ్యూహాత్మక, రాజకీయ, ఆర్థిక, మానసిక, సామాజిక, కార్యాచరణ, సాంకేతిక మరియు యుద్ధతంత్ర అంశాలను గుర్తించడానికి సైనిక శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది. శాంతి సమయంలో లేదా యుద్ధ సమయంలో విజయం సాధించే అవకాశాలను ఇది మెరుగుపరుస్తుంది. సైనిక శాస్త్రవేత్తలలో సిద్ధాంతకర్తలు, పరిశోధకులు, ప్రయోగాత్మక శాస్త్రవేత్తలు, డిజైనర్లు, ఇంజనీర్లు మరియు ఇతర సైనిక సిబ్బంది ఉంటారు.

నిర్దిష్ట వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలను సాధించడానికి సైనిక సిబ్బంది ఆయుధాలను, పరికరాలను మరియు శిక్షణను పొందుతారు. సాంకేతిక నిఘాలో భాగంగా శత్రువుల సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి కూడా సైనిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. సైనిక విద్యలో, అధికారులు కావాలనుకునే వారికి శిక్షణ ఇచ్చే విద్యా సంస్థలలోని విభాగానికి తరచుగా సైనిక శాస్త్ర విభాగం అని పేరు పెడతారు.

== చరిత్ర ==

[[File:Telephony Class NGM-v31-p357.jpg|thumb|left|టెలిఫోనీ క్లాస్: అమెరికా సైన్యంలోని సిబ్బందికి శిక్షణ. ఆధునిక యుద్ధతంత్రంలో టెలిఫోన్ వాడకం వల్ల పాతకాలపు గుర్రపు స్వారీ చేసే సందేశాహరుల అవసరం తగ్గిపోయింది. టెలిఫోన్ ద్వారా సందేశం పంపడం వల్ల సమయం మరియు దూరం ఆదా అవుతుంది. 1917 నాటి చిత్రం.]] <ref>{{main|History of military technology|Military history}}</ref>

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు, సైనిక శాస్త్రాన్ని ఒక ముఖ్యమైన విద్యా విభాగంగా పరిగణించేవారు. దీనికి కారణం ఆ కాలంలో విద్యపై ఉన్న గౌరవం మరియు రహస్య స్వభావం. 1880ల నాటికి ఐరోపా జనాభాలో ఎక్కువ మందికి అక్షరాస్యత లేదు. అటువంటి సమయంలో, సైనిక అధికారులు చేసే సంక్లిష్టమైన గణనలు మరియు యుద్ధ క్షేత్రంలో దళాల కదలికలు సామాన్యులకు ఒక అద్భుతంలా అనిపించేవి. తుపాకీ మందు ఆవిష్కరణ మరియు కోటల నిర్మాణం వంటి అంశాలు సైనిక శాస్త్రాన్ని మరింత లోతైన విషయంగా మార్చాయి.

19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, యుద్ధ భూమిలో బలప్రయోగానికి సంబంధించిన పద్ధతులు పెద్దగా మారలేదు.<ref>{{harvnb|Gat|1992|p=12}}</ref> దీనికి కారణం క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా, ఇతర శాస్త్రాలలా కాకుండా యుద్ధంలో ఎదుటి వస్తువు లేదా శత్రువు కూడా ప్రతిస్పందిస్తుంది. నెపోలియన్ యుద్ధాల తర్వాత యువ అధికారులు యుద్ధంలో గెలుపు అనేది వ్యక్తుల మరియు సమూహాల మనస్తత్వంపై ఆధారపడి ఉంటుందని భావించేవారు.p. 29, Gat దీని వల్ల సైనిక సంస్థలు తమ యుద్ధ సిద్ధాంతాలకు పరిమాణాత్మక మరియు గుణాత్మక పరిశోధనలను అన్వయించడం ప్రారంభించాయి.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ అనుభవాల నుండే ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం పుట్టింది. ఆ కాలంలో సైనిక సరఫరా అనేది ఒక లాజిస్టిక్స్ శాస్త్రంగా మారింది. ఆయుధాల తయారీ కంటే వేగంగా వాటిని వాడటం, అంతర్గత దహన యంత్రాలను వాడటం వంటి మార్పులు వచ్చాయి.<ref>p. 50, Thompson </ref>యుద్ధతంత్రంలో కూడా పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి. పదాతీ దళం ట్యాంకులు, విమానాలు మరియు ఫిరంగి దళాలతో కలిసి పనిచేయడం ప్రారంభమైంది. టెక్నాలజీ అనేది యుద్ధ క్షేత్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైనదని అందరూ గుర్తించారు.

== సైనిక నైపుణ్యాల వినియోగం ==
సైనిక శాస్త్రం ప్రధానంగా సైనిక కార్యకలాపాల్లో ఎవరు పాల్గొంటారు, వారికి ఎలాంటి నైపుణ్యాలు ఉండాలి అనే దానిపై దృష్టి పెడుతుంది.

=== సైనిక సంస్థ - బలగాల నిర్మాణం ===

సైనిక విభాగాలను మరియు మొత్తం సైన్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి అవసరమైన పద్ధతులను ఇది అభివృద్ధి చేస్తుంది. బలగాల నిర్మాణం అనేది సైనిక సిబ్బందిని, ఆయుధాలను మరియు పరికరాలను యుద్ధం కోసం ఎలా సిద్ధం చేయాలి అనే పద్ధతి. ఇది దేశం యొక్క జాతీయ రక్షణ విధానం మరియు ఎదురయ్యే ముప్పుల ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. అమెరికాలో దీనిని టేబుల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషన్ అండ్ ఎక్విప్‌మెంట్ అనే పత్రం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

=== సైనిక విద్య - శిక్షణ ===

సైనికులు, నాన్-కమిషన్డ్ అధికారులు మరియు అధికారులకు శిక్షణ ఇచ్చే పద్ధతులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. సాధారణ సైన్యంతో పాటు రిజర్వ్ బలగాలకు కూడా శిక్షణ ఇస్తారు. అధికారుల విషయంలో సాధారణ విద్యతో పాటు రాజకీయ అవగాహన కూడా కల్పిస్తారు.

== సైనిక భావనలు - పద్ధతులు ==
సైన్యాన్ని మరియు ఆయుధాలను ఎలా వాడాలి అనే అంశం కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

'''డాక్టర్ కాజల్ నయన్ ప్రకారం: ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైబర్ యుద్ధ కాలం'''
ప్రస్తుతం సైబర్ యుద్ధ కాలంలో, సైనిక శాస్త్ర రంగంలో కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానం సాయంతో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైనిక శాస్త్ర యుగం ప్రారంభమైంది. దీని సాయంతో యుద్ధ తంత్రాలను మరింత సమర్థవంతంగా మార్చవచ్చు.

=== సైనిక చరిత్ర వ్యూహాలు ===

వేల సంవత్సరాలుగా యుద్ధాలు జరుగుతున్నప్పటికీ, ప్రాథమిక యుద్ధతంత్రాలు మరియు లక్ష్యాలు మారలేదు. ఉదాహరణకు, శత్రువును చుట్టుముట్టి దాడి చేసే పద్ధతిని క్రీస్తుపూర్వం 216లో హన్నిబాల్ ఉపయోగించగా, క్రీస్తుశకం 633లో ఖలీద్ ఇబ్న్ అల్-వలీద్ ఉపయోగించారు. సైనిక వ్యూహం అనేది సైనిక శాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో రెండు ప్రధాన వ్యవస్థలు ఉన్నాయి:

పాశ్చాత్య సిద్ధాంతం: ఇది సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. బాగా శిక్షణ పొందిన అధికారుల ద్వారా శత్రువు యొక్క కమ్యూనికేషన్ మరియు నిఘా వ్యవస్థను దెబ్బతీయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

రష్యన్ సిద్ధాంతం: ఇది భారీ యంత్రాలు మరియు సైనికుల సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది. తక్కువ శిక్షణ ఉన్న సైనికులతో కూడా పనిచేయగలదు.

=== నిఘా మరియు లాజిస్టిక్స్ ===

సైనిక నిఘా వివిధ వనరుల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి, దానిని విశ్లేషించి కమాండర్లకు అందిస్తుంది. సైనిక లాజిస్టిక్స్ అనేది సైనిక బలగాల కదలికలు మరియు వారికి అవసరమైన సామాగ్రిని సరఫరా చేసే పద్ధతి. ఆయుధాలు, ఆహారం, వైద్య సేవలు మరియు రవాణా వంటివన్నీ ఇందులో భాగమే.

== సైన్యం మరియు సమాజం ==
సైన్యం మరియు సమాజం ఒకదానిపై ఒకటి ఎలా ప్రభావం చూపుతాయనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది.<ref>Shields, 2020. pp. 1–23.</ref> క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా యుద్ధం అనేది రాజకీయాలకు కొనసాగింపు. సమాజంలోని మార్పులు సైన్యంపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి.

వెటరన్లు: సైన్యం నుండి తిరిగి వచ్చిన మాజీ సైనికులను వెటరన్లు అంటారు. వారు తిరిగి సామాన్య సమాజంలో కలిసిపోవడానికి ఎదుర్కొనే సవాళ్లు చాలా ఉంటాయి. యుద్ధం వల్ల కలిగే మానసిక ఒత్తిడి మరియు శారీరక గాయాలను పరిష్కరించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.

రిజర్వ్ బలగాలు: వీరు పార్ట్-టైమ్ సైనికులుగా పనిచేస్తారు. ఏదైనా అత్యవసర పరిస్థితి లేదా విపత్తు సంభవించినప్పుడు వీరి సేవలను ఉపయోగిస్తారు.

ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఒక దేశం తన బడ్జెట్‌లో అధిక మొత్తాన్ని రక్షణ రంగంపై ఖర్చు చేస్తుంది. దీనివల్ల కొత్త పరిశ్రమలు రావడం, యువతకు ఉపాధి దొరకడం జరుగుతుంది. సైన్యం కోసం చేసే పరిశోధనలు సామాన్య ప్రజల జీవితాల్లో కూడా మార్పు తెస్తాయి.

== ప్రధాన యుద్ధ సిద్ధాంతాలు ==
{| class="wikitable"
|-
! వ్యూహకర్త !! ప్రధాన సిద్ధాంతం !! వివరణ
|-
| '''సన్ త్జు''' || యుద్ధం చేయకుండా గెలవడం || శత్రువును మానసికంగా దెబ్బతీయడం ద్వారా పోరాటం అవసరం లేకుండానే లొంగదీసుకోవాలి.
|-
| '''క్లాజ్‌విట్జ్''' || రాజకీయాల కొనసాగింపు || యుద్ధం అనేది కేవలం హింస కాదు, అది రాజకీయ లక్ష్యాలను సాధించడానికి చేసే ఒక ప్రయత్నం.
|-
| '''మావో జెడాంగ్''' || గెరిల్లా యుద్ధం || బలమైన శత్రువుపై నేరుగా దాడి చేయకుండా, చిన్న చిన్న సమూహాలుగా విడిపోయి శత్రువును అలసిపోయేలా చేయడం.
|}

== యూనివర్సిటీ చదువులు మరియు జర్నల్స్ ==
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు సైనిక శాస్త్రంలో డిగ్రీలను అందిస్తున్నాయి:

బెల్జియం: రాయల్ మిలిటరీ అకాడమీ - సోషల్ అండ్ మిలిటరీ సైన్స్.

ఫిన్లాండ్: నేషనల్ డిఫెన్స్ యూనివర్సిటీ - పీహెచ్‌డీ వరకు కోర్సులు ఉన్నాయి.

అమెరికా: యునైటెడ్ స్టేట్స్ మిలిటరీ అకాడమీ - డిఫెన్స్ అండ్ స్ట్రాటజిక్ స్టడీస్.

ఈ రంగంలో ''Armed Forces & Society'', ''International Security'', మరియు ''Military Review'' వంటి పత్రికలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచాయి.

== ముగింపు ==
సైనిక శాస్త్రం అనేది నిరంతరం పరిణామం చెందే ఒక ప్రక్రియ. ఆయుధాలు మారవచ్చు, యుద్ధ భూమి మారవచ్చు, కానీ గెలుపు కోసం అవసరమైన వ్యూహం, క్రమశిక్షణ మరియు ముందస్తు ప్రణాళిక అనేవి ఎప్పటికీ మారవు. ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం ఇప్పుడు శాంతిని కాపాడటానికి కూడా ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా ఉపయోగపడుతోంది.

== మూలాలు ==
'''గమనికలు'''
{{reflist}}

'''గ్రంథ పట్టిక'''
{{refbegin}}

Jordan, Kelly C., "Military Science", in G. Kurt Piehler, ed. ''Encyclopedia of Military Science'', SAGE Reference, Volume, 2. pp. 880–885.

Shields Patricia M. (2020) Dynamic Intersection of Military and Society. In: Sookermany A. (eds) ''Handbook of Military Sciences''. Springer, Cham.
{{refend}}

== బయటి లింకులు ==
{{Commons category|Military science}}

[https://www.armedforces-int.com/ Military Technology]

[https://www.dodccrp.org/files/Alberts_NCW.pdf Network Centric Warfare] by Alberts et al. (CCRP, 1999)

{{Authority control}}

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

మెట్రాలజీ

2026-04-10T10:47:20Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు [[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ స్టాండర్డ్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (NIST-4) కిబ్బిల్ బ్యాలెన్స్ (Kibble balance). దీనిని విద్యుత్ ప్రవాహం (electric current), వోల్టేజ్ (v..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[Image:NIST-4 Kibble balance.jpg|thumb|[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ స్టాండర్డ్స్ అండ్ టెక్నాలజీ]] (NIST-4) కిబ్బిల్ బ్యాలెన్స్ (Kibble balance). దీనిని [[విద్యుత్ ప్రవాహం]] (electric current), [[వోల్టేజ్]] (voltage) ద్వారా [[బరువు]] కొలవడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఈ పరికరంతో ద్రవ్యరాశి కొలత అనేది ఒక నిర్ణీత ద్రవ్యరాశి ప్రమాణంపై ఆధారపడకుండా, ప్రకృతిలోని భౌతిక స్థిరాంకాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.]]'''మెట్రాలజీ''' అనేది కొలతలకు సంబంధించిన శాస్త్రీయ అధ్యయనం.<ref>{{cite web |title=''What is metrology?'' Celebration of the signing of the Metre Convention, World Metrology Day 2004 |url=http://www.bipm.org/en/convention/wmd/2004/ |publisher=BIPM |year=2004 |access-date=2018-02-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927012931/http://www.bipm.org/en/convention/wmd/2004/ |archive-date=2011-09-27 }}</ref> ఇది మానవ కార్యకలాపాలను అనుసంధానించడంలో కీలకమైన కొలమాన ప్రమాణాలపై ఉమ్మడి అవగాహనను ఏర్పరుస్తుంది. ఆధునిక మెట్రాలజీ మూలాలు [[ఫ్రెంచ్ విప్లవం]] సమయంలో కనిపిస్తాయి. ఆ కాలంలో ఫ్రాన్స్‌లో కొలత ప్రమాణాలను ప్రామాణీకరించాలనే రాజకీయ ప్రేరణతో, ప్రకృతి వనరుల నుండి తీసుకున్న ఒక పొడవు ప్రమాణాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది 1795లో దశాంశ ఆధారిత మెట్రిక్ వ్యవస్థ (metric system) ఏర్పాటుకు దారితీసింది, ఇతర రకాల కొలతలకు కూడా ఇది ప్రమాణాలను నిర్దేశించింది. 1795, 1875 మధ్య కాలంలో అనేక ఇతర దేశాలు ఈ మెట్రిక్ వ్యవస్థను స్వీకరించాయి. వివిధ దేశాల మధ్య ఈ కొలతలలో ఏకరూపత ఉండేలా చూడటం కోసం మీటర్ కన్వెన్షన్ ద్వారా అంతర్జాతీయ తూనికలు, కొలతల బ్యూరో (BIPM) స్థాపించబడింది. ఇది 1960లో జరిగిన 11వ జనరల్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CGPM) లో తీసుకున్న తీర్మానం ఫలితంగా అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ (SI) గా రూపాంతరం చెందింది.<ref>{{cite web |title=Resolution 12 of the 11th CGPM (1960) |url=http://www.bipm.org/en/CGPM/db/11/12/ |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |access-date=28 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081801/http://www.bipm.org/en/CGPM/db/11/12/ |archive-date=14 May 2013}}</ref>మెట్రాలజీ ప్రధానంగా మూడు పరస్పర సంబంధం ఉన్న కార్యకలాపాలుగా విభజించబడింది:<ref>{{cite book |url=https://www.amazon.co.uk/Springer-Handbook-Metrology-Testing-ebook/dp/B007C5Z1M8#reader_B007C5Z1M8 |title= Springer Handbook of Metrology and Testing |at= 1.2.2 Categories of Metrology |editor1-first = Horst |editor1-last = Czichos |editor2-first = Leslie |editor2-last = Smith |edition= 2nd |year=2011 |publisher = Springer |isbn = 978-3-642-16640-2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701061631/http://www.amazon.co.uk/Springer-Handbook-Metrology-Testing-ebook/dp/B007C5Z1M8#reader_B007C5Z1M8 |archive-date=2013-07-01 }}</ref>కొలమాన ప్రమాణాల నిర్వచనంఈ కొలమాన ప్రమాణాలను ఆచరణలో అమలు చేయడంట్రేసబిలిటీ ఆచరణలో చేసిన కొలతలను ప్రామాణిక సూచనలతో అనుసంధానించడంఈ కార్యకలాపాలు మెట్రాలజీలోని మూడు ప్రాథమిక ఉప-రంగాలలో వివిధ స్థాయిలలో ఉపయోగించబడతాయి:శాస్త్రీయ లేదా ప్రాథమిక మెట్రాలజీ ఇది కొలమాన ప్రమాణాల స్థాపనకు సంబంధించినది.అనువర్తిత, సాంకేతిక లేదా పారిశ్రామిక మెట్రాలజీ ఉత్పత్తి తయారీ, సమాజంలోని ఇతర ప్రక్రియలలో కొలతలను అన్వయించడం.న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ కొలిచే పరికరాలు, కొలత పద్ధతులకు సంబంధించిన నిబంధనలు, చట్టపరమైన అవసరాలను ఇది పర్యవేక్షిస్తుంది.ప్రతి దేశంలోనూ, ప్రయోగశాలలు, కాలిబ్రేషన్ సదుపాయాలు, అక్రిడిటేషన్ సంస్థల నెట్‌వర్క్‌గా జాతీయ కొలమాన వ్యవస్థ (NMS) ఉంటుంది. ఇది ఆ దేశ మెట్రాలజీ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref>{{cite web|title=National Measurement System|url=http://www.npl.co.uk/nms|publisher=National Physical Laboratory|access-date=5 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215230507/http://www.npl.co.uk/nms|archive-date=15 February 2017}} </ref>ఒక దేశంలో కొలతలు ఎలా చేయాలి, అంతర్జాతీయ సమాజం వాటిని ఎలా గుర్తిస్తుంది అనే అంశాలను NMS ప్రభావితం చేస్తుంది. ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఇంధనం, పర్యావరణం, ఆరోగ్యం, తయారీ రంగం, వినియోగదారుల నమ్మకంపై విస్తృత ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. వాణిజ్యం, ఆర్థిక వ్యవస్థపై మెట్రాలజీ ప్రభావం చాలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. నిష్పక్షపాతమైన వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి, పరస్పరం అంగీకరించిన కొలమాన వ్యవస్థ ఉండటం తప్పనిసరి.
== చరిత్ర ==
{{see also|కొలతల చరిత్ర}}కేవలం కొలిచే సామర్థ్యం ఉంటే సరిపోదు; కొలతలకు అర్థం ఉండాలంటే ప్రామాణీకరణ చాలా ముఖ్యం.<ref>{{cite web|title=History of Metrology|date=17 June 2016 |url=http://www.msc-conf.com/history-of-metrology/|publisher=Measurement Science Conference|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301094329/http://www.msc-conf.com/history-of-metrology/|archive-date=1 March 2017}} </ref>క్రీస్తుపూర్వం 2900లో మొట్టమొదటి శాశ్వత ప్రమాణం నమోదైంది. అప్పుడు నల్ల గ్రానైట్ రాయితో ఈజిప్టు రాజరిక మూర చెక్కబడింది. ఫారో ముంజేయి పొడవుకు, అతని అరచేతి వెడల్పును కలిపి ఈ మూరగా నిర్ణయించారు. ఈ ప్రమాణం నమూనాలను భవన నిర్మితులకు అందించారు. పిరమిడ్ల నిర్మాణంలో ఈ ప్రామాణిక పొడవు సాధించిన విజయం ఎంతటిదంటే, వాటి పునాదుల పొడవులో తేడా 0.05 శాతం కంటే మించి లేదు.చైనాలో తూనికలు, కొలతలకు పాక్షికంగా మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉండేది. వివిధ కళాకారులు తమ పనులలో వీటిని ఉపయోగించేవారు. ఆచార వ్యవహారాలలో వాడే పాత్రల తయారీలోనూ వీటి పాత్ర ఉండేది. 'బుక్ ఆఫ్ రైట్స్' లో స్టీల్యార్డ్ బ్యాలెన్స్ సహా ఇతర సాధనాలతో పాటు వీటి ప్రస్తావన ఉంది.<ref>{{Cite book |last=Confucius |url=https://books.google.com/books?id=cu3qDAAAQBAJ&q=book+of+rites |title=Delphi Collected Works of Confucius - Four Books and Five Classics of Confucianism (Illustrated) |date=2016-08-29 |publisher=Delphi Classics |isbn=978-1-78656-052-0 |language=en}}</ref>ఇతర నాగరికతలు కూడా సాధారణంగా అంగీకరించబడిన కొలత ప్రమాణాలను రూపొందించాయి. రోమన్, గ్రీకు వాస్తుశిల్పం వేర్వేరు కొలమాన వ్యవస్థలపై ఆధారపడి ఉండేవి. సామ్రాజ్యాల పతనం, ఆ తర్వాత వచ్చిన చీకటి యుగాలలో కొలతల పరిజ్ఞానం, ప్రామాణీకరణ చాలా వరకు కనుమరుగయ్యాయి. స్థానిక కొలమాన వ్యవస్థలు వాడుకలో ఉన్నప్పటికీ, అవి ఒకదానితో ఒకటి సరిపోలకపోవడం వల్ల పోలిక కష్టమయ్యేది. ఇంగ్లాండ్ 1196లో పొడవు కొలతల కోసం ప్రమాణాలను రూపొందించడానికి అస్సైజ్ ఆఫ్ మెజర్స్ స్థాపించింది. 1215 నాటి [[మాగ్నా కార్టా]]లో వైన్, బీర్ కొలతల కోసం ఒక విభాగం చేర్చబడింది.<ref>{{cite web|title=History of Length Measurement|url=http://www.npl.co.uk/educate-explore/posters/history-of-length-measurement/|publisher=National Physical Laboratory|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301094410/http://www.npl.co.uk/educate-explore/posters/history-of-length-measurement/|archive-date=1 March 2017}}</ref>ఆధునిక మెట్రాలజీకి ఫ్రెంచ్ విప్లవం పునాది వేసింది. ఫ్రాన్స్ అంతటా కొలతలను ఏకీకృతం చేయాలనే రాజకీయ లక్ష్యంతో, సహజ వనరు ఆధారిత పొడవు ప్రమాణాన్ని ప్రతిపాదించారు. 1791 మార్చిలో మీటర్ నిర్వచించబడింది.<ref>{{cite web|title=History of measurement – from metre to International System of Units (SI) |url=http://www.french-metrology.com/en/history/history-mesurement.asp |publisher=La metrologie francaise |access-date=28 February 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425025041/http://www.french-metrology.com/en/history/history-mesurement.asp |archive-date=25 April 2011 }}</ref> ఇది 1795లో దశాంశ ఆధారిత మెట్రిక్ వ్యవస్థ ఏర్పాటుకు దారితీసింది. 1795 నుండి 1875 మధ్య అనేక ఇతర దేశాలు దీనిని స్వీకరించాయి. అంతర్జాతీయ ఏకరూపత కోసం మీటర్ కన్వెన్షన్ ద్వారా అంతర్జాతీయ తూనికలు, కొలతల బ్యూరో (BIPM) ఏర్పడింది. 1960లో జరిగిన 11వ జనరల్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CGPM) లో తీర్మానం ద్వారా మెట్రిక్ వ్యవస్థ ఆధునీకరించబడి, అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ (SI) గా మారింది.
== ఉపవిభాగాలు ==
మెట్రాలజీని అంతర్జాతీయ తూనికలు, కొలతల బ్యూరో (BIPM) ఇలా నిర్వచించింది: "సైన్స్ మరియు టెక్నాలజీలోని ఏ రంగంలోనైనా, ఏ స్థాయి అనిశ్చితి లోనైనా ప్రయోగాత్మక మరియు సైద్ధాంతిక నిర్ధారణలను కలిగి ఉండే కొలతల శాస్త్రం".<ref>{{cite web|title=What is metrology?|url=http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/|publisher=BIPM|access-date=23 February 2017|ref=BIPMDef|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324081343/http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/|archive-date=24 March 2017}}</ref> ఇది మానవ కార్యకలాపాలకు అవసరమైన కొలమాన ప్రమాణాలపై ఉమ్మడి అవగాహనను కల్పిస్తుంది. మెట్రాలజీ చాలా విస్తృతమైన రంగం, దీనిని మూడు ప్రాథమిక కార్యకలాపాలుగా చెప్పవచ్చు: అంతర్జాతీయంగా ఆమోదించబడిన కొలమాన ప్రమాణాల నిర్వచనం, వాటిని ఆచరణలో అమలు చేయడం, ట్రేసబిలిటీ గొలుసులను (కొలతలను సూచన ప్రమాణాలతో అనుసంధానించడం) అన్వయించడం. ఈ భావనలు మెట్రాలజీలోని మూడు ప్రధాన రంగాలకు వర్తిస్తాయి: శాస్త్రీయ మెట్రాలజీ, అనువర్తిత లేదా పారిశ్రామిక మెట్రాలజీ, మరియు న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ.
=== శాస్త్రీయ మెట్రాలజీ ===
శాస్త్రీయ మెట్రాలజీ అనేది కొలమాన ప్రమాణాల స్థాపన, కొత్త కొలత పద్ధతుల అభివృద్ధి, కొలత ప్రమాణాల అమలు, మరియు ఈ ప్రమాణాల నుండి సమాజంలోని వినియోగదారులకు ట్రేసబిలిటీని బదిలీ చేయడం వంటి అంశాలతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఇది మెట్రాలజీలో అత్యున్నత స్థాయిగా పరిగణించబడుతుంది, ఇది అత్యంత ఖచ్చితత్వం కోసం ప్రయత్నిస్తుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న సంస్థల మెట్రోలాజికల్ కాలిబ్రేషన్, కొలత సామర్థ్యాల డేటాబేస్‌ను BIPM నిర్వహిస్తుంది. ఈ సంస్థలు మెట్రోలాజికల్ ట్రేసబిలిటీకి ప్రాథమిక సూచన బిందువులను అందిస్తాయి. కొలతల రంగంలో BIPM తొమ్మిది మెట్రాలజీ ప్రాంతాలను గుర్తించింది. అవి: ధ్వని శాస్త్రం, విద్యుత్ మరియు అయస్కాంతత్వం, పొడవు, ద్రవ్యరాశి మరియు సంబంధిత రాశులు, ఫోటోమెట్రీ మరియు రేడియోమెట్రీ, అయోనైజింగ్ రేడియేషన్, సమయం మరియు పౌనఃపున్యం, థర్మోమెట్రీ, మరియు రసాయన శాస్త్రం.<ref>{{cite web |url = http://kcdb.bipm.org/appendixc/ |title = The BIPM key comparison database |publisher = BIPM |access-date = 26 Sep 2013 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130928041400/http://kcdb.bipm.org/appendixc/ |archive-date = 2013-09-28 }}</ref>
మే 2019 నాటికి, ఎటువంటి భౌతిక వస్తువులు ప్రాథమిక యూనిట్లను నిర్వచించవు.<ref>[http://www.bipm.org/en/committees/cipm/meeting/105.html Decision CIPM/105-13 (October 2016)] </ref>మొత్తం వ్యవస్థను భౌతిక స్థిరాంకాల (physical constants) నుండి ఉత్పన్నం చేసేలా మార్చాలనే ఉద్దేశంతో, చివరి భౌతిక నమూనా అయిన కిలోగ్రామును కూడా తొలగించారు.
<ref>{{cite web|title=New measurement will help redefine international unit of mass: Ahead of July 1 deadline, team makes its most precise measurement yet of Planck's constant|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/07/170701103514.htm|website=ScienceDaily|access-date=23 March 2018|language=en}}</ref>
ఈ పునర్నిర్వచనంలో శాస్త్రీయ మెట్రాలజీ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది, ఎందుకంటే ప్రాథమిక ప్రమాణాలకు ఖచ్చితమైన నిర్వచనాలు ఉండాలంటే భౌతిక స్థిరాంకాల ఖచ్చితమైన కొలతలు అవసరం. ఒక వస్తువుతో సంబంధం లేకుండా కిలోగ్రాము విలువను పునర్నిర్వచించడానికి ప్లాంక్ స్థిరాంకం విలువను బిలియన్‌కు ఇరవై వంతుల ఖచ్చితత్వంతో తెలుసుకోవాలి.
<ref>{{cite web|url = http://physicsworld.com/cws/article/indepth/2011/mar/22/metrology-in-the-balance|title = Metrology in the balance|first1 = Robert P.|last1 = Crease|access-date = 23 March 2018|work = Physics World|publisher = [[Institute of Physics]]|date = 22 March 2011}}</ref> కిబ్బిల్ బ్యాలెన్స్, అవగాడ్రో ప్రాజెక్ట్ అభివృద్ధి ద్వారా శాస్త్రీయ మెట్రాలజీ ప్లాంక్ స్థిరాంకం విలువను అతి తక్కువ అనిశ్చితితో కనుగొని కిలోగ్రాము పునర్నిర్వచనానికి మార్గం సుగమం చేసింది.
=== అనువర్తిత లేదా పారిశ్రామిక మెట్రాలజీ ===

అనువర్తిత లేదా పారిశ్రామిక మెట్రాలజీ అనేది తయారీ మరియు ఇతర ప్రక్రియలలో కొలతలను అన్వయించడంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది కొలిచే పరికరాల అనుకూలతను, వాటి కాలిబ్రేషన్‌ను, నాణ్యత నియంత్రణను నిర్ధారిస్తుంది. పరిశ్రమలలో ఖచ్చితమైన కొలతలు చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే అవి తుది ఉత్పత్తి నాణ్యతను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఉత్పత్తి ఖర్చులపై వీటి ప్రభావం 10-15% వరకు ఉండవచ్చు. ఈ రంగంలో కొలతలతో పాటు, కొలిచే పరికరాల కాలిబ్రేషన్ యొక్క ట్రేసబిలిటీ కూడా చాలా అవసరం. పరస్పర గుర్తింపు ఒప్పందాలు, అక్రిడిటేషన్ లేదా పీర్ రివ్యూ ద్వారా పరిశ్రమలో మెట్రోలాజికల్ సామర్థ్యాన్ని గుర్తించవచ్చు. ఒక దేశపు ఆర్థిక మరియు పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి పారిశ్రామిక మెట్రాలజీ చాలా ముఖ్యం. ఆ దేశపు పారిశ్రామిక-మెట్రాలజీ కార్యక్రమ స్థితిగతులు దాని ఆర్థిక స్థితిని సూచిస్తాయి.
=== న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ ===

న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ "చట్టపరమైన అవసరాల నుండి ఉత్పన్నమయ్యే కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షిస్తుంది. ఇవి కొలతలు, కొలమాన ప్రమాణాలు, కొలిచే పరికరాలు, కొలత పద్ధతులకు సంబంధించినవి.<ref>"{{cite book|title=International Vocabulary of Terms in Legal Metrology |url=http://www.oiml.org/publications/V/V001-ef00.pdf |publisher=OIML |year=2000 |page=7 |location=Paris |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928030048/http://www.oiml.org/publications/V/V001-ef00.pdf |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> ప్రజారోగ్యం, ప్రజా భద్రత, పర్యావరణ పరిరక్షణ, పన్నుల విధింపు, వినియోగదారుల రక్షణ మరియు నిష్పక్షపాత వాణిజ్యం వంటి అవసరాల వల్ల ఇటువంటి చట్టపరమైన నిబంధనలు ఏర్పడతాయి. అంతర్జాతీయ న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ సంస్థ (OIML) అంతర్జాతీయ సరిహద్దులలో నిబంధనలను ఏకీకృతం చేయడానికి కృషి చేస్తుంది.<ref>{{cite book|last1=Sharp|first1=DeWayne|title=Measurement, instrumentation, and sensors handbook|date=2014|publisher=CRC Press, Inc.|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-4888-3|edition=Second}}</ref> ఈ ఏకీకృతం వల్ల ఒక దేశంలో కొలిచే పరికరాలకు ఇచ్చిన ధృవీకరణ మరొక దేశ ధృవీకరణ ప్రక్రియతో సరిపోలుతుంది. దీనివల్ల పరికరాల వ్యాపారం సులభమవుతుంది. అమెరికాలో న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ స్టాండర్డ్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (NIST) ఆధ్వర్యంలో ఉంటుంది.
== ప్రాథమిక భావనలు ==
=== ప్రమాణాల నిర్వచనం ===
అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ (SI) ఏడు ప్రాథమిక ప్రమాణాలను నిర్వచించింది: పొడవు, ద్రవ్యరాశి, సమయం, విద్యుత్ ప్రవాహం, థర్మోడైనమిక్ ఉష్ణోగ్రత, పదార్థ పరిమాణం, మరియు కాంతి తీవ్రత.<ref>{{cite web|title=SI base units|url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html|website=The NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty|date=12 April 2010 |publisher=National Institute of Standards and Technology|access-date=15 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119053614/http://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html|archive-date=19 January 2017}}</ref> ఇవి ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడకుండా స్వతంత్రంగా ఉంటాయి మరియు వాటి నిర్వచన స్థిరాంకాల నుండి నేరుగా నిర్మించబడతాయి. ఇతర SI ప్రమాణాలన్నీ ఈ ఏడు ప్రాథమిక ప్రమాణాల కలయికతో ఏర్పడతాయి.<ref>{| class="wikitable"|-+SI ప్రాథమిక ప్రమాణాలు! ప్రాథమిక రాశి !! పేరు !! సంకేతం !! నిర్వచనం-సమయం-పొడవు-ద్రవ్యరాశి-విద్యుత్ ప్రవాహం-ఉష్ణోగ్రత-పదార్థ పరిమాణం-కాంతి తీవ్రత}</ref>2019 కంటే ముందు, కిలోగ్రాము అనేది ఒక భౌతిక నమూనాపై ఆధారపడి ఉండేది. ఒకవేళ ఆ నమూనాలో చిన్న ముక్క విరిగిపోయినా, అదే కిలోగ్రాముగా నిర్వచించబడేది; దీనివల్ల అంతకుముందు కొలిచిన కిలోగ్రాము విలువలు మారిపోయేవి.<ref>{{cite web|last1=Goldsmith|first1=Mike|title=A Beginner's Guide to Measurement|url=http://www.npl.co.uk/upload/pdf/NPL-Beginners-Guide-to-Measurement.pdf|publisher=National Physical Laboratory|access-date=16 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329111015/http://www.npl.co.uk/upload/pdf/NPL-Beginners-Guide-to-Measurement.pdf|archive-date=29 March 2017}}</ref> ఈ సమస్యను నివారించడానికి, BIPM అన్ని ప్రాథమిక యూనిట్లను భౌతిక స్థిరాంకాల ఆధారంగా పునర్నిర్వచించింది.<ref>{{cite web|title=On the future revision of the SI|url=http://www.bipm.org/en/measurement-units/rev-si/|publisher=Bureau International des Poids et Mesures|access-date=16 February 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215111649/http://www.bipm.org/en/measurement-units/rev-si/|archive-date=15 February 2017}}</ref>
=== ప్రమాణాల అమలు ===
[[File:CGKilogram.jpg|thumb|alt=చిన్న సిలిండర్ యొక్క కంప్యూటర్ జనరేటెడ్ చిత్రం|కిలోగ్రాము అంతర్జాతీయ నమూనా (IPK) యొక్క కంప్యూటర్ జనరేటెడ్ చిత్రం. ఇది ప్లాటినం, ఇరిడియం లోహాల మిశ్రమంతో తయారు చేయబడింది.]]ఒక ప్రమాణం పునర్నిర్వచనం అంటే దానిని వాస్తవ రూపంలోకి మార్చడం.{{OED|Realise}} మెట్రాలజీ అంతర్జాతీయ పదకోశం (VIM) ప్రకారం దీనికి మూడు పద్ధతులు ఉన్నాయి: నిర్వచనం నుండి నేరుగా భౌతిక రూపాన్ని ఇవ్వడం, నిర్వచనం యొక్క పునరుత్పత్తిగా అధిక ఖచ్చితత్వ కొలతను ఉపయోగించడం, లేదా ఒక భౌతిక వస్తువును కొలత ప్రమాణంగా వాడటం.<ref>{{cite book|title=International vocabulary of metrology—Basic and general concepts and associated terms (VIM)|date=2012|publisher=[[International Bureau of Weights and Measures]] on behalf of the Joint Committee for Guides in Metrology|page=46|edition=3rd|url=http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_200_2012.pdf|access-date=1 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317223139/http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_200_2012.pdf|archive-date=17 March 2017}}</ref>

=== ప్రమాణాలు ===
ఒక ప్రమాణం అనేది ఒక వస్తువు, వ్యవస్థ లేదా ప్రయోగం, ఇది భౌతిక రాశి యొక్క కొలత ప్రమాణంతో ఒక ఖచ్చితమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇవి తూనికలు, కొలతల వ్యవస్థకు పునాదిగా ఉంటాయి. మెట్రాలజీ క్రమానుగత శ్రేణిలో మూడు స్థాయిల ప్రమాణాలు ఉన్నాయి: ప్రాథమిక , ద్వితీయ , మరియు పని చేసే ప్రమాణాలు.<ref>{{cite book|last1=de Silva|first1=G. M. S|title=Basic Metrology for ISO 9000 Certification|date=2012|publisher=Routledge|location=Oxford|isbn=978-1-136-42720-6|pages=12–13|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=0akABAAAQBAJ&q=standards+hierarchy+metrology&pg=PA13|access-date=17 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227045858/https://books.google.com/books?id=0akABAAAQBAJ&pg=PA13&lpg=PA13&dq=standards+hierarchy+metrology&source=bl&ots=VMyW0MPSAL&sig=kziWErFv0k_dtc-EjphSzdVjV_8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjW3tzX_5fSAhVh6IMKHR2RCoUQ6AEIfTAU#v=onepage&q=standards%20hierarchy%20metrology&f=false|archive-date=27 February 2018}} </ref>ప్రాథమిక ప్రమాణాలు అత్యున్నత నాణ్యత కలిగి ఉండి వేరే ఇతర ప్రమాణాలపై ఆధారపడవు. ద్వితీయ ప్రమాణాలు ప్రాథమిక ప్రమాణం ఆధారంగా కాలిబ్రేట్ చేయబడతాయి. కొలిచే పరికరాలను పరీక్షించడానికి ఉపయోగించే వాటిని పని చేసే ప్రమాణాలు అంటారు. ఈ క్రమానుగత శ్రేణి ఉన్నత ప్రమాణాల నాణ్యతను కాపాడుతుంది. ఉదాహరణకు, పొడవు కొలత కోసం గేజ్ బ్లాక్‌లను ఉపయోగిస్తారు.
=== ట్రేసబిలిటీ, కాలిబ్రేషన్ ===
[[File:Traceability Pyramid.png|thumb|upright=1.5|alt=ట్రేసబిలిటీ, కాలిబ్రేషన్ మధ్య సంబంధాన్ని వివరించే పిరమిడ్|మెట్రాలజీ ట్రేసబిలిటీ పిరమిడ్]]మెట్రోలాజికల్ ట్రేసబిలిటీ అంటే ఒక కొలత ఫలితాన్ని అంచెలంచెలుగా ఉన్న కాలిబ్రేషన్ గొలుసు ద్వారా అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలతో అనుసంధానించడం.<ref>{{Cite book |url= http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_200_2008.pdf |title= International vocabulary of metrology – basic and general concepts and associated terms |publisher= Joint Committee on Guides for Metrology (JCGM) |year= 2008 |edition= 3 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110110120304/http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_200_2008.pdf |archive-date= 2011-01-10 |access-date= 2014-06-13 }}</ref> ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా చేసిన కొలతలను ఒకదానితో ఒకటి పోల్చడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.<ref>{{cite web|title=Metrological Traceability for Meteorology|url=https://www.wmo.int/pages/prog/www/IMOP/publications/Flyers/Traceability_flyer.pdf|publisher=World Meteorological Organization Commission for Instruments and Methods of Observation|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317094030/http://www.wmo.int/pages/prog/www/IMOP/publications/Flyers/Traceability_flyer.pdf|archive-date=17 March 2017}} </ref>ఈ గొలుసు ద్వారా ఏ చిన్న కొలతైనా చివరకు ప్రాథమిక ప్రమాణంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.కాలిబ్రేషన్ ద్వారా ట్రేసబిలిటీ లభిస్తుంది. ఒక ప్రామాణిక పరికరం ఇచ్చే విలువకు, మనం పరీక్షిస్తున్న పరికరం ఇచ్చే విలువకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని కాలిబ్రేషన్ గుర్తిస్తుంది. కాలిబ్రేషన్ వల్ల నాలుగు ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి: ట్రేసబిలిటీని అందించడం, ఇతర కొలతలతో ఏకరూపతను పెంచడం, కచ్చితత్వాన్ని (accuracy) నిర్ధారించడం, మరియు విశ్వసనీయతను స్థాపించడం. ట్రేసబిలిటీ ఒక పిరమిడ్ లాగా పనిచేస్తుంది. పైన అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలు ఉంటాయి, కింద జాతీయ మెట్రాలజీ సంస్థలు, ఆ కింద కాలిబ్రేషన్ ప్రయోగశాలలు, చివరగా పరిశ్రమలు ఉంటాయి.
=== అనిశ్చితి ===
కొలత అనిశ్చితి అనేది ఒక కొలతతో ముడిపడి ఉన్న విలువ. ఇది ఆ కొలతలో ఉండవచ్చని అనుమానించే వివిధ విలువల పరిధిని తెలుపుతుంది.<ref>{{cite book|title=Guide to the Evaluation of Measurement Uncertainty for Quantitative Test Results|date=August 2006|publisher=EUROLAB|location=Paris, France|page=8|url=http://www.eurolab.org/documents/EL_11_01_06_387%20Technical%20report%20-%20Guide%20Measurement%20uncertainty.pdf|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123053518/http://www.eurolab.org/documents/EL_11_01_06_387%20Technical%20report%20-%20Guide%20Measurement%20uncertainty.pdf|archive-date=23 November 2016}}</ref> అనిశ్చితిలో రెండు భాగాలు ఉంటాయి: అనిశ్చితి విరామం యొక్క వెడల్పు మరియు నమ్మక స్థాయి (confidence level). అనిశ్చితిని సాధారణంగా ఇలా సూచిస్తారు::Y = y \pm Uఇక్కడ ''y'' అనేది కొలత విలువ, ''U'' అనేది అనిశ్చితి విలువ. అనిశ్చితి విలువను గణాంక విశ్లేషణ ద్వారా మరియు పరికరం చరిత్ర, తయారీదారుల సూచనల ఆధారంగా లెక్కిస్తారు.<ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=Stephanie|title=A Beginner's Guide to Uncertainty of Measurement|journal=Technical Review- National Physical Laboratory|date=March 2001|publisher=National Physical Laboratory|location=Teddington, Middlesex, United Kingdom|issn=1368-6550|edition=Issue 2|url=https://www.wmo.int/pages/prog/gcos/documents/gruanmanuals/UK_NPL/mgpg11.pdf|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503205533/https://www.wmo.int/pages/prog/gcos/documents/gruanmanuals/UK_NPL/mgpg11.pdf|archive-date=3 May 2017}}</ref>
== అంతర్జాతీయ మౌలిక సదుపాయాలు ==
మెట్రాలజీని ప్రామాణీకరించడానికి అనేక అంతర్జాతీయ సంస్థలు పనిచేస్తున్నాయి.
=== మీటర్ కన్వెన్షన్ ===
మీటర్ కన్వెన్షన్ ద్వారా మూడు ప్రధాన అంతర్జాతీయ సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. మొదటిది, జనరల్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CGPM), ఇది సభ్య దేశాల ప్రతినిధుల కోసం ఒక వేదిక. రెండవది, ఇంటర్నేషనల్ కమిటీ ఫర్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CIPM), ఇది మెట్రాలజీ నిపుణులతో కూడిన సలహా కమిటీ. మూడవది, అంతర్జాతీయ తూనికలు, కొలతల బ్యూరో (BIPM), ఇది పైన పేర్కొన్న రెండు సంస్థలకు అవసరమైన సచివాలయ మరియు ప్రయోగశాల సదుపాయాలను అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/convention/|title=The Metre Convention|publisher=Bureau International des Poids et Mesures|access-date=1 October 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926202046/http://www.bipm.org/en/convention/|archive-date=26 September 2012}}</ref>
==== జనరల్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CGPM) ====
ఇది మీటర్ కన్వెన్షన్ యొక్క ప్రధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ. ఇది సభ్య దేశాల ప్రతినిధులతో కూడి ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url = http://www.bipm.org/en/convention/cgpm/|title = General Conference on Weights and Measures|year = 2011|publisher = Bureau International des Poids et Mesures|access-date = 26 September 2012|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120926233323/http://www.bipm.org/en/convention/cgpm/|archive-date = 26 September 2012}}</ref> ఈ కాన్ఫరెన్స్ సాధారణంగా ప్రతి నాలుగు నుండి ఆరు సంవత్సరాలకు ఒకసారి సమావేశమవుతుంది. SI వ్యవస్థలో కొత్త పరిణామాలను ఇది ఆమోదిస్తుంది. చివరి సమావేశం 2018 నవంబర్‌లో జరిగింది, అక్కడ నాలుగు ప్రాథమిక యూనిట్ల పునర్నిర్వచనంపై ఓటు వేశారు. ఈ కొత్త నిర్వచనాలు 2019 మే 20 నుండి అమల్లోకి వచ్చాయి.<ref>{{citation |url=https://www.bipm.org/utils/common/pdf/SI-statement.pdf |title=BIPM statement: Information for users about the proposed revision of the SI |access-date=2018-11-22 |archive-date=2018-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121160000/https://www.bipm.org/utils/common/pdf/SI-statement.pdf |url-status=dead }}</ref>
==== ఇంటర్నేషనల్ కమిటీ ఫర్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్ (CIPM) ====
పద్దెనిమిది మంది శాస్త్రవేత్తలతో కూడిన ఈ కమిటీ పరిపాలనా, సాంకేతిక విషయాలలో CGPM కి సలహాలు ఇస్తుంది. ఇది పది సలహా కమిటీల (CCs) బాధ్యతను చూస్తుంది. ప్రతి కమిటీ మెట్రాలజీలోని ఒక భిన్నమైన అంశాన్ని పరిశోధిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఒక కమిటీ ఉష్ణోగ్రత కొలతను, మరొకటి ద్రవ్యరాశిని చర్చిస్తుంది. CIPM ఏటా సమావేశమవుతుంది.<ref>{{cite web|url = http://www.bipm.org/en/committees/cipm/|title = CIPM: International Committee for Weights and Measures|year = 2011|publisher = Bureau International des Poids et Mesures|access-date = 26 September 2012|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20120924192125/http://www.bipm.org/en/committees/cipm/|archive-date = 24 September 2012}}</ref>

==== అంతర్జాతీయ తూనికలు, కొలతల బ్యూరో (BIPM) ====
[[File:Metric seal.svg|thumb|upright|alt=BIPM సీలు: ముగ్గురు మహిళలు, ఒకరు కొలత కర్ర పట్టుకుని ఉన్నారు|BIPM సీలు]]ఫ్రాన్స్‌లోని సేవ్రేస్‌లో ఉన్న ఈ సంస్థ కిలోగ్రాము అంతర్జాతీయ నమూనాను భద్రపరుస్తుంది. ఇది CGPM మరియు CIPM లకు మెట్రాలజీ సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|title=Mission, Role and Objectives|url=https://www.bipm.org/utils/en/pdf/BIPM-MissionRoleObjectives.pdf|publisher=BIPM|access-date=26 March 2018|archive-date=6 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006231136/http://www.bipm.org/utils/en/pdf/BIPM-MissionRoleObjectives.pdf|url-status=dead}}{{cite web|title=International Prototype of the Kilogram|url=https://www.bipm.org/en/bipm/mass/ipk/|publisher=BIPM|access-date=26 March 2018|archive-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312065104/https://www.bipm.org/en/bipm/mass/ipk/|url-status=dead}}</ref> కాలక్రమేణా మీటర్, కిలోగ్రాము నమూనాలను తిరిగి కాలిబ్రేట్ చేయడం కోసం ఇక్కడికి పంపిస్తుంటారు.
=== అంతర్జాతీయ న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ సంస్థ (OIML) ===
OIML అనేది 1955లో సృష్టించబడిన ఒక అంతర్-ప్రభుత్వ సంస్థ. ఇది అంతర్జాతీయ వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేయడానికి న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ పద్ధతుల ఏకీకరణను ప్రోత్సహిస్తుంది.<ref>{{cite journal|title=Convention establishing an International Organisation of Legal Metrology|volume=2000 (E)|url=https://www.oiml.org/en/files/pdf_b/b001-e68.pdf|access-date=24 March 2017|publisher=Bureau International de Métrologie Légale|location=Paris|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712233521/http://www.oiml.org/en/files/pdf_b/b001-e68.pdf|archive-date=12 July 2014}} </ref>సాంకేతిక అవసరాలు, పరీక్షా విధానాలు, మరియు నివేదికల రూపాలను ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా ఇది కొలతలపై నమ్మకాన్ని పెంచుతుంది, వ్యయాలను తగ్గిస్తుంది.<ref>{{cite journal|url = https://www.oiml.org/en/files/pdf_b/b015-e11.pdf|title = OIML Strategy|volume = OIML B 15|edition = 2011 (E)|publisher = Bureau International de Métrologie Légale|location = Paris|access-date = 24 March 2017|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161202233613/https://www.oiml.org/en/files/pdf_b/b015-e11.pdf|archive-date = 2 December 2016}}</ref> OIML సిఫార్సులను అమలు చేయడానికి సభ్య దేశాలపై ఎటువంటి చట్టపరమైన ఒత్తిడి ఉండదు, కానీ ఇది దేశాలు తమ సొంత చట్టాలను రూపొందించుకోవడానికి ఒక ప్రామాణిక చట్రాన్ని అందిస్తుంది.
=== అంతర్జాతీయ ప్రయోగశాల అక్రిడిటేషన్ కోఆపరేషన్ (ILAC) ===
ILAC అనేది అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీల కోసం పనిచేసే ఒక అంతర్జాతీయ సంస్థ.<ref>{{cite web|title=ABOUT ILAC|date=27 February 2014 |url=http://ilac.org/about-ilac/|publisher=International Laboratory Accreditation Cooperation|access-date=24 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315033033/http://ilac.org/about-ilac/|archive-date=15 March 2017}}</ref> ఇది అక్రిడిటేషన్ పద్ధతులను ప్రామాణీకరిస్తుంది మరియు సామర్థ్యం గల కాలిబ్రేషన్ సదుపాయాలను గుర్తిస్తుంది. దీనివల్ల ఒక దేశంలోని అక్రిడిటేషన్ పొందిన ప్రయోగశాలలో చేసిన పనిని ఇతర దేశాలు కూడా అంగీకరిస్తాయి.
=== జాయింట్ కమిటీ ఫర్ గైడ్స్ ఇన్ మెట్రాలజీ (JCGM) ===
JCGM అనేది మెట్రాలజీకి సంబంధించిన రెండు ముఖ్యమైన గైడ్‌లను (GUM మరియు VIM) రూపొందించి నిర్వహించే కమిటీ.<ref>[http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_100_2008_E.pdf JCGM 100:2008. Evaluation of measurement data – Guide to the expression of uncertainty in measurement, Joint Committee for Guides in Metrology.]</ref> ఇది ఎనిమిది అంతర్జాతీయ సంస్థల కలయిక:<ref>{{cite book|title=Charter Joint Committee for Guides in Metrology (JCGM)|date=10 December 2009|publisher=Joint Committee for Guides in Metrology|url=http://www.bipm.org/utils/en/pdf/JCGM-charter.pdf|access-date=24 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024122615/http://www.bipm.org/utils/en/pdf/JCGM-charter.pdf|archive-date=24 October 2015}}BIPM, IEC, IFCC, ISO, IUPAC, IUPAP, OIML, ILAC</ref>.
== జాతీయ మౌలిక సదుపాయాలు ==
జాతీయ కొలమాన వ్యవస్థ (NMS) అనేది ప్రయోగశాలలు, కాలిబ్రేషన్ సదుపాయాలు, అక్రిడిటేషన్ సంస్థల ఒక నెట్‌వర్క్. ఇది ఒక దేశంలో కొలత ప్రమాణాలను నిర్దేశిస్తుంది. తద్వారా దేశంలో చేసే కొలతలు ఖచ్చితంగా, పొందికగా, మరియు విశ్వసనీయంగా ఉండేలా చూస్తుంది. CIPM మ్యూచువల్ రికగ్నిషన్ అరేంజ్మెంట్ (CIPM MRA) లో సంతకం చేసిన దేశాల కొలతలు ఇతర సభ్య దేశాలచే గుర్తించబడతాయి. మార్చి 2018 నాటికి, ఇందులో 102 సంతకాలు ఉన్నాయి.
=== మెట్రాలజీ ఇన్‌స్టిట్యూట్లు ===
[[File:National measurement system overview (en).svg|thumb|alt=బ్లాక్ డయాగ్రమ్|జాతీయ కొలమాన వ్యవస్థ అవలోకనం]]దేశపు కొలమాన వ్యవస్థలో జాతీయ మెట్రాలజీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (NMI) పాత్ర చాలా కీలకం. ఇది శాస్త్రీయ మెట్రాలజీని నిర్వహిస్తుంది, ప్రాథమిక యూనిట్లను అమలు చేస్తుంది మరియు జాతీయ ప్రమాణాలను కాపాడుతుంది. NMI అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలకు అనుసంధానకర్తగా పనిచేస్తుంది. కొన్ని ఉదాహరణలు: అమెరికాలో NIST, జర్మనీలో PTB, బ్రిటన్‌లో NPL, మరియు భారతదేశంలో నేషనల్ ఫిజికల్ లాబొరేటరీ (NPL-India).
=== కాలిబ్రేషన్ ప్రయోగశాలలు ===
పారిశ్రామిక పరికరాల కాలిబ్రేషన్‌కు ఇవి బాధ్యత వహిస్తాయి. ఇవి అక్రిడిటేషన్ పొంది ఉంటాయి మరియు పరిశ్రమలకు కాలిబ్రేషన్ సేవలను అందిస్తాయి. దీని ద్వారా పరిశ్రమల నుండి జాతీయ మెట్రాలజీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ వరకు ట్రేసబిలిటీ గొలుసు ఏర్పడుతుంది.
=== అక్రిడిటేషన్ సంస్థలు ===
ఒక సంస్థలోని సిబ్బంది, నిర్వహణ వ్యవస్థలు సేవలను అందించడానికి సమర్థవంతంగా ఉన్నాయని నిర్ధారించినప్పుడు ఆ సంస్థ అక్రిడిటేషన్ పొందుతుంది. అంతర్జాతీయ గుర్తింపు కోసం, ఈ సంస్థలు అంతర్జాతీయ నిబంధనలకు (ఉదా: ISO/IEC 17025) అనుగుణంగా ఉండాలి. ఆస్ట్రేలియాలోని NATA, బ్రిటన్‌లోని UKAS ఇందుకు ఉదాహరణలు.== ప్రభావాలు ==మెట్రాలజీ ప్రభావం ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఇంధనం, పర్యావరణం, ఆరోగ్యం, తయారీ రంగం సహా అనేక రంగాలపై ఉంటుంది. వాణిజ్యం మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థపై దీని ప్రభావం అత్యంత స్పష్టమైనది. దేశాల మధ్య ఖచ్చితమైన వాణిజ్యం జరగాలంటే ఉమ్మడి కొలమాన వ్యవస్థ ఉండాలి. నీరు, ఇంధనం, ఆహారం, విద్యుత్తు యొక్క కచ్చితమైన కొలత మరియు నియంత్రణ వినియోగదారుల రక్షణకు చాలా ముఖ్యం.<ref>{{cite journal|last1=Rodrigues Filho|first1=Bruno A.|last2=Gonçalves|first2=Rodrigo F.|title=Legal metrology, the economy and society: A systematic literature review|journal=Measurement|date=June 2015|volume=69|pages=155–163|doi=10.1016/j.measurement.2015.03.028|bibcode=2015Meas...69..155R}} </ref>ఉమ్మడి ప్రమాణాలు ఉండటం వల్ల ఉత్పత్తి ఖర్చు తగ్గుతుంది మరియు వినియోగదారులకు కలిగే ప్రమాదం కూడా తగ్గుతుంది. అనేక అధ్యయనాల ప్రకారం, మెట్రాలజీలో ప్రామాణీకరణ పెరగడం వల్ల జిడిపి (GDP) వృద్ధి చెందుతుంది. ఉదాహరణకు, బ్రిటన్‌లో 1921-2013 మధ్య జరిగిన జిడిపి వృద్ధిలో 28.4 శాతం ప్రామాణీకరణ వల్లే జరిగిందని అంచనా.న్యాయపరమైన మెట్రాలజీ ద్వారా రాడార్ గన్‌లు, బ్రీతలైజర్‌ల వంటి పరికరాల విశ్వసనీయత పెరిగి ప్రమాదాలు, గాయాలు తగ్గాయి. మానవ శరీరాన్ని కొలవడం ఎంతో సవాలుతో కూడుకున్నది, అయినప్పటికీ మెట్రాలజీలో వస్తున్న మార్పులు ఆరోగ్య రక్షణలో కొత్త పద్ధతులను కనిపెట్టి ఖర్చులను తగ్గించడానికి సహాయపడుతున్నాయి. పర్యావరణ విధానాలు పరిశోధన డేటాపై ఆధారపడి ఉంటాయి, కాబట్టి వాతావరణ మార్పులను అంచనా వేయడానికి కచ్చితమైన కొలతలు ఎంతో అవసరం. ఇవే కాకుండా, మెట్రాలజీ ఆవిష్కరణలకు పునాదిగా నిలుస్తుంది. కొత్త ఆలోచనలను పరీక్షించడానికి, అందరికీ అర్థమయ్యేలా వివరించడానికి కొలత ప్రమాణాలు ఒక సాంకేతిక వేదికను అందిస్తాయి.
== బాహ్య లింకులు ==
{{Commons category|Metrology}}[https://link.springer.com/book/10.1007/b138915 సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీలో కొలత అనిశ్చితులు, స్ప్రింగర్ 2005][http://www.trainmic.org/ కెమిస్ట్రీలో మెట్రాలజీ శిక్షణ (TrainMiC)][http://www.msc-euromaster.eu/ కెమిస్ట్రీలో కొలమాన శాస్త్రం]{{Authority control}}[[Category:మెట్రాలజీ| ]][[Category:కొలత|:]]
== మూలాలు ==
{{Reflist|30em}}

కొలత

2026-04-09T10:48:18Z

WikiPBR: Created page with " పొడవులను కొలిచేందుకు ఉపయోగించే సాధనం "టేపు" {{Use British English|date=November 2014}} మెట్రిక్ కాలిబ్రేషన్లు కలిగిన నాలుగు కొలిచే పరికరాలు '''కొలత''' (Measurement) అనేది ఒక వస్..."

[[File:Measuring_Tape_Inch+CM.jpg|link=|thumb|పొడవులను కొలిచేందుకు ఉపయోగించే సాధనం "టేపు" ]]

{{Use British English|date=November 2014}}
[[File:FourMetricInstruments.JPG|thumb|upright|మెట్రిక్ కాలిబ్రేషన్లు కలిగిన నాలుగు కొలిచే పరికరాలు]]
'''కొలత''' (Measurement) అనేది ఒక వస్తువు లేదా సంఘటనకు సంబంధించిన గుణాలను పరిమాణాత్మకంగా వ్యక్తీకరించడం. దీని ద్వారా ఒక వస్తువును మరొక దానితో పోల్చడానికి వీలవుతుంది.<ref>{{cite book |last1 = Pedhazur |first1 = Elazar J. |last2 = Schmelkin |first2 = Leora and Albert | title = Measurement, Design, and Analysis: An Integrated Approach |url = https://archive.org/details/measurementdesig00pedh |url-access = limited | edition=1st |publisher = Lawrence Erlbaum Associates |location = Hillsdale, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-8058-1063-9 |pages=[https://archive.org/details/measurementdesig00pedh/page/n327 15]–29}}</ref> సరళంగా చెప్పాలంటే, ఒక భౌతిక రాశి (physical quantity) అదే రకానికి చెందిన ప్రాథమిక సూచన రాశితో (reference quantity) పోల్చినప్పుడు ఎంత పెద్దదిగా లేదా ఎంత చిన్నదిగా ఉందో నిర్ధారించే ప్రక్రియనే కొలత అంటారు.<ref>{{cite book |last1=Young |first1=Hugh D |last2=Freedman |first2=Roger A. |title=University Physics |date=2012 |publisher=Pearson Education Inc. |isbn=978-0-321-69686-1 |edition=13}}</ref>

కొలత పరిధి, దాని అన్వయం అనేవి ఆయా సందర్భం, విజ్ఞాన విభాగంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సహజ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు , ఇంజనీరింగ్‌లో, వస్తువుల నామమాత్రపు లక్షణాలకు కొలతలు వర్తించవు. ఇది అంతర్జాతీయ తూనికలు మరియు కొలతల బ్యూరో (BIPM) ప్రచురించిన ఇంటర్నేషనల్ వోకాబులరీ ఆఫ్ మెట్రాలజీ (VIM) మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది.<ref>{{cite book | title = International Vocabulary of Metrology – Basic and General Concepts and Associated Terms (VIM) | year = 2008 | edition = 3rd | publisher = International Bureau of Weights and Measures | url = http://www.bipm.org/utils/common/documents/jcgm/JCGM_200_2008.pdf | page = 16}} </ref>అయితే గణాంక శాస్త్రం , సామాజిక, ప్రవర్తనా శాస్త్రాలలో కొలతలు వివిధ స్థాయిలలో ఉండవచ్చు. ఇందులో నామమాత్రపు , క్రమసంఖ్య , విరామ , నిష్పత్తి ప్రమాణాలు ఉంటాయి.<ref>{{cite encyclopedia | editor-last = Kirch | editor-first = Wilhelm | title = Level of measurement | encyclopedia = Encyclopedia of Public Health | volume = 2 | pages = 81 | publisher = Springer | date = 2008 | isbn = 978-0-321-02106-9 }}</ref>

అనేక రంగాలలో వాణిజ్యం, విజ్ఞానం, సాంకేతికత, పరిమాణాత్మక పరిశోధనలకు కొలత ఒక పునాది వంటిది. చరిత్రను గమనిస్తే, మానవ మనుగడలోని వివిధ రంగాలలో పోలికలను సులభతరం చేయడానికి అనేక కొలమాన వ్యవస్థలు ఉనికిలో ఉండేవి. తరచుగా ఇవి వ్యాపార భాగస్వాములు లేదా సహచరుల మధ్య స్థానిక ఒప్పందాల ద్వారా ఏర్పడేవి. 18వ శతాబ్దం నుండి, విస్తృతంగా ఆమోదించబడిన ప్రమాణాలను ఏకీకృతం చేసే దిశగా అడుగులు పడ్డాయి. దీని ఫలితంగా ఆధునిక అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ ఆవిర్భవించింది. ఈ వ్యవస్థ అన్ని భౌతిక కొలతలను ఏడు ప్రాథమిక యూనిట్ల గణిత కలయికగా మారుస్తుంది. కొలతల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని 'మెట్రాలజీ' (Metrology) అంటారు.

తెలియని పరిమాణాన్ని తెలిసిన లేదా ప్రామాణిక పరిమాణంతో పోల్చడాన్ని కూడా కొలత అని వివరించవచ్చు.

== చరిత్ర ==

కొలతల చరిత్ర మానవ నాగరికత అభివృద్ధికి అద్దం పడుతుంది. ప్రాచీన కాలంలో మానవ శరీర భాగాలను కొలతలకు ప్రాతిపదికగా తీసుకునేవారు. ఉదాహరణకు, 'అడుగు' (foot), 'మూర' (cubit), 'జాన' (span) వంటివి. కాలక్రమేణా వ్యాపార అవసరాల కోసం ఖచ్చితమైన కొలతల అవసరం ఏర్పడింది. సింధు లోయ నాగరికతలో అత్యంత ఖచ్చితమైన తూనికలు, కొలతలు వాడినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. మధ్య యుగాలలో ఒక్కో దేశంలో ఒక్కో రకమైన వ్యవస్థ ఉండేది, ఇది అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి ఇబ్బందిగా మారింది. ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాత మెట్రిక్ వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకుంది, ఇది ఆధునిక కొలతల విధానానికి నాంది పలికింది.

== పద్ధతులు ==
ఒక లక్షణం కొలతను కింది ప్రమాణాల ద్వారా వర్గీకరించవచ్చు: రకం (type), పరిమాణం (magnitude), ప్రమాణం (unit), అనిశ్చితి (uncertainty). ఇవి కొలతల మధ్య స్పష్టమైన పోలికలను సాధ్యం చేస్తాయి.

'''స్థాయి (Level):''' ఇది పోలిక యొక్క పద్ధతిని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణకు, రెండు వస్తువుల బరువు మధ్య తేడాను నిష్పత్తి ద్వారా లేదా వ్యత్యాసం ద్వారా పోల్చవచ్చు.

'''పరిమాణం (Magnitude):''' ఇది కొలత యొక్క సంఖ్యా విలువ. సాధారణంగా దీనిని తగిన కొలిచే పరికరం (measuring instrument) ద్వారా పొందుతారు.

'''ప్రమాణం (Unit):''' ఇది పరిమాణానికి ఒక గణిత విలువను కేటాయిస్తుంది. ఇది ఒక ప్రామాణిక వస్తువు లేదా సహజ భౌతిక రాశి నిష్పత్తి నుండి తీసుకోబడుతుంది.

'''అనిశ్చితి (Uncertainty):''' ఇది కొలత ప్రక్రియలో సంభవించే యాదృచ్ఛిక లేదా క్రమబద్ధమైన లోపాలను సూచిస్తుంది. ఇది కొలతపై ఉన్న నమ్మక స్థాయిని తెలుపుతుంది. కొలతలను పదేపదే చేయడం ద్వారా, పరికరం ఖచ్చితత్వము పరిగణనలోకి తీసుకోవడం ద్వారా లోపాలను అంచనా వేస్తారు.

== కొలత ప్రమాణాల క్రమబద్ధీకరణ ==
కొలతలు సాధారణంగా అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ ను పోలిక చట్రంగా ఉపయోగిస్తాయి. ఈ వ్యవస్థ ఏడు ప్రాథమిక ప్రమాణాలను నిర్వచించింది: కిలోగ్రాము, మీటరు, కాండెలా, సెకను, ఆంపియర్, కెల్విన్, మోల్. ఈ ప్రమాణాలన్నీ ఒక నిర్దిష్ట భౌతిక వస్తువుతో సంబంధం లేకుండా నిర్వచించబడ్డాయి. ప్రామాణిక వస్తువులపై ఆధారపడటం వల్ల అవి కాలక్రమేణా పాడైపోయే లేదా నశించే అవకాశం ఉంటుంది. కాబట్టి, ఆధునిక నిర్వచనాలు భౌతిక స్థిరాంకాలు లేదా ఇతర మార్పులేని సహజ దృగ్విషయాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. దీనివల్ల స్థిరాంకం విలువను మరింత ఖచ్చితంగా గుర్తించినప్పుడు మాత్రమే కొలత ప్రమాణం మారుతుంది.

[[File:SI base unit.svg|thumb|right|SI వ్యవస్థలోని ఏడు ప్రాథమిక ప్రమాణాలు. బాణాలు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడే ప్రమాణాలను సూచిస్తాయి.]]

భౌతిక వస్తువుతో సంబంధం లేకుండా ప్రయోగాత్మక ప్రమాణానికి SI ప్రాథమిక యూనిట్‌ను అనుసంధానించాలని మొదటి ప్రతిపాదన చేసిన వ్యక్తి [[చార్లెస్ సాండర్స్ పీర్స్]] (1839–1914).<ref>{{harvnb|Crease|2011|pp=182–4}}</ref> ఆయన మీటరును కాంతి వర్ణపట రేఖ తరంగదైర్ఘ్యం ఆధారంగా నిర్వచించాలని ప్రతిపాదించారు.<ref>C.S. Peirce (July 1879) "Note on the Progress of Experiments for Comparing a Wave-length with a Metre" ''American Journal of Science'', as referenced by {{harvnb|Crease|2011|p=203 }}</ref> ఇది [[మైకెల్సన్-మోర్లే ప్రయోగం]]పై నేరుగా ప్రభావం చూపింది.

=== ప్రమాణాలు (Standards) ===

కొన్ని ప్రాథమిక క్వాంటం స్థిరాంకాలు మినహా, కొలత ప్రమాణాలు చారిత్రక ఒప్పందాల నుండి వచ్చాయి. ప్రకృతిలో 'అంగుళం' (inch) ఒక నిర్దిష్ట పొడవు ఉండాలని లేదా 'మైలు' (mile) కిలోమీటర్ కంటే మెరుగైనదని ఎక్కడా లేదు. మానవ చరిత్రలో సౌకర్యం కోసం, అవసరం కోసం సమాజాలు కొన్ని ఉమ్మడి ప్రమాణాలను ఏర్పరచుకున్నాయి. వాణిజ్యంలో మోసాలను అరికట్టడానికి మొదట కొలతల చట్టాలు రూపొందాయి.

కొలత ప్రమాణాలు సాధారణంగా శాస్త్రీయ ప్రాతిపదికన నిర్వచించబడతాయి. వీటిని ప్రభుత్వ లేదా స్వతంత్ర సంస్థలు పర్యవేక్షిస్తాయి. 1875లో 'మీటర్ కన్వెన్షన్' ద్వారా ఏర్పడిన 'జనరల్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వెయిట్స్ అండ్ మెజర్స్' (CGPM) అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థను పర్యవేక్షిస్తుంది. ఉదాహరణకు, 1983లో మీటరును కాంతి వేగం ఆధారంగా, 2019లో కిలోగ్రామును ప్లాంక్ స్థిరాంకం ఆధారంగా పునర్నిర్వచించారు.

అమెరికాలో నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ స్టాండర్డ్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (NIST) వాణిజ్య కొలతలను నియంత్రిస్తుంది. భారతదేశంలో [[నేషనల్ ఫిజికల్ లాబొరేటరీ ఆఫ్ ఇండియా]] (NPL-India) ఈ బాధ్యతను నిర్వహిస్తుంది.

== యూనిట్లు వ్యవస్థలు ==

ప్రమాణం అనేది ఒక తెలిసిన లేదా ప్రామాణిక పరిమాణం. దీని ఆధారంగా ఇతర భౌతిక రాశులను కొలుస్తారు.
[[File:MetricImperialUSCustomaryUnits.jpg|thumb|upright|మూడు కొలమాన వ్యవస్థలలో - మెట్రిక్, ఇంపీరియల్ (UK), యుఎస్ కస్టమరీ - కొలతలు కలిగిన ఒక పసిపిల్లల పాలు పట్టే సీసా]]

=== ఇంపీరియల్ యుఎస్ కస్టమరీ వ్యవస్థలు ===

ప్రపంచవ్యాప్తంగా SI యూనిట్లను అవలంబించకముందు, బ్రిటన్, కామన్వెల్త్ దేశాలు, అమెరికాలో ఇంగ్లీష్ యూనిట్లు, ఆ తర్వాత ఇంపీరియల్ యూనిట్లు వాడేవారు. అమెరికాలో దీనిని 'యుఎస్ కస్టమరీ యూనిట్స్' అని పిలుస్తారు, ఇది ఇప్పటికీ అక్కడ మరియు కొన్ని కరేబియన్ దేశాలలో వాడుకలో ఉంది. ఈ వ్యవస్థలను కొన్నిసార్లు 'ఫుట్-పౌండ్-సెకండ్' వ్యవస్థలు అని పిలుస్తారు. బ్రిటన్ అధికారికంగా SI వ్యవస్థకు మారినప్పటికీ, రోడ్డు చిహ్నాలపై దూరాన్ని మైళ్లలో, వేగాన్ని మైళ్లు/గంటలో సూచిస్తారు. పాలు, బీరు వంటి వాటిని ఇప్పటికీ ఇంపీరియల్ పింట్ (pint) లోనే అమ్ముతారు. చాలా మంది తమ ఎత్తును అడుగులు, అంగుళాలలో, బరువును పౌండ్లలో కొలుస్తుంటారు.

=== మెట్రిక్ వ్యవస్థ ===
మెట్రిక్ వ్యవస్థ అనేది పొడవుకు మీటరును, ద్రవ్యరాశికి కిలోగ్రామును ప్రాతిపదికగా తీసుకునే దశాంశ కొలమాన వ్యవస్థ. ఇందులో అనేక రకాలు ఉన్నప్పటికీ, దైనందిన వాడకంలో పెద్దగా తేడా ఉండదు. 1960ల నుండి, అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ అంతర్జాతీయంగా గుర్తించబడిన మెట్రిక్ వ్యవస్థగా మారింది.

==== అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల వ్యవస్థ ====
ఇది మెట్రిక్ వ్యవస్థ యొక్క ఆధునిక రూపం. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వాణిజ్యం, విజ్ఞాన రంగాలలో దీనినే ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు. ఏడు ప్రాథమిక భౌతిక రాశుల కోసం SI ప్రమాణాలు కింది విధంగా ఉన్నాయి:

{| class="wikitable"
|-
! ప్రాథమిక రాశి
! ప్రాథమిక ప్రమాణం
! సంకేతం
! నిర్ధారించే స్థిరాంకం
|-
| [[సమయం]]
| [[సెకను]]
| s
| సీసియం-133 లోని హైపర్ ఫైన్ స్ప్లిటింగ్
|-
| [[పొడవు]]
| మీటరు
| m
| [[కాంతి వేగం]], ''c''
|-
| [[ద్రవ్యరాశి]]
| [[కిలోగ్రాము]]
| kg
| [[ప్లాంక్ స్థిరాంకం]], ''h''
|-
| [[విద్యుత్ ప్రవాహం]]
| [[ఆంపియర్]]
| A
| ప్రాథమిక ఆవేశం (elementary charge), ''e''
|-
| [[ఉష్ణోగ్రత]]
| [[కెల్విన్]]
| K
| బోల్ట్జ్‌మాన్ స్థిరాంకం, ''k''
|-
| [[పదార్థ పరిమాణం]]
| [[మోల్ (ప్రమాణం)|మోల్]]
| mol
| అవగాడ్రో స్థిరాంకం, ''N''A
|-
| [[కాంతి తీవ్రత]]
| [[కాండెలా]]
| cd
| 540 THz మూలం యొక్క కాంతి సామర్థ్యం
|}

SI వ్యవస్థలో, ప్రాథమిక ప్రమాణాల నుండి ఉత్పన్న ప్రమాణాలను (derived units) తయారు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, సామర్థ్యం (power) యొక్క ప్రమాణమైన వాట్ (watt), ప్రాథమిక ప్రమాణాల నుండి m2·kg·s−3 గా నిర్వచించబడింది. పదార్థ సాంద్రతను kg·m−3 లో కొలుస్తారు.

===== ఉపసర్గల మార్పు =====
ఒకే ప్రాతిపదిక కలిగి ఉండి వేర్వేరు ఉపసర్గలు ఉన్న యూనిట్ల మధ్య మార్పు చేయడం SI లో చాలా సులభం. మీటర్లను సెంటీమీటర్లుగా మార్చడానికి మీటర్ల సంఖ్యను 100తో గుణిస్తే సరిపోతుంది, ఎందుకంటే ఒక మీటరులో 100 సెంటీమీటర్లు ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, సెంటీమీటర్లను మీటర్లుగా మార్చడానికి 100తో భాగించాలి.

=== పొడవు ===
[[File:CarpentersRule.png|thumb|right|రెండు మీటర్ల పొడవున్న వడ్రంగి స్కేలు (ruler)]]

రేఖాగణితం, ఇంజనీరింగ్, వడ్రంగి పని వంటి వాటిలో పొడవు లేదా దూరాన్ని కొలవడానికి, సరళ రేఖలను గీయడానికి 'రూలర్' లేదా స్కేలును ఉపయోగిస్తారు. గీతలు గీయడానికి వాడే పరికరాన్ని రూలర్ అని, పొడవును కనుగొనడానికి వాడే కాలిబ్రేటెడ్ పరికరాన్ని 'మెజర్' అని అంటారు. అయితే వాడుకలో రెండింటినీ రూలర్ అనే పిలుస్తారు. వడ్రంగి వాడే రెండు మీటర్ల స్కేలును 20 సెంటీమీటర్ల పొడవు వరకు మడతపెట్టవచ్చు, తద్వారా అది జేబులో సులభంగా పడుతుంది. ఐదు మీటర్ల పొడవున్న టేపు మెజర్ కూడా ఒక చిన్న పెట్టెలో ఇమిడిపోతుంది.

=== సమయం ===

సమయం అనేది ఒక ప్రాదేశికం కాని అవిచ్ఛిన్న స్థితిలో జరిగే మార్పుల అమూర్త కొలత. దీనిని గంటలు, రోజులు, వారాలు, నెలలు, సంవత్సరాలు వంటి పేర్లతో లేదా సంఖ్యలతో సూచిస్తారు. ఇది ఒకదాని తర్వాత ఒకటి జరిగే సంఘటనల వరుస క్రమం. ఒకే మార్గంలో సాగే ఈ ప్రక్రియలో రెండు బిందువుల మధ్య వ్యవధిని కొలవడానికి సమయాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

=== ద్రవ్యరాశి ===

వస్తువు తన గమనంలో వచ్చే మార్పును నిరోధించే స్వభావాన్ని 'ద్రవ్యరాశి' అంటారు. దీనికి విరుద్ధంగా, గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రంలో వస్తువుపై పనిచేసే కింది వైపు శక్తిని 'బరువు' అంటారు. స్వేచ్ఛా పతనం లో ఉన్నప్పుడు వస్తువులకు బరువు ఉండదు కానీ ద్రవ్యరాశి ఉంటుంది. ఇంపీరియల్ వ్యవస్థలో ఔన్స్, పౌండ్, టన్ను వంటివి ద్రవ్యరాశి ప్రమాణాలు. మెట్రిక్ వ్యవస్థలో గ్రాము, కిలోగ్రాములను ఉపయోగిస్తారు. బరువును కొలిచే పరికరాన్ని త్రాసు లేదా వేయింగ్ స్కేల్ అంటారు.

=== ఆర్థిక శాస్త్రం ===

ఆర్థిక శాస్త్రంలో భౌతిక కొలతలు, నామమాత్రపు ధర కొలతలు (nominal price), వాస్తవ ధర కొలతలను ఉపయోగిస్తారు. ఈ కొలతలు అవి కొలిచే వేరియబుల్స్ ఆధారంగా ఒకదానికొకటి భిన్నంగా ఉంటాయి.

=== సర్వే పరిశోధన ===

[[File:EMMA experiment.jpg|thumb|పైహాసల్మి గనిలో 75 మీటర్ల లోతులో ఉన్న EMMA ప్రయోగం యొక్క కొలత కేంద్రం]]
సర్వే పరిశోధన రంగంలో, వ్యక్తుల వైఖరులు, విలువలు, ప్రవర్తనను కొలవడానికి ప్రశ్నావళిని ఒక పరికరంగా ఉపయోగిస్తారు. ఇతర కొలతల వలె, ఇక్కడ కూడా కొలత లోపాలు సంభవించే అవకాశం ఉంది. అంటే నిజమైన విలువకు, పరికరం ద్వారా పొందిన విలువకు మధ్య తేడా ఉంటుంది.<ref>{{cite book | last = Groves | first = Robert | title = Survey Methodology | publisher = Wiley | location = New Jersey | year = 2004 | isbn = 9780471483489 | url = https://archive.org/details/surveymethodolog00robe | url-access = registration}}</ref> కచ్చితమైన ఫలితాల కోసం ఈ లోపాలను సరిదిద్దడం అవసరం.

=== ఖచ్చితత్వ నిర్ధారణ ===

కొలతల ఖచ్చితత్వాన్ని ప్రదర్శించడానికి సాధారణంగా కింది నియమాలను పాటిస్తారు:

సున్నా కాని అంకెలు, వాటి మధ్య ఉండే సున్నాలు అన్నీ సార్థక సంఖ్యలే . ఉదాహరణకు, 12000 లో రెండు సార్థక సంఖ్యలు ఉన్నాయి.

దశాంశ బిందువు తర్వాత అదనంగా చేర్చే సున్నాలు మరింత ఖచ్చితత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ఉదాహరణకు, 1 అంటే దాని పరిమితులు 0.5 నుండి 1.5 మధ్య ఉండవచ్చు, కానీ 1.0 అంటే అది 0.95 నుండి 1.05 మధ్య ఉంటుందని అర్థం.

== ఇబ్బందులు ==
ఖచ్చితమైన కొలత అనేక రంగాలలో చాలా అవసరం, కానీ అన్ని కొలతలు తప్పనిసరిగా అంచనాలు మాత్రమే. కాబట్టి కొలతలను సాధ్యమైనంత ఖచ్చితంగా చేయడానికి చాలా శ్రమించాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఒక మీటరు దూరం నుండి ఒక వస్తువు కింద పడటానికి పట్టే సమయాన్ని కొలవడం అనే సమస్యను తీసుకోండి. భౌతిక శాస్త్రం ప్రకారం, భూమి గురుత్వాకర్షణలో దీనికి సుమారు 0.45 సెకన్లు పడుతుంది. అయితే ఇందులో కింది లోపాలు వచ్చే అవకాశం ఉంది:

గురుత్వ త్వరణం విలువగా తీసుకున్న 9.8 మీ/సె2 ఖచ్చితమైనది కాదు, అది కేవలం రెండు సార్థక సంఖ్యల వరకు మాత్రమే ఖచ్చితమైనది.

సముద్ర మట్టం నుండి ఎత్తు మరియు ఇతర కారణాల వల్ల భూమి గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రం స్వల్పంగా మారుతుంది.

0.45 సెకన్ల గణనలో వర్గమూలం తీయడం జరిగింది, ఇది కొన్ని అంకెలకు రౌండ్ ఆఫ్ చేయబడింది.

అదనంగా, ప్రయోగాత్మక లోపాలు కూడా ఉండవచ్చు:

అశ్రద్ధ,

వస్తువును వదిలిన సమయం మరియు అది భూమిని తాకిన సమయాన్ని కచ్చితంగా గుర్తించలేకపోవడం,

ఎత్తు మరియు సమయం కొలతలలో ఉండే లోపం,

గాలి నిరోధం ,

మనుషుల శరీర భంగిమ (posture).<ref>{{cite journal|last1=Gill|first1=Simeon|last2=Parker|first2=Christopher J.|title=Scan posture definition and hip girth measurement: the impact on clothing design and body scanning|journal=Ergonomics|date=2017|volume=60|issue=8|pages=1123–1136|doi=10.1080/00140139.2016.1251621|pmid=27764997|s2cid=23758581|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/33471}}</ref>

లోపాలను సాధ్యమైనంత వరకు తగ్గించడానికి మరియు అంచనాలను వాస్తవికంగా ఉంచడానికి శాస్త్రీయ ప్రయోగాలను చాలా జాగ్రత్తగా చేయాలి.

== నిర్వచనాలు సిద్ధాంతాలు ==

=== సాంప్రదాయ నిర్వచనం ===
భౌతిక శాస్త్రాలలో ప్రామాణికంగా ఉన్న నిర్వచనం ప్రకారం, కొలత అంటే పరిమాణాల నిష్పత్తులను నిర్ధారించడం లేదా అంచనా వేయడం.<ref>Michell, J. (1999). Measurement in psychology: a critical history of a methodological concept. New York: Cambridge University Press.</ref> పరిమాణం, కొలత అనేవి ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉంటాయి. కనీసం సూత్రప్రాయంగా కొలవడానికి వీలైన వాటినే పరిమాణాత్మక గుణాలు అంటారు.

=== రిప్రజెంటేషనల్ సిద్ధాంతం ===
ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, కొలత అంటే "సంఖ్యలు కాని వస్తువులకు సంఖ్యలను కేటాయించడం".<ref>Ernest Nagel: "Measurement", Erkenntnis, Volume 2, Number 1 / December 1931, pp. 313–335, published by Springer, the Netherlands</ref> ఇందులో సంఖ్యా వ్యవస్థల నిర్మాణానికి మరియు గుణాత్మక వ్యవస్థల నిర్మాణానికి మధ్య ఉన్న సారూప్యత ఆధారంగా సంఖ్యలను కేటాయిస్తారు. ఒక వ్యక్తి ఎత్తుకు ఒక విలువను కేటాయించవచ్చు, కానీ ఆ విలువకు మరియు ఆ ఎత్తుకు మధ్య ఒక స్పష్టమైన సంబంధం ఉంటేనే అది కొలత అవుతుంది. కేవలం ఏదో ఒక సంఖ్యను కేటాయించడం (ఉదాహరణకు అకౌంటింగ్‌లో ఒక ఆస్తికి కేటాయించే విలువ) కొలత కిందకు రాదు.

=== సిద్ధాంతం ===
అన్ని డేటాలు అనిశ్చితమైనవి మరియు గణాంక స్వభావం కలిగినవి. కాబట్టి కొలత యొక్క నిర్వచనం: "అనిశ్చితిని తగ్గించే పరిశీలనల సముదాయం, ఇక్కడ ఫలితం పరిమాణ రూపంలో వ్యక్తీకరించబడుతుంది.<ref>"Douglas Hubbard: "How to Measure Anything", Wiley (2007), p. 21 </ref>ఆచరణలో, ఒకరు ఒక రాశి యొక్క విలువను మొదట ఊహించి, ఆపై వివిధ పద్ధతులు పరికరాలను ఉపయోగించి ఆ విలువలో ఉన్న అనిశ్చితిని తగ్గిస్తారు. ఈ కోణంలో చూస్తే, అన్ని కొలతలు అనిశ్చితమైనవే, అందుకే ఒకే విలువకు బదులుగా విలువల పరిధిని కేటాయిస్తారు.

=== క్వాంటం మెకానిక్స్ ===
క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో, కొలత అనేది ఒక క్వాంటం వ్యవస్థ యొక్క నిర్దిష్ట గుణాన్ని (స్థానం, ద్రవ్యవేగం లేదా శక్తి వంటివి) నిర్ధారించే చర్య. క్వాంటం కొలతలు ఎల్లప్పుడూ ఒక సంభావ్యత విభాజనం నుండి తీసుకోబడిన గణాంక నమూనాలు. ఈ కొలతలు క్వాంటం స్థితులను మారుస్తాయి. ఒక కొలత జరిగినప్పుడు, క్వాంటం వ్యవస్థ యొక్క తరంగ ప్రమేయం ఒకే ఒక కచ్చితమైన విలువకు 'కుప్పకూలుతుంది' (collapse).<ref>{{cite book | last = Penrose | first = Roger | title = The road to reality : a complete guide to the laws of the universe | publisher = Vintage Books | location = New York | year = 2007 | isbn = 978-0-679-77631-4 }}</ref>

=== జీవశాస్త్రం ===
జీవశాస్త్రంలో కొలతకు సంబంధించి ఇంకా బాగా స్థిరపడిన సిద్ధాంతం లేదు. అయితే సిద్ధాంతపరమైన సందర్భానికి ప్రాముఖ్యత ఇవ్వబడుతుంది.<ref>{{Cite journal|last1=Houle|first1=David|last2=Pélabon|first2=Christophe|last3=Wagner|first3=Günter P.|last4=Hansen|first4=Thomas F.|date=2011|title=Measurement and Meaning in Biology|url=https://pdfs.semanticscholar.org/dfa6/1a6ea872d2429f6ce4b9dd7dea965a3553eb.pdf|archive-date=2019-05-29|journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=86|issue=1|pages=3–34|doi=10.1086/658408|pmid=21495498|s2cid=570080|issn=0033-5770}} </ref>పరిణామ సిద్ధాంతం నుండి వచ్చే సందర్భం కొలత సిద్ధాంతాన్ని మరియు చారిత్రకతను ఒక ప్రాథమిక భావనగా మలచడానికి దారితీస్తుంది. జీవశాస్త్రంలో జన్యు వైవిధ్యం మరియు జాతుల వైవిధ్యం కొలవడం అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన రంగాలు.

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Wiktionary|measurement}}
{{Wikiquote}}
{{Library resources box
|by=no
|onlinebooks=no
|others=no
|about=yes
|label=కొలత}}

{{Commons category-inline}}

[http://www.unc.edu/~rowlett/units/index.html కొలత ప్రమాణాల నిఘంటువు]

[https://web.archive.org/web/20080929140404/http://www.euramet.org/index.php?id=mis 'మెట్రాలజీ – క్లుప్తంగా' 3వ ఎడిషన్, జూలై 2008]

{{Authority control}}

[[Category:కొలత| ]]
[[Category:ఖచ్చితత్వము]]
[[Category:మెట్రాలజీ]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం

2026-04-09T08:23:09Z

WikiPBR: Created page with " {{Use mdy dates|date=April 2023}}{{LibraryandInformation-TopicSidebar}} '''గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం''' <ref>(Library and Information Science - LIS){{Cite book |last1=Bates |first1=M. J. |title=Encyclopedia of Library and Information Sciences. Vol. 1–7 |last2=Maack |first2=M. N. |publisher=CRC Press |year=2010 |location=Boca Raton, US}}</ref>డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్ (DD..."

{{Use mdy dates|date=April 2023}}{{LibraryandInformation-TopicSidebar}}
'''గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం''' <ref>(Library and Information Science - LIS){{Cite book |last1=Bates |first1=M. J. |title=Encyclopedia of Library and Information Sciences. Vol. 1–7 |last2=Maack |first2=M. N. |publisher=CRC Press |year=2010 |location=Boca Raton, US}}</ref>డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్ (DDC) లో 18వ ఎడిషన్ (1971) నుండి 22వ ఎడిషన్ (2003) వరకు క్లాస్ 20 కోసం గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం అనే పేరును ఉపయోగించారు. అనేవి నమోదు చేయబడిన సమాచార సృష్టి, నిర్వహణ, డాక్యుమెంటేషన్, కమ్యూనికేషన్, వినియోగానికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలను అధ్యయనం చేసే రెండు విద్యా విభాగాలు. ఇవి [[సమాచార నిర్వహణ]] , గ్రంథాలయ వృత్తి, [[ఆర్కైవింగ్]] , [[రికార్డుల నిర్వహణ]] వంటి వివిధ వృత్తిపరమైన కార్యకలాపాలకు పునాదిగా ఉంటాయి. ఈ రంగాలు ఆయా విభాగాల్లో పనిచేసే నిపుణులకు శిక్షణనివ్వడం సహా, అభ్యాసాన్ని మెరుగుపరచడానికి అవసరమైన పరిశోధనలను నిర్వహిస్తాయి.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Bawden |first1=David |last2=Robinson |first2=Lyn |title=Library and Information Science |encyclopedia=The International Encyclopedia of Communication Theory and Philosophy |date=2016 |pages=1–5 |doi=10.1002/9781118766804.wbiect113 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-134-51320-8}}Coleman, A. (2002). [https://www.dlib.org/dlib/july02/coleman/07coleman.html Interdisciplinarity: The Road Ahead for Education in Digital Libraries]. D-Lib Magazine, 8:8/9 (July/August).{{cite book |last1=Higgins |first1=Susan |chapter=Chapter 3 – Library and Information Science as a Discipline |publisher=[[Chandos Publishing]] |title=Managing Academic Libraries: Principles and Practice |date=2017 |pages=19–28 |doi=10.1016/B978-1-84334-621-0.00003-0 |isbn=978-1-84334-621-0 }}</ref>

గ్రంథాలయ శాస్త్రం , [[సమాచార శాస్త్రం]] అనేవి విడివిడి విభాగాలుగా మొదలైనప్పటికీ, ఇప్పుడు ఇవి ఒకే అధ్యయన పరిధిలో ఉన్నాయి.<ref>Saracevic, Tefko (1992). Information science: origin, evolution and relations. In: ''Conceptions of library and information science. Historical, empirical and theoretical perspectives''. Edited by Pertti Vakkari & Blaise Cronin. London: Taylor Graham (pp. 5–27).Miksa, Francis L. (1992). Library and information science: two paradigms. In: ''Conceptions of library and information science. Historical, empirical and theoretical perspectives''. Edited by Pertti Vakkari & Blaise Cronin. London: Taylor Graham (pp. 229–252)</ref>. గ్రంథాలయ శాస్త్రాన్ని అనువర్తిత సమాచార శాస్త్రంగా పరిగణించవచ్చు,<ref>Borko, H. (1968). Information science: What is it? American Documentation, 19(1), 3–5. {{doi|10.1002/asi.5090190103}}</ref>. ఇది సమాచార శాస్త్రంలో ఒక ఉప విభాగం. ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న బలమైన సంబంధం వల్ల కొన్నిసార్లు ఈ పదాలను ఒకదానికొకటి పర్యాయపదాలుగా వాడుతుంటారు.

== నిర్వచనం ==
'''గ్రంథాలయ శాస్త్రం''' (గతంలో దీనిని '''గ్రంథాలయ అధ్యయనాలు''' లేదా '''గ్రంథాలయ ఆర్థిక వ్యవస్థ''' అని పిలిచేవారు){{NoteTag|[[డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్]] (DDC) 1876 నాటి మొదటి ఎడిషన్‌లో 19వ క్లాస్ కోసం "లైబ్రరీ ఎకానమీ" అనే పదాన్ని ఉపయోగించింది. రెండవ ఎడిషన్ నుండి అది 20వ క్లాస్‌కు మార్చబడింది. 14వ ఎడిషన్ (1942) వరకు ఈ పదం వాడుకలో ఉంది. 15వ ఎడిషన్ (1951) నుండి దీనిని గ్రంథాలయ శాస్త్రం అని పిలిచారు, ఇది 17వ ఎడిషన్ (1965) వరకు కొనసాగింది. 18వ ఎడిషన్ (1971) నుండి "గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం" (LIS) అనే పేరు స్థిరపడింది.}} అనేది ఒక [[అంతర్-విభాగ]] లేదా బహుళ-విభాగ రంగం. ఇది గ్రంథాలయాలకు సంబంధించి [[నిర్వహణ]], [[సమాచార సాంకేతికత]], [[విద్య]] వంటి అంశాల సాధనాలను, పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది. సమాచార వనరుల సేకరణ, నిర్వహణ, [[భద్రపరచడం]] , [[వ్యాప్తి]] సహా సమాచారానికి సంబంధించిన [[రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ]]ను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. బవేరియాకు చెందిన [[మార్టిన్ ష్రెటింగర్]] అనే [[గ్రంథాలయ అధికారి]] 1808-1828 మధ్య కాలంలో తన రచనల ద్వారా ఈ విభాగానికి పునాది వేశారు.<ref>{{Cite web |title=Schrettinger, Martin |url=https://www.deutsche-biographie.de/sfz79181.html |access-date=2023-09-14 |website=Deutsche Biographie |language=de}}</ref> అంతకుముందు ప్రకృతి ఆధారిత అంశాలతో సమాచారాన్ని వర్గీకరించే పద్ధతి ఉండేది, కానీ ష్రెటింగర్ పుస్తకాలను అక్షర క్రమంలో అమర్చడం ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite book |last=Buckland |first=Michael |title=Bibliothekswissenschaft - quo vadis? / Library Science - quo vadis ? |date=2005-12-31 |editor-last=Hauke |editor-first=Petra |chapter=Information Schools: A Monk, Library Science, and the Information Age |chapter-url= |publisher=DE GRUYTER SAUR |pages=19–32 |doi=10.1515/9783110929225.19 |isbn=978-3-598-11734-3|url=https://escholarship.org/uc/item/33g728qk }}</ref> 1887లో [[మెల్విల్ డ్యూయీ]] (Melvil Dewey) [[కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం]]లో మొదటి అమెరికన్ గ్రంథాలయ శాస్త్ర పాఠశాలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite web |date=2022-04-18 |title=Dewey Services - Resources |url=https://www.oclc.org/en/dewey/resources.html |access-date=2023-09-14 |website=OCLC |language=en}}</ref>

చారిత్రకంగా గ్రంథాలయ శాస్త్రంలో [[పురాలేఖ శాస్త్రం]] కూడా భాగంగా ఉంది.<ref>{{Cite book |last1=Johnson |first1=Elmer D. |url=https://books.google.com/books?id=d80QAQAAMAAJ |title=History of Libraries in the Western World |last2=Harris |first2=Michael H. |date=1976 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-0949-9 |language=en}}</ref> ఎంచుకున్న వినియోగదారుల అవసరాలను తీర్చడానికి సమాచార వనరులను ఎలా క్రమబద్ధీకరించాలి; వర్గీకరణ వ్యవస్థలు, సాంకేతికతతో ప్రజలు ఎలా స్పందిస్తారు; గ్రంథాలయాల లోపల, బయట సమాచారాన్ని ఎలా సేకరించి, అంచనా వేసి, అన్వయిస్తారు; గ్రంథాలయ వృత్తుల కోసం ప్రజలకు ఎలా శిక్షణ ఇస్తారు; గ్రంథాలయ సేవలను నడిపించే [[నైతికత]] ; గ్రంథాలయాల చట్టపరమైన హోదా; డాక్యుమెంటేషన్ మరియు [[రికార్డుల నిర్వహణ]]లో ఉపయోగించే కంప్యూటర్ సాంకేతికత వంటి అంశాలు ఇందులో ఉంటాయి.

గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రాన్ని సమాచార భావనపై గణితాత్మక అధ్యయనం చేసే [[సమాచార సిద్ధాంతం]] తో గందరగోళం చెందకూడదు. ''గ్రంథాలయ తత్వశాస్త్రం'' అనేది గ్రంథాలయ వృత్తి లక్ష్యాలను, సమర్థనలను అధ్యయనం చేస్తుంది, ఇది సాంకేతికత అభివృద్ధికి భిన్నమైనది.<ref>{{Cite book |last=Cossette |first=André |url=https://books.google.com/books?id=G8CPJ7u3xJ0C |title=Humanism and Libraries: An Essay on the Philosophy of Librarianship |date=2009 |publisher=Library Juice Press, LLC |isbn=978-1-936117-31-4 |language=en}}</ref>

== విద్య, శిక్షణ ==

గ్రంథాలయ శాస్త్ర విద్యా కోర్సుల్లో [[గ్రంథాలయ అధికారి|సేకరణ నిర్వహణ]], సమాచార వ్యవస్థలు, సాంకేతికత, పరిశోధన పద్ధతులు, వినియోగదారుల అధ్యయనాలు, [[సమాచార అక్షరాస్యత]] [[గ్రంథాలయ కేటలాగ్|కేటలాగింగ్]], [[గ్రంథాలయ వర్గీకరణ|వర్గీకరణ]], [[భద్రపరచడం]], రిఫరెన్స్, [[గణాంక శాస్త్రం]], [[నిర్వహణ]] వంటి అంశాలు ఉంటాయి. ఈ శాస్త్రం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది, ఇందులో [[డేటాబేస్ మేనేజ్‌మెంట్ సిస్టమ్|డేటాబేస్ నిర్వహణ]], [[సమాచార వాస్తుశిల్పం]] వంటి కొత్త అంశాలు చేరుతున్నాయి.
[[File:Cart of LCSH Schedules in the FIMS Graduate Library.jpg|thumb|కెనడాలో విద్యా ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించే లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్ సబ్జెక్ట్ హెడింగ్స్ (LCSH) షెడ్యూల్‌ల బండి]]
వికీపీడియా ఒక విలువైన మరియు నమ్మదగిన రిఫరెన్స్ వనరుగా గుర్తింపు పొందడంతో, అనేక గ్రంథాలయాలు, మ్యూజియంలు, ఆర్కైవ్‌లు [[రెసిడెన్స్ లో వికీపీడియన్]] పాత్రను ప్రవేశపెట్టాయి. దీని ఫలితంగా కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాలు తమ మాస్టర్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ (MLIS) ప్రోగ్రామ్‌లలో వికీపీడియా, నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్‌కు సంబంధించిన కోర్సులను చేర్చుతున్నాయి.

గ్రంథాలయ సిబ్బందిగా చేరడానికి ఎల్లప్పుడూ డిగ్రీ అవసరం లేదు, అయితే గ్రంథాలయ అధికారి కావడానికి మాత్రం వృత్తిపరమైన డిగ్రీ తప్పనిసరి. అమెరికా, [[కెనడా]]లలో [[అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్]] (ALA) గుర్తింపు పొందిన సంస్థ నుండి మాస్టర్స్ డిగ్రీ ఉండాలి.<ref>{{Cite web |last=admin |date=2006-07-26 |title=ALA Accredited Programs |url=https://www.ala.org/educationcareers/accreditedprograms |access-date=2023-09-14 |website=Education & Careers |language=en}}</ref> ఆస్ట్రేలియాలో [[ఆస్ట్రేలియన్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అసోసియేషన్]] (ALIA) అంగీకరించిన డిగ్రీలు ఉండాలి.<ref>{{Cite web |title=ALIA Accredited Courses |url=https://alia.org.au/Web/Web/Careers/ALIA-Accredited-Courses.aspx |access-date=2023-09-14 |website=alia.org.au |language=en}}</ref> ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒకే రకమైన గుర్తింపు ప్రమాణాలు ఇంకా అభివృద్ధి చెందాల్సి ఉంది.<ref>{{Cite web |last=Evans |first=Kenneth D. "Woody" |title=Librarians Need Global Credentials {{!}} Backtalk |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarians-need-global-credentials-backtalk |access-date=2023-09-14 |website=Library Journal}}</ref>

== గ్రంథాలయ నిర్వహణ రకాలు ==

=== ప్రజా గ్రంథాలయాలు ===

ప్రజా గ్రంథాలయాల నిర్వహణ అధ్యయనంలో కేటలాగింగ్; విభిన్న వర్గాల కోసం [[గ్రంథాలయ సేకరణ అభివృద్ధి]] (collection development); సమాచార అక్షరాస్యత; పాఠకుల సలహాలు; కమ్యూనిటీ నిబంధనలు; పెద్దలు, పిల్లలు, యువకుల కోసం సేవలు; [[మేధో స్వేచ్ఛ]]; [[సెన్సార్‌షిప్]]; బడ్జెట్ మరియు చట్టపరమైన అంశాలు ఉంటాయి. 21వ శతాబ్దంలో ప్రజా గ్రంథాలయాలను ఒక బహిరంగ వేదికగా లేదా పౌర సమాజ కేంద్రంగా చూడటం ఒక ప్రధాన ధోరణిగా మారింది.<ref>{{Cite book |last=McCook |first=Kathleen de la Peña |url=https://books.google.com/books?id=7F4PAQAAMAAJ |title=Introduction to Public Librarianship |date=2004 |publisher=Neal-Schuman Publishers |isbn=978-1-55570-475-9 |language=en}}</ref>

అమెరికాలో ప్రజా గ్రంథాలయాలు నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి: అసోసియేషన్ గ్రంథాలయాలు, మున్సిపల్ ప్రజా గ్రంథాలయాలు, పాఠశాల జిల్లా గ్రంథాలయాలు, ప్రత్యేక జిల్లా ప్రజా గ్రంథాలయాలు. వీటికి నిధులు వివిధ వనరుల నుండి అందుతాయి.<ref>{{Cite web |title=Types of Public Libraries; a Comparison: Library Development: New York State Library |url=https://www.nysl.nysed.gov/libdev/libs/pltypes.htm |access-date=2023-09-14 |website=www.nysl.nysed.gov}}</ref>

=== పాఠశాల గ్రంథాలయాలు ===

పాఠశాల గ్రంథాలయాల అధ్యయనం నర్సరీ నుండి సెకండరీ పాఠశాల వరకు పిల్లల కోసం అందించే సేవలను వివరిస్తుంది. కొన్ని ప్రాంతాలలో, పాఠశాల గ్రంథాలయ అధికారుల (వీరిని తరచుగా ఉపాధ్యాయులుగా కూడా పరిగణిస్తారు) విద్య మరియు ధృవీకరణ కోసం కఠినమైన ప్రమాణాలు ఉంటాయి. ఇందులో బోధనా సిబ్బందితో కలిసి ఉమ్మడి [[పాఠ్య ప్రణాళిక]] రూపకల్పన, మేధో స్వేచ్ఛ, [[బోధనా శాస్త్రం]] వంటి అంశాలు ఉంటాయి.

=== విద్యా గ్రంథాలయాలు ===

కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలలోని గ్రంథాలయ సేవలను ఇది వివరిస్తుంది. ఇందులో [[కాపీరైట్]]; సాంకేతికత; [[డిజిటల్ గ్రంథాలయాలు]], రిపోజిటరీలు; విద్యా స్వేచ్ఛ; శాస్త్రీయ రచనలకు [[ముక్త ప్రాప్తి]] ; మరియు నిర్దిష్ట విషయాలపై ప్రత్యేక జ్ఞానం వంటి అంశాలు ముఖ్యమైనవి. విద్యా గ్రంథాలయ అధికారులు తరచుగా కొన్ని నిర్దిష్ట విభాగాలకుకేటాయించబడతారు.

వీరిని కొన్నిచోట్ల బోధనా సిబ్బంది తో సమానంగా పరిగణిస్తారు. కనీస విద్యార్హతగా గ్రంథాలయ శాస్త్రంలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ ఉండాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో ఎడ్యుకేషనల్ టెక్నాలజీ వంటి రంగాల్లో డిగ్రీ ఉన్నా సరిపోతుంది.

=== పురాలేఖ గ్రంథాలయాలు ===

చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కలిగిన రికార్డులను సేకరించి, భద్రపరిచే [[ఆర్కైవిస్ట్]] ల శిక్షణ ఇందులో ఉంటుంది. సామాగ్రి భౌతిక రక్షణ, పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ, యాసిడ్ తొలగింపు పద్ధతులు; ప్రత్యేక కేటలాగ్‌లు; యాక్సెస్; మరియు మూల్యాంకనం ఇందులో ముఖ్యాంశాలు. చాలామంది ఆర్కైవిస్ట్‌లు చరిత్రకారులుగా కూడా శిక్షణ పొందుతారు.

ఆర్కైవల్ మిషన్ మూడు ప్రధాన లక్ష్యాలను కలిగి ఉంటుంది: శాశ్వత విలువ కలిగిన రికార్డులను గుర్తించడం, వాటిని భద్రపరచడం, ఇతరులకు అందుబాటులో ఉంచడం.<ref>{{Cite book |last=Hunter |first=Gregory S. |url=http://archive.org/details/developingmainta0000hunt |title=Developing and maintaining practical archives : a how-to-do-it manual |date=2003 |publisher=New York : Neal-Schuman Publishers |others=Internet Archive |isbn=978-1-55570-467-4}} </ref>గ్రంథాలయాల్లో వస్తువులు విడివిడిగా ఉంటాయి, కానీ ఆర్కైవ్స్‌లో అవి ఒక సమూహంగా ఉంటాయి. గ్రంథాలయ సేకరణల్లో ప్రచురించబడిన పుస్తకాలు ఉంటే, ఆర్కైవ్స్‌లో ప్రచురించబడని పత్రాలు (ఉత్తరాలు, డైరీలు) ఉంటాయి. ఆర్కైవ్స్‌లోని వస్తువులు సాధారణంగా బయటకు ఇవ్వబడవు, వాటిని కేవలం మూసి ఉన్న రీడింగ్ రూమ్‌లలో మాత్రమే చూడవచ్చు.

=== ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు ===

వృత్తిపరమైన లేదా వ్యాపార సమూహాల ప్రత్యేక అవసరాల కోసం ఇవి ఏర్పాటు చేయబడతాయి. [[వైద్య గ్రంథాలయాలు]], [[న్యాయ గ్రంథాలయాలు]] దీనికి ఉదాహరణలు. ఈ గ్రంథాలయాల్లో పనిచేసే నిపుణుల కోసం ప్రత్యేకంగా [[స్పెషల్ లైబ్రరీస్ అసోసియేషన్]] (SLA) ఉంది.

కొన్ని ప్రత్యేక గ్రంథాలయాలు, ఉదాహరణకు [[CIA లైబ్రరీ]], రహస్య పత్రాలను కలిగి ఉంటాయి. ఇది సెంట్రల్ ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీ ఉద్యోగులకు అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇందులో సుమారు 1,25,000 ముద్రిత సామాగ్రి, 1,700 పీరియాడికల్స్ ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |title=CIA Library |url=https://www.cia.gov/legacy/headquarters/cia-library/ |access-date=2023-09-14 |website=CIA }}</ref>

=== పరిరక్షణ ===
పరిరక్షణ గ్రంథాలయ అధికారులు ఎక్కువగా విద్యా గ్రంథాలయాల్లో పనిచేస్తారు. పుస్తకాలు, వ్రాతప్రతులు, పురాలేఖ సామాగ్రిలోని సమాచారాన్ని ఎక్కువ కాలం అందుబాటులో ఉంచేలా నిర్వహించడం వీరి పని. బైండింగ్, పరిరక్షణ పద్ధతులు, డిజిటల్ మరియు అనలాగ్ రూపాల్లోకి మార్చడం, [[డిజిటల్ పరిరక్షణ]], పర్యావరణ పర్యవేక్షణ వంటివి వీరు చేసే పనులకు ఉదాహరణలు.

== చరిత్ర ==
[[File:ancientlibraryalex.jpg|thumb|262px| పురాతన [[అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం]]]]

గ్రంథాలయాలు శతాబ్దాలుగా ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ, గ్రంథాలయ శాస్త్రం అనేది ఇటీవలి కాలంలో పుట్టిన భావన. ప్రారంభంలో గ్రంథాలయాలను ప్రధానంగా విద్యావేత్తలు నిర్వహించేవారు.<ref>{{Cite book |last1=Feather |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=JD0vL9QQT0sC |title=International Encyclopedia of Information and Library Science |last2=Sturges |first2=Paul |date=2003-09-02 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51320-8 |language=en}}</ref>

=== 17, 18వ శతాబ్దాలు ===
[[File:Gabriel Naude.jpg|thumbnail|1627లో 'గ్రంథాలయ స్థాపనపై సలహా' పుస్తకాన్ని రాసిన [[గాబ్రియేల్ నౌడే]]]]

గ్రంథాలయ కార్యకలాపాలపై లభించిన తొలి వ్రాతపూర్వక రచన 'అడ్వైస్ ఆన్ ఎస్టాబ్లిషింగ్ ఏ లైబ్రరీ'. దీనిని ఫ్రెంచ్ గ్రంథాలయ అధికారి మరియు పండితుడైన [[గాబ్రియేల్ నౌడే]] (Gabriel Naudé) 1627లో ప్రచురించారు. ఆయన రాజకీయాలు, మతం, చరిత్ర వంటి అనేక అంశాలపై రాశారు. కార్డినల్ జూల్స్ మజారిన్ గ్రంథాలయాన్ని నిర్మించి, నిర్వహించే అవకాశం వచ్చినప్పుడు ఆయన ఈ పుస్తకంలోని ఆలోచనలను అమలు చేశారు.<ref>{{Cite journal |last=Suominen |first=Vesa |date=2019-04-01 |title=Gabriel Naudé |journal=Informaatiotutkimus |volume=38 |issue=1 |doi=10.23978/inf.79889 |issn=1797-9129 |doi-access=free }}</ref>

17వ శతాబ్దపు గ్రంథాలయాల స్వర్ణయుగంలో, పుస్తక వ్యాపారాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ప్రచురణకర్తలు వివరణాత్మక కేటలాగ్‌లను రూపొందించారు. ఈ పద్ధతిని ఆ కాలంలోని గ్రంథాలయాలు అనుసరించి తత్వశాస్త్రం, విజ్ఞాన శాస్త్రం, వైద్యం వంటి రంగాల కోసం వర్గీకరణను మెరుగుపరిచాయి.<ref>{{Cite book |last=Murray |first=Stuart A. P. |url=https://books.google.com/books?id=DdTawAEACAAJ |title=The Library: An Illustrated History |date=2012-03-01 |publisher=Skyhorse |isbn=978-1-61608-453-0 |language=en}} 1726లో [[గాట్‌ఫ్రైడ్ విల్హెల్మ్ లీబ్నిజ్]] గ్రంథాలయ వర్గీకరణపై తన ఆలోచనలను పంచుకున్నారు.{{Cite journal |last=Schulte-Albert |first=H. G. |date=1971 |title=Gottfried Wilhelm Leibniz and Library Classification |url=https://www.jstor.org/stable/25540286 |journal=The Journal of Library History |volume=6 |issue=2 |pages=133–152|jstor=25540286 }}</ref>

=== 19వ శతాబ్దం ===
[[File:Dewey relatv index.png|thumb|విషయాల వారీగా సాహిత్యాన్ని నిర్వహించడానికి [[డ్యూయీ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్]] ఉపయోగించబడుతుంది.]]
[[మార్టిన్ ష్రెటింగర్]] 1808 నుండి 1829 వరకు ఈ విషయంపై రెండవ పాఠ్యపుస్తకాన్ని వ్రాశారు.

ముద్రిత జ్ఞానాన్ని గుర్తించడానికి మరియు నియంత్రించడానికి 19వ శతాబ్దంలో సమాచార వెలికితీత సాధనాలు పుట్టాయి.<ref>{{Cite book |last1=Bawden |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=Nc5qDQAAQBAJ |title=Introduction to Information Science |last2=Robinson |first2=Lyn |date=2015-06-10 |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1-85604-810-1 |language=en}}</ref> [[థామస్ జెఫర్సన్]] తన వ్యక్తిగత గ్రంథాలయంలోని వేల పుస్తకాల కోసం ఒక వర్గీకరణ వ్యవస్థను రూపొందించారు. ఇది అక్షర క్రమానికి బదులుగా సబ్జెక్టుల వారీగా పుస్తకాలను సమూహపరిచింది.<ref>{{Cite journal |last=Emblidge |first=David |date=2014 |title="Bibliomany Has Possessed Me" |url=https://cgscholar.com/bookstore/works/bibliomany-has-possessed-me |journal=International Journal of the Book |volume=12 |issue=2 |pages=17–42 |doi=10.18848/1447-9516/CGP/v12i02/37034 |issn=1447-9516|url-access=subscription }}</ref> 1814లో వాషింగ్టన్ దహనం తర్వాత మొదటి సేకరణ ధ్వంసం కావడంతో, జెఫర్సన్ సేకరణే [[లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్]] కు పునాదిగా మారింది.

మొదటి అమెరికన్ గ్రంథాలయ వృత్తి పాఠశాల జనవరి 5, 1887న మెల్విల్ డ్యూయీ నాయకత్వంలో కొలంబియా కాలేజీలో ప్రారంభమైంది. అప్పట్లో "లైబ్రరీ ఎకానమీ" అనే పదం సాధారణంగా ఉండేది, 20వ శతాబ్దంలో "గ్రంథాలయ శాస్త్రం" అనే పదం ప్రాచుర్యం పొందింది.<ref>{{Cite book |last=Richardson |first=John |title=Encyclopedia of Library and Information Science |publisher=CRC Press |year=2010 |editor-last=Maack |editor-first=Mary Niles |edition=3rd |location=New York |pages=3440–3448 |language=en |chapter=History of American Library Science: Its Origins and Early Development. |editor-last2=Bates |editor-first2=Marcia}}</ref>

=== 20వ శతాబ్దం ===
ఇంగ్లీష్ మాట్లాడే ప్రపంచంలో "లైబ్రరీ సైన్స్" అనే పదం మొదటిసారిగా భారతదేశంలో ఉపయోగించబడినట్లు తెలుస్తుంది.<ref>{{Cite web |date=2015-01-18 |title=World Libraries: The Pioneers: Asa Don Dickinson |url=http://cybra.p.lodz.pl/Content/1175/vol01no2/anwar_v01n2.html |access-date=2023-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118162607/http://cybra.p.lodz.pl/Content/1175/vol01no2/anwar_v01n2.html |archive-date=January 18, 2015 }}</ref> 1916లో లాహోర్‌లోని పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించిన ఆసా డాన్ డికిన్సన్ పుస్తకం 'పంజాబ్ లైబ్రరీ ప్రైమర్' లో దీని ప్రస్తావన ఉంది.<ref>{{Cite book |last=Dickinson |first=Asa Don |url=http://archive.org/details/punjablibrarypri00dickuoft |title=The Punjab library primer |date=1916 |publisher=Lahore : University of the Panjab |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ఆసియాలో గ్రంథాలయ శాస్త్రం బోధించడం ప్రారంభించిన మొదటి విశ్వవిద్యాలయం ఇదే. అమెరికాలో మొదటి పాఠ్యపుస్తకం 1903లో జేమ్స్ డఫ్ బ్రౌన్ రాసిన 'మాన్యువల్ ఆఫ్ లైబ్రరీ ఎకానమీ'.

తరువాత, 1931లో [[ఎస్. ఆర్. రంగనాథన్]] రాసిన 'ద ఫైవ్ లాస్ ఆఫ్ లైబ్రరీ సైన్స్' ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. రంగనాథన్ మొదటి విశ్లేషణాత్మక-సింథటిక్ వర్గీకరణ వ్యవస్థ అయిన [[కోలన్ వర్గీకరణ]] ను కూడా అభివృద్ధి చేశారు.<ref>{{Cite book |last=Ranganathan |first=S. R. |title=Colon Classification. Revised and expanded by M.A. Gopinath |year=1987 |edition=7th}}</ref>

అమెరికాలో లీ పియర్స్ బట్లర్ 1933లో సామాజిక అవసరాల కోసం గ్రంథాలయ వృత్తిని ఉపయోగించాలని వాదించారు. ఇది కేవలం గ్రంథాలయ నిర్వహణకే పరిమితం కాకుండా సామాజిక దృక్కోణంలో పరిశోధనలకు దారితీసింది. 1923లో వెలువడిన 'విలియమ్సన్ రిపోర్ట్' విశ్వవిద్యాలయాలు గ్రంథాలయ శాస్త్ర శిక్షణ ఇవ్వాలని సూచించింది, ఇది విద్యా నిర్మాణంలో పెద్ద మార్పు తెచ్చింది.<ref>{{Cite book |last1=Rubin |first1=Richard E. |url=https://books.google.com/books?id=xsXGEAAAQBAJ |title=Foundations of Library and Information Science |last2=Rachel G. |date=2020-09-14 |publisher=American Library Association |isbn=978-0-8389-4757-9 |language=en}}</ref>

1960ల చివరలో కంప్యూటర్ల వాడకం పెరగడంతో, విద్యా సంస్థలు తమ పేర్లలో "సమాచార శాస్త్రం" అనే పదాన్ని చేర్చడం ప్రారంభించాయి. 1964లో పిట్స్‌బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయం దీనిని మొదలుపెట్టింది.<ref>{{Cite book |url= |date=2019-07-17 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-315-11614-3 |editor-last=Levine-Clark |editor2=John D. McDonald |editor-first=Michael |edition=4 |location=Boca Raton |doi=10.1081/E-ELIS4 |title=Encyclopedia of Library and Information Science}}</ref> భారతదేశంలో, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం 1976లో తన విభాగాన్ని 'డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్'గా మార్చింది.

=== 21వ శతాబ్దం ===
[[డిజిటల్ యుగం]] సమాచార ప్రాప్తిని వెలికితీతను పూర్తిగా మార్చివేసింది. గ్రంథాలయాలు ఇప్పుడు సంక్లిష్టమైన మరియు క్రియాశీలకమైన సమాచార మౌలిక సదుపాయాలలో భాగంగా ఉన్నాయి. [[మొబైల్ పరికరాలు]], వైర్‌లెస్ నెట్‌వర్కింగ్, హై-స్పీడ్ కంప్యూటర్లు మరియు [[క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్]] సమాచార సేవలను బాగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రంథాలయ శాస్త్రాల పరిణామం అందరికీ సమాచార ప్రాప్తి మరియు కమ్యూనిటీ స్పేస్ అనే తన లక్ష్యాన్ని కాపాడుకుంటూనే, 'సమాచార అక్షరాస్యత నైపుణ్యాలు' అనే కొత్త పద్ధతులను నేర్పిస్తోంది. అన్ని కేటలాగ్‌లు, [[ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్]] లు మరియు పుస్తకాలు [[ఇంటర్నెట్]] లో అందుబాటులో ఉంటున్నాయి. అదనంగా, [[వికీపీడియా]] వంటి ఉచిత వనరులు సమాచార ప్రాప్తిని మరింత సులభతరం చేశాయి.

[[సమాచార అక్షరాస్యత]] అంటే అవసరమైన సమాచారాన్ని గుర్తించడం, సమర్థవంతంగా సేకరించడం, విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేయడం మరియు దానిని నైతికంగా, చట్టబద్ధంగా ఉపయోగించే సామర్థ్యం.<ref>{{Cite journal |date=2000-01-01 |title=Information Literacy Competency Standards for Higher Education |url=https://alair.ala.org/handle/11213/7668 |journal=American Library Association |language=en-US}}</ref> ఇటీవలి కాలంలో, పరిశోధన మరియు అభ్యాసానికి మద్దతుగా డేటాను నిర్వహించే సామర్థ్యాన్ని సూచించే 'డేటా అక్షరాస్యత' అనే భావన కూడా ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది.<ref>{{Cite journal |last1=Lund |first1=Brady |last2=Daniel |last3=Teel |first3=Zoë A. |date=2023-11-03 |title=Information literacy, data literacy, privacy literacy, and ChatGPT: Technology literacies align with perspectives on emerging technology adoption within communities |url=https://ht.csr-pub.eu/index.php/ht/article/view/339 |journal=Human Technology |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=163–177 |doi=10.14254/1795-6889.2023.19-2.2 |issn=1795-6889|doi-access=free }}</ref>

21వ శతాబ్దంలో [[సామాజిక న్యాయం]] అనేది గ్రంథాలయ వృత్తిలో ఒక ముఖ్యమైన నైతిక విలువగా మారింది, ఇది ఒక పరిశోధనా రంగంగా కూడా ఎదుగుతోంది.<ref>Mehra, B., Rioux, K., and Albright, K. S. (2010). "Social Justice in Library and Information Science". In M. J. Bates and M. N. Maack (eds.), ''Encyclopedia of Library and Information Sciences'' (pp. 4820-4836). New York: Taylor & Francis Group.</ref>

== పత్రికలు ==
LIS లోని కొన్ని ముఖ్యమైన పత్రికలు:

''Annual Review of Information Science and Technology'' (ARIST)

''Information Processing and Management''

''Journal of Information Science'' (JIS)

''Journal of the Association for Information Science and Technology'' (JASIST)

''The Library Quarterly'' (LQ)

''[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము]]'' (Grandhalaya Sarvaswam) - ఇది 1915 నుండి భారతదేశంలో ప్రచురించబడుతున్న ఒక పురాతన పత్రిక.

== సమావేశాలు ==
ఈ రంగంలోని కొన్ని ప్రధాన సమావేశాలు:

అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ వార్షిక సమావేశాలు.

ఇంటర్నేషనల్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్స్ అండ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ (IFLA): వరల్డ్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ కాంగ్రెస్.<ref>{{Cite web|url=http://conference.ifla.org/|title=World Library and Information Congress – IFLA General Conference and Assembly|date=July 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706164140/http://conference.ifla.org/|archive-date=2015-07-06}}</ref>

ఆఫ్రికన్ లైబ్రరీ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అసోసియేషన్స్ అండ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ (AfLIA) కాన్ఫరెన్స్.<ref>{{Cite web |title=Conferences |url=https://web.aflia.net/conferences/ |access-date=2022-06-14 |website=African Library & Information Associations & Institutions |language=en-US |archive-date=April 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401112700/https://web.aflia.net/conferences/ |url-status=live }}</ref>

== ఉప విభాగాలు ==
సమాచార శాస్త్రం డాక్యుమెంటేషన్ శాస్త్రం నుండి అభివృద్ధి చెందింది, కాబట్టి శాస్త్రీయ కమ్యూనికేషన్, విషయ జ్ఞానం, సాంకేతిక పదజాలం మొదలైన వాటిని పరిగణనలోకి తీసుకునే సంప్రదాయం దీనికి ఉంది.

ప్రధానమైన ఉప విభాగాలలో కొన్ని:

జ్ఞాన సంస్థ (Knowledge organization)

గ్రంథాలయ అధ్యయనాలు (Library studies)

సమాచార వాస్తుశిల్పం (Information architecture)

సమాచార ప్రవర్తన (Information behavior)

ఇంటరాక్టివ్ సమాచార వెలికితీత (Information retrieval)

సమాచార వ్యవస్థలు (Information systems)

డిజిటల్ అక్షరాస్యత

బిబ్లియోమెట్రిక్స్ లేదా సైంటోమెట్రిక్స్

డిజిటల్ గ్రంథాలయం

ఈ ఉప విభాగాలు తరచుగా ఇతర విద్యా రంగాలతో కలిసి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, సమాచార వెలికితీత పరిశోధన ఎక్కువగా కంప్యూటర్ సైన్స్‌కు చెందుతుంది. నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్ అనేది మేనేజ్‌మెంట్ లేదా ఆర్గనైజేషన్ స్టడీస్‌లో భాగంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book|editor1-last=Clegg|editor1-first=Stewart|editor2-last=Bailey|editor2-first=James R.|title=International Encyclopedia of Organizational Studies|date=2008|publisher=Sage Publications Inc.|location=Los Angeles|isbn=978-1412953900|pages=758–762}}</ref>

=== మెటాడేటా ===
ఇంటర్నెట్ పూర్వపు వర్గీకరణ మరియు కేటలాగింగ్ వ్యవస్థలు ప్రధానంగా రెండు లక్ష్యాలను కలిగి ఉండేవి:

సమాచార వనరుల మధ్య సంబంధాలను మరియు వివరణలను అందించడం.

ఈ సమాచారాన్ని ఒక గ్రంథాలయం నుండి మరొక దానికి పంచుకోవడం సులభతరం చేయడం.<ref>{{Cite book |last1=Zeng |first1=Marcia Lei |url=https://books.google.com/books?id=g2QUrgEACAAJ |title=Metadata |last2=Qin |first2=Jian |date=2016 |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1-78330-052-5 |language=en}}</ref>

ఇంటర్నెట్ అభివృద్ధి మరియు సమాచార విస్ఫోటనం తర్వాత, సమాచారాన్ని వివరించడానికి, ధృవీకరించడానికి మరియు నిర్వహించడానికి అనేక యంత్రాంగాలు అవసరమయ్యాయి. ఇంటర్నెట్ యుగంలో కేటలాగింగ్ అనేది సాధారణ వివరణలకే పరిమితం కాకుండా, డిజిటల్ ఉత్పత్తి యొక్క యాజమాన్యం, కాపీరైట్, విభిన్న ఫార్మాట్లు మరియు ప్రాప్తి లక్షణాల వంటి సామాజిక అవసరాల వైపు కూడా విస్తరించింది.

21వ శతాబ్దంలో, [[ముక్త దత్తాంశం]] (open data), [[ముక్త సంకేతం]] (open source) మరియు [[OAI-PMH]] వంటి ప్రోటోకాల్‌ల వాడకం వల్ల వేల సంఖ్యలో గ్రంథాలయాలు మరియు సంస్థలు కలిసి పనిచేయగలుగుతున్నాయి.

=== జ్ఞాన సంస్థ ===
గ్రంథాలయ శాస్త్రం జ్ఞాన సంస్థకు సంబంధించిన అంశాలతో చాలా సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది; అయితే, జ్ఞాన సంస్థ అనేది ఒక విస్తృత పదం. ఇది జ్ఞానాన్ని ఎలా సూచించాలి, ఎలా భద్రపరచాలి (కంప్యూటర్ సైన్స్/లింగ్విస్టిక్స్), అది స్వయంచాలకంగా ఎలా ప్రాసెస్ చేయబడుతుంది (కృత్రిమ మేధ), మరియు ఇంటర్నెట్ వంటి అంతర్జాతీయ వ్యవస్థలలో అది ఎలా నిర్వహించబడుతుంది అనే అంశాలను కవర్ చేస్తుంది. గ్రంథాలయ వ్యవస్థ అనేది జ్ఞాన సంస్థ కోసం ఒక సామాజిక-సాంకేతిక నిర్మాణం.

=== నైతికత ===
గ్రంథాలయ వృత్తిలో ఉన్నవారు మరియు అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ సభ్యులు ALA నైతిక నియమావళిని (ALA Code of Ethics) గౌరవిస్తారు. మేధో స్వేచ్ఛ మరియు సమాచార ప్రాప్తి స్వేచ్ఛకు వీరు కట్టుబడి ఉంటారు. సమాచారం మరియు ఆలోచనలు ప్రస్తుత మరియు భవిష్యత్తు తరాలకు నిరంతరం అందేలా చూడటం తమ ప్రత్యేక బాధ్యతగా వీరు భావిస్తారు.<ref>{{Cite web |last=American Library Association |date=May 19, 2017 |title=Professional Ethics |url=https://www.ala.org/tools/ethics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029031601/https://www.ala.org/tools/ethics |archive-date=October 29, 2021 |access-date=October 29, 2021 |website=Tools, Publications & Resources |language=en}}</ref> ఈ నియమావళిని మొదట 1939లో స్వీకరించారు మరియు జూన్ 29, 2021న నవీకరించారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{div col|colwidth=30em}}

[[బిబ్లియోగ్రఫీ]]

[[డిజిటల్ అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్]]

[[సమాచార చరిత్ర]]

[[లైబ్రరీ పోర్టల్]]

[[మ్యూజియాలజీ]]

[[విషయ సూచీలు]]
{{div col end}}

== గమనికలు ==
{{NoteFoot}}
{{notelist}}

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== మరింత పఠనం కోసం ==
{{Infobox library classification|DDC=020}}

{{cite journal |last1=Åström |first1=Fredrik |title=Formalizing a discipline: The institutionalization of library and information science research in the Nordic countries |journal=[[Journal of Documentation]] |date=2008-09-05 |volume=64 |issue=5 |pages=721–737 |doi=10.1108/00220410810899736 }}

{{cite book|isbn=978-1555708610|title=Introduction to Information Science|last1=Bawden|first1=David|last2=Robinson|first2=Lyn|date=20 August 2012|publisher=American Library Association }}

{{cite journal |last1=Hjørland |first1=Birger |title=Library and information science: practice, theory, and philosophical basis |journal=[[Information Processing and Management|Information Processing & Management]] |date=2000 |volume=36 |issue=3 |pages=501–531 |doi=10.1016/S0306-4573(99)00038-2}}

{{cite journal |last1=Järvelin |first1=Kalervo |last2=Vakkari |first2=Pertti |title=The evolution of library and information science 1965–1985: A content analysis of journal articles |journal=[[Information Processing and Management|Information Processing & Management]] |date=January 1993 |volume=29 |issue=1 |pages=129–144 |doi=10.1016/0306-4573(93)90028-C }}

{{cite journal |last1=McNicol |first1=Sarah |title=LIS: the interdisciplinary research landscape |journal=[[Journal of Librarianship and Information Science]] |date=March 2003 |volume=35 |issue=1 |pages=23–30 |doi=10.1177/096100060303500103 |s2cid=220912521 }}

{{cite journal |last1=Taşkın |first1=Zehra |title=Forecasting the future of library and information science and its sub-fields |journal=[[Scientometrics (journal)|Scientometrics]] |date=2021 |volume=126 |issue=2 |pages=1527–1551 |doi=10.1007/s11192-020-03800-2 |doi-access=free|pmid=33353991 |pmc=7745590 }}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Library resources box}}

[http://www.lisnews.org LISNews.org] – గ్రంథాలయ మరియు సమాచార శాస్త్ర వార్తలు

[http://www.liswire.com LISWire.com] – గ్రంథాలయ మరియు సమాచార శాస్త్ర నెట్‌వర్క్

{{Libraries and library science}}
{{Historiography}}
{{Subject bar|auto=yes|portal1=సాహిత్యం|portal2=విజ్ఞాన శాస్త్రం|portal3=రచన}}
{{Authority control}}

[[Category:గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం| ]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

సమాచార శాస్త్రం

2026-04-08T10:04:35Z

WikiPBR: Created page with " '''సమాచార శాస్త్రం''' (Information science)<ref>{{cite journal | url=https://asistdl.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/asi.4630210115 | doi=10.1002/asi.4630210115 | title=Towards a metascience of information: Informatology | date=1970 | last1=Otten | first1=Klaus | last2=Debons | first2=Anthony | journal=Journal of the American Society for Information Science | volume=21 | pages=89–94 | url-access=subscription }}</ref>దీనిన..."

'''సమాచార శాస్త్రం''' (Information science)<ref>{{cite journal | url=https://asistdl.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/asi.4630210115 | doi=10.1002/asi.4630210115 | title=Towards a metascience of information: Informatology | date=1970 | last1=Otten | first1=Klaus | last2=Debons | first2=Anthony | journal=Journal of the American Society for Information Science | volume=21 | pages=89–94 | url-access=subscription }}</ref>దీనిని సంక్షిప్తంగా '''ఇన్ఫోసై''' (infosci) అని కూడా పిలుస్తారు. ప్రధానంగా సమాచార విశ్లేషణ , సేకరణ , వర్గీకరణ, మార్పులు చేయడం , నిల్వ , వెలికితీత , రవాణా , వ్యాప్తి , రక్షణ వంటి అంశాలకు సంబంధించిన ఒక విద్యా విభాగం.<ref>Stock, W.G., & Stock, M. (2013). [https://books.google.com/books?id=d1PnBQAAQBAJ&q=%22information+science%22 Handbook of Information Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510044932/https://books.google.com/books?id=d1PnBQAAQBAJ&q=%22information+science%22 |date=2023-05-10 }}. Berlin, Boston, MA: De Gruyter Saur.</ref> ఈ రంగంలో పనిచేసే నిపుణులు సంస్థలలో జ్ఞానాన్ని ఎలా అన్వయించాలి, ఎలా ఉపయోగించాలి అనే అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు. దీనితో పాటు, వ్యక్తులు, సంస్థలు, ప్రస్తుతం ఉన్న సమాచార వ్యవస్థల మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యలను కూడా వీరు పరిశీలిస్తారు. సమాచార వ్యవస్థలను సృష్టించడం, మార్చడం, మెరుగుపరచడం లేదా వాటిని లోతుగా అర్థం చేసుకోవడమే ఈ అధ్యయనం ప్రధాన లక్ష్యం.

== విభాగాలు సంబంధిత రంగాలు ==

చారిత్రక పరంగా చూస్తే, సమాచార శాస్త్రం అనేది అనేక శాస్త్రాల మేళవింపుతో కూడిన ఒక బహుళ శాస్త్ర రంగం గా అభివృద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ రంగాల నుండి జ్ఞానాన్ని గ్రహించడమే కాకుండా, ఆయా రంగాలకు తన వంతు సహకారాన్ని కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{cite journal |last1=Yan |first1=Xue-Shan |title=Information Science: Its Past, Present and Future |journal=Information |volume=2 |issue=3 |pages=510–527 |date=2011-07-23 |doi=10.3390/info2030510 |doi-access=free }}</ref>

=== ప్రాథమిక పునాదులు ===

సాంకేతిక కంప్యూటేషనల్ అంశాలు: ఇన్ఫర్మాటిక్స్ , కంప్యూటర్ శాస్త్రం , దత్తాంశ శాస్త్రం, నెట్‌వర్క్ సైన్స్ , సమాచార సిద్ధాంతం , వివిక్త గణితం , గణాంక శాస్త్రం అనలిటిక్స్ .

సమాచార నిర్వహణ: గ్రంథాలయ శాస్త్రం , ఆర్కైవల్ శాస్త్రం , డాక్యుమెంటేషన్ సైన్స్ , నాలెడ్జ్ రిప్రజెంటేషన్ , ఆంటాలజీలు, ఆర్గనైజేషన్ స్టడీస్ .

మానవ పరిమాణాలు: హ్యూమన్-కంప్యూటర్ ఇంటరాక్షన్ , కాగ్నిటివ్ సైకాలజీ , ఇన్ఫర్మేషన్ బిహేవియర్ , సామాజిక ఎపిస్టెమాలజీ ,<ref>{{cite journal |last=Fallis |first=Don |title=Social Epistemology and Information Science |journal=[[Annual Review of Information Science and Technology]] | year=2007 |volume=40 |issue=1 |pages=475–519 |doi=10.1002/aris.1440400119}}</ref> సమాచార తత్వశాస్త్రం , సమాచార నైతికత , సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ స్టడీస్ ].

=== అన్వయ సందర్భాలు ===

సమాచార శాస్త్ర పద్ధతులు అనేక రంగాలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. ఈ విభాగం యొక్క బహుముఖ ప్రజ్ఞను, ప్రాముఖ్యతను ప్రతిబింబించే ప్రధాన అన్వయ రంగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

ఆరోగ్యం జీవశాస్త్రాలు:
హెల్త్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్, బయోఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

సాంస్కృతిక సామాజిక అంశాలు:
డిజిటల్ హ్యుమానిటీస్ , కంప్యూటేషనల్ సోషల్ సైన్స్ , సోషల్ మీడియా అనలిటిక్స్ , సామాజిక ఇన్ఫర్మాటిక్స్ , కంప్యూటేషనల్ లింగ్విస్టిక్స్ .

భౌగోళిక సమాచారం:
జియోగ్రాఫిక్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ , ఎన్విరాన్‌మెంటల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

సంస్థాగత వాతావరణం:
నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్ , బిజినెస్ అనలిటిక్స్ , నిర్ణయ మద్దతు వ్యవస్థలు , సమాచార ఆర్థిక శాస్త్రం .

భద్రత - పాలన:
సైబర్ సెక్యూరిటీ , ఇంటెలిజెన్స్ అనాలిసిస్ , సమాచార విధానం , ఐటి చట్టం, లీగల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

విద్య అభ్యాసం:
ఎడ్యుకేషనల్ టెక్నాలజీ , లెర్నింగ్ అనలిటిక్స్ .

సాంకేతిక పరిణామాలు, సామాజిక మార్పులు పెరిగే కొద్దీ, సమాచార శాస్త్రం యొక్క స్వభావం నిరంతరం విస్తరిస్తూనే ఉంది. ఇది సాంప్రదాయక విద్యా సరిహద్దులను చెరిపివేసి, సరికొత్త పరిశోధనా రంగాలను సృష్టిస్తోంది.

== పునాదులు ==

=== పరిధి ===
సమాచార శాస్త్రం ప్రధానంగా సమస్యల పరిష్కారంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇందులో పాల్గొన్న వ్యక్తుల (స్టేక్ హోల్డర్స్) దృక్కోణం నుండి సమస్యలను అర్థం చేసుకోవడం, ఆపై అవసరమైన మేరకు సమాచారాన్ని, ఇతర సాంకేతికతలను అన్వయించడం దీని ప్రధాన విధానం. అంటే, ఒక వ్యవస్థలోని విడివిడి సాంకేతిక భాగాల కంటే, మొత్తం వ్యవస్థ ఎదుర్కొనే సమస్యలను ఇది ముందుగా పరిష్కరిస్తుంది. ఈ కోణంలో చూస్తే, సమాచార శాస్త్రం అనేది 'సాంకేతిక నియతివాదం' కు ఒక ప్రతిస్పందనగా కనిపిస్తుంది. సాంకేతికత తన సొంత నియమాలతో అభివృద్ధి చెందుతుందని, అది సమాజంలోని ఇతర వ్యవస్థలను నియంత్రించే ఒక స్వయంప్రతిపత్త వ్యవస్థ అని సాంకేతిక నియతివాదం నమ్ముతుంది.<ref>{{cite web
| url=http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/Techno_deter.html
| title=Web Dictionary of Cybernetics and Systems: Technological Determinism
| publisher=Principia Cibernetica Web
| access-date=2011-11-28
| archive-date=2011-11-12
| archive-url=https://web.archive.org/web/20111112233108/http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/TECHNO_DETER.html
| url-status=dead
}}</ref>

అనేక విశ్వవిద్యాలయాలలో సమాచార శాస్త్ర అధ్యయనం కోసం ప్రత్యేక కళాశాలలు లేదా పాఠశాలలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో, సమాచార శాస్త్ర పండితులు కమ్యూనికేషన్, ఆరోగ్య రక్షణ [healthcare], కంప్యూటర్ శాస్త్రం, చట్టం, సమాజ శాస్త్రం [sociology] వంటి విభిన్న రంగాలలో కూడా పనిచేస్తున్నారు.<ref>{{cite journal | title=The quest for umbrella terms in information science. Tracking the origins of informatics and informatics | date=2019| last1=Ibekwe | first1=Fidelia | last2=Aparac-Jelusic| first2= Tatjana| last3=Abadal| first3= Ernest| journal=HAL Open Science | volume=10?| pages=1–17 | url=https://hal.science/hal-02401819 }}</ref>

సమాచార శాస్త్రంలో ప్రస్తుతం ప్రధానంగా చర్చకు వచ్చే అంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

సైన్స్ కోసం హ్యూమన్–కంప్యూటర్ ఇంటరాక్షన్ [Human–computer interaction]

గ్రూప్‌వేర్ [Groupware]

సెమాంటిక్ వెబ్ [Semantic Web]

వాల్యూ సెన్సిటివ్ డిజైన్ [Value sensitive design]

ఇటరేటివ్ డిజైన్ [Iterative design] ప్రక్రియలు

ప్రజలు సమాచారాన్ని ఎలా సృష్టిస్తారు, ఉపయోగిస్తారు, ఎలా కనుగొంటారు అనే పద్ధతులు.

=== నిర్వచనాలు ===
"సమాచార శాస్త్రం" (information science) అనే పదాన్ని మొట్టమొదట 1955లో ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/information%20science|title=Definition of INFORMATION SCIENCE|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2017-09-25|archive-date=2017-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132248/https://www.merriam-webster.com/dictionary/information%20science|url-status=live}}</ref> 1968 నాటి ఒక ప్రారంభ నిర్వచనం ప్రకారం (ఈ సంవత్సరంలోనే 'అమెరికన్ డాక్యుమెంటేషన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్' తన పేరును 'అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ'గా మార్చుకుంది):

:"సమాచార శాస్త్రం అనేది సమాచార లక్షణాలు, దాని ప్రవర్తన, సమాచార ప్రవాహాన్ని నియంత్రించే శక్తులు, సమాచారం యొక్క ప్రాప్తిని, వినియోగాన్ని గరిష్ఠ స్థాయికి పెంచే పద్ధతులను పరిశోధించే ఒక విభాగం. సమాచార పుట్టుక, సేకరణ, నిర్వహణ, నిల్వ, వెలికితీత, వివరణ, ప్రసారం, పరివర్తన వినియోగానికి సంబంధించిన జ్ఞాన సంపదతో ఇది ముడిపడి ఉంది. ఇందులో సహజ కృత్రిమ వ్యవస్థలలో సమాచార ప్రాతినిధ్యాల ప్రామాణికత, సమర్థవంతమైన సందేశ ప్రసారం కోసం కోడ్‌ల ఉపయోగం, కంప్యూటర్లు, వాటి ప్రోగ్రామింగ్ వ్యవస్థల వంటి సమాచార ప్రాసెసింగ్ పరికరాల అధ్యయనం ఉంటాయి. ఇది గణితం, తర్కం, భాషాశాస్త్రం, మనస్తత్వశాస్త్రం, కంప్యూటర్ సాంకేతికత, ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్, గ్రాఫిక్ ఆర్ట్స్, కమ్యూనికేషన్స్, మేనేజ్‌మెంట్ ఇతర సంబంధిత రంగాల నుండి ఉద్భవించిన ఒక బహుముఖ శాస్త్రం. దీనికి ఒక 'శుద్ధ శాస్త్ర' (pure science) విభాగం ఉంది, ఇది అన్వయంతో సంబంధం లేకుండా విషయాన్ని పరిశోధిస్తుంది; అలాగే ఒక 'అన్వయ శాస్త్ర' (applied science) విభాగం ఉంది, ఇది సేవలను ఉత్పత్తులను అభివృద్ధి చేస్తుంది." <ref>{{harv|Borko|1968|p=3}}.Borko, H. (1968). Information science: What is it? ''American Documentation'' 19(1), 3¬5.</ref>

==== సంబంధిత పదాలు ====
కొంతమంది రచయితలు సమాచార శాస్త్రానికి పర్యాయపదంగా 'ఇన్ఫర్మాటిక్స్' [informatics] అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ముఖ్యంగా 1960వ దశకం మధ్యలో ఎ. ఐ. మిఖైలోవ్ ఇతర సోవియట్ రచయితలు అభివృద్ధి చేసిన భావనకు ఇది వర్తిస్తుంది. మిఖైలోవ్ స్కూల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్‌ను శాస్త్రీయ సమాచార అధ్యయనానికి సంబంధించిన విభాగంగా పరిగణించింది.<ref>{{cite journal | last1 = Mikhailov | first1 = A.I. | last2 = Chernyl | first2 = A.I. | last3 = Gilyarevskii | first3 = R.S. | year = 1966 | title = Informatika – novoe nazvanie teorii naučnoj informacii | journal = Naučno Tehničeskaja Informacija | volume = 12 | pages = 35–39 }}</ref>

అమెరికాలో కంప్యూటర్ శాస్త్రవేత్తలు తమ పనిని లైబ్రరీ సైన్స్ నుండి వేరు చేయడానికి ఈ పదాన్ని వాడితే, బ్రిటన్‌లో సహజ కృత్రిమ సమాచార వ్యవస్థలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రంగా దీనిని పిలుస్తారు. మరికొందరు 'సమాచార అధ్యయనాల'కు పర్యాయపదంగా 'సమాచార వ్యవస్థలు' అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

=== సమాచార తత్వశాస్త్రం ===

సమాచార తత్వశాస్త్రం అనేది మనస్తత్వశాస్త్రం, కంప్యూటర్ శాస్త్రం, సమాచార సాంకేతికత తత్వశాస్త్రం కలిసే చోట తలెత్తే లోతైన ప్రశ్నలను అధ్యయనం చేస్తుంది. సమాచారం ప్రాథమిక స్వభావం, దాని ఉపయోగాలు, తత్వశాస్త్ర సమస్యలకు సమాచార ఆధారిత పరిష్కారాలను ఇది అన్వేషిస్తుంది.<ref>Luciano Floridi, [http://www.blackwellpublishing.com/pci/downloads/introduction.pdf "What is the Philosophy of Information?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316090017/http://www.blackwellpublishing.com/pci/downloads/introduction.pdf |date=2012-03-16 }}, ''Metaphilosophy'', 2002, (33), 1/2</ref>. సమాచారం దత్తాంశం [data] మధ్య స్పష్టమైన విభజన లేదని కొందరు శాస్త్రవేత్తలు వాదిస్తారు.

=== ఆంటాలజీ ===

విజ్ఞాన శాస్త్రంలో సమాచార శాస్త్రంలో, ఆంటాలజీ అనేది ఒక నిర్దిష్ట రంగంలోని భావనలను, వాటి మధ్య ఉన్న సంబంధాలను అధికారికంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక రంగంలోని అంశాల గురించి తర్కించడానికి [reason] ఆ రంగాన్ని వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు.

సిద్ధాంత పరంగా, ఆంటాలజీ అనేది "భాగస్వామ్య భావనల యొక్క అధికారిక, స్పష్టమైన వివరణ".<ref>{{cite journal |first=Thomas R. |last=Gruber |author-link=Tom Gruber |date=June 1993 |title=A translation approach to portable ontology specifications |journal=[[Knowledge Acquisition]] |volume=5 |issue=2 |pages=199–220 |doi=10.1006/knac.1993.1008 |s2cid=15709015 }}</ref> ఇది కృత్రిమ మేధ [artificial intelligence], సెమాంటిక్ వెబ్, సిస్టమ్స్ ఇంజనీరింగ్, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీరింగ్ ఇన్ఫర్మేషన్ ఆర్కిటెక్చర్‌లో సమాచారాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ఉపయోగించే ఒక నిర్మాణ చట్రం.

== వృత్తులు ==

=== సమాచార శాస్త్రవేత్త ===

ఒక సమాచార శాస్త్రవేత్త సాధారణంగా ఒక నిర్దిష్ట రంగంలో లోతైన జ్ఞానం కలిగి ఉంటారు. వీరు పరిశ్రమలలోని పరిశోధనా సిబ్బందికి లేదా విద్యా రంగంలోని విద్యార్థులకు అవసరమైన సమాచారాన్ని అందిస్తారు. పరిశ్రమలలో ఉండే సమాచార నిపుణులు విద్యా రంగంలోని లైబ్రరీ నిపుణుల శిక్షణ ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, విద్యా రంగంలో ఉండేవారు లైబ్రరీ స్టడీస్ (MLS) లేదా ఎం.ఏ. వంటి ఉన్నత డిగ్రీలను కలిగి ఉండవలసి ఉంటుంది. సమాచార శాస్త్రంలో పరిశోధనలు చేసే వ్యక్తులకు కూడా ఈ పేరు వర్తిస్తుంది.

=== సిస్టమ్స్ అనలిస్ట్ ===

ఒక సిస్టమ్స్ అనలిస్ట్ నిర్దిష్ట అవసరాల కోసం సమాచార వ్యవస్థలను సృష్టించడం, డిజైన్ చేయడం మెరుగుపరచడం వంటి పనులు చేస్తారు. సంస్థల పనితీరులో సమర్థతను, ఉత్పాదకతను పెంచడానికి వీరు సమాచార ప్రక్రియలను విశ్లేషిస్తారు.

=== సమాచార నిపుణుడు ===

సమాచార నిపుణుడు సమాచారాన్ని భద్రపరచడం, నిర్వహించడం వ్యాప్తి చేయడం చేస్తారు. వీరు రికార్డ్ చేయబడిన జ్ఞానాన్ని వెలికితీయడంలో నైపుణ్యం కలిగి ఉంటారు. పూర్వం వీరు కేవలం ముద్రిత పుస్తకాలతోనే పని చేసేవారు, కానీ నేడు ఎలక్ట్రానిక్, విజువల్, ఆడియో డిజిటల్ సామాగ్రితో కూడా పనిచేస్తున్నారు. వీరు ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ విద్యా సంస్థలలో వివిధ హోదాలలో కనిపిస్తారు.

== చరిత్ర ==

[[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|[[గాట్‌ఫ్రైడ్ విల్హెల్మ్ లీబ్నిజ్]], ఒక జర్మన్ మేధావి. ఈయన మెటాఫిజిక్స్, గణితం, థియోడిసీ రంగాలలో రచనలు చేశారు.]]
సమాచార శాస్త్ర మూలాలు మానవ విజ్ఞాన భాండాగారంలో ఉన్నాయి. పురాతన అస్సీరియన్ సామ్రాజ్యం కాలం నుండి గ్రంథాలయాలు, ఆర్కైవ్‌ల రూపంలో సమాచార విశ్లేషణ జరుగుతూనే ఉంది.<ref>Clark, John Willis. ''The Care Of Books: An Essay On The Development Of Libraries And Their Fittings, From The Earliest Times To The End Of The Eighteenth Century.'' Cambridge: Cambridge University Press,</ref> 1901 విద్యాపరంగా సమాచార శాస్త్రం 19వ శతాబ్దంలో ఇతర సామాజిక శాస్త్రాలతో పాటు ఉద్భవించింది. అయితే, ఒక శాస్త్రంగా దీని మూలాలు 1665లో రాయల్ సొసైటీ ప్రచురించిన 'ఫిలాసఫికల్ ట్రాన్సాక్షన్స్' వంటి తొలి శాస్త్రీయ పత్రికలలో కనిపిస్తాయి.

18వ శతాబ్దంలో విజ్ఞాన శాస్త్రం సంస్థాగతీకరించబడింది. 1731లో [[బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్]] అమెరికాలో మొదటి పౌర లైబ్రరీని స్థాపించారు, ఇది కేవలం పుస్తకాలకే పరిమితం కాకుండా శాస్త్రీయ ప్రయోగాలకు కేంద్రంగా మారింది.<ref>Korty, Margaret Barton. "Benjamin Franklin and Eighteenth Century American Libraries." ''Transactions of the American Philosophical Society'' December vol. 55.9 (1965)</ref>

=== 19వ శతాబ్దం ===
[[File:Joseph Marie Jacquard.jpg|thumb|left|[[జోసెఫ్ మేరీ జాక్వర్డ్]]]]
19వ శతాబ్దం నాటికి సమాచార శాస్త్రం ఇతర శాస్త్రాల నుండి విడివడి, కమ్యూనికేషన్ గణన ప్రక్రియలతో (computation) జతకట్టింది. 1801లో జోసెఫ్ మేరీ జాక్వర్డ్ ఫ్రాన్స్‌లో మగ్గాలను నియంత్రించడానికి ఒక 'పంచ్డ్ కార్డ్' వ్యవస్థను కనిపెట్టారు. ఇది "నమూనాల మెమరీ నిల్వ" వ్యవస్థ యొక్క మొదటి ఉపయోగం.<ref>Reichman, F. (1961). Notched Cards. In R. Shaw (Ed.), The state of the library art (Volume 4, Part 1, pp. 11–55). New Brunswick, NJ: Rutgers, The State University, Graduate School of Library Service 1822లో </ref>[[చార్లెస్ బాబేజ్]] ఆధునిక కంప్యూటర్‌కు తొలి మెట్టుగా 'డిఫరెన్స్ ఇంజిన్'ను అభివృద్ధి చేశారు. 1844లో శామ్యూల్ మోర్స్ మొదటి బహిరంగ టెలిగ్రాఫ్ సందేశాన్ని పంపారు.

1854లో జార్జ్ బూల్ ప్రచురించిన 'ఆన్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఇన్ టు లాస్ ఆఫ్ థాట్' అనే గ్రంథం బూలియన్ ఆల్జీబ్రాకు పునాది వేసింది, దీనిని నేడు సమాచార వెలికితీతలో [information retrieval] ఉపయోగిస్తున్నారు.<ref>{{cite journal | last1 = Smith | first1 = E. S. | year = 1993 | title = On the shoulders of giants: From Boole to Shannon to Taube: The origins and development of computerized information from the mid-19th century to the present | journal = Information Technology and Libraries | volume = 12 | issue = 2| pages = 217–226 }}</ref> 1876లో అలెగ్జాండర్ గ్రాహం బెల్ టెలిఫోన్‌ను, 1877లో థామస్ ఎడిసన్ ఫోనోగ్రాఫ్‌ను కనిపెట్టారు.

=== యూరోపియన్ డాక్యుమెంటేషన్ ===

ఆధునిక సమాచార శాస్త్ర పునాదులుగా పిలిచే 'డాక్యుమెంటేషన్ సైన్స్' 19వ శతాబ్దం చివరలో ఐరోపాలో ఉద్భవించింది. సమాచార శాస్త్ర చరిత్రకారులు [[పాల్ ఓట్లెట్]] హెన్రీ లా ఫోంటైన్‌లను ఈ రంగ పితామహులుగా పేర్కొంటారు. వీరు 1895లో అంతర్జాతీయ బిబ్లియోగ్రఫీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (IIB) ను స్థాపించారు.<ref>Rayward, W. B. (1994). International federation for information and documentation. In W. A. Wiegand, & D. G. David Jr. (Eds.), The encyclopedia of library history (pp. 290–294). New York: Garland Publishing, Inc.</ref>

ఓట్లెట్ లా ఫోంటైన్ (1913లో నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత) ప్రపంచంలోని జ్ఞానాన్ని అంతటినీ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించాలని కలలు గన్నారు. వారు చర్చించిన అంశాలు నేటి వరల్డ్ వైడ్ వెబ్ (WWW) కు నాంది పలికాయి. హైపర్‌లింక్‌లు, సెర్చ్ ఇంజిన్లు, సోషల్ నెట్‌వర్క్‌ల వంటి భావనలను వారు అప్పుడే ఊహించారు. ఓట్లెట్ 'యూనివర్సల్ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్'ను రూపొందించారు.<ref>Day, Ronald. ''Modern Invention of Information''. Carbondale, Il.: Southern Illinois University Press, 2001: 7</ref>

=== ఆధునిక సమాచార శాస్త్రానికి మార్పు ===
[[File:Vannevar Bush portrait.jpg|thumb|[[వన్నెవర్ బుష్]], ఒక ప్రసిద్ధ సమాచార శాస్త్రవేత్త, సుమారు 1940–1944]]
1950ల నాటికి, సమాచార నిల్వ వెలికితీత కోసం స్వయంచాలక పరికరాల అవశ్యకత పెరిగింది. 1960లు, 70ల నాటికి మెయిన్‌ఫ్రేమ్ కంప్యూటర్ల నుండి మినీ మైక్రో కంప్యూటర్ల వైపు మార్పు జరిగింది. సమాచార శాస్త్ర పండితులు తమ రంగంలో విజ్ఞాన శాస్త్రం, మానవీయ శాస్త్రాలు, వైద్యం, చట్టం వంటి వృత్తిపరమైన రంగాలను కూడా చేర్చుకుని దీనిని ఒక బహుముఖ విభాగంగా తీర్చిదిద్దారు.<ref>Ingwersen, Peter. (1992). [https://peteringwersen.info/publications/2140_libri_1992_information_and_information_science_in_context.pdf Information and Information Science in Context] Libri, 42(2): 99-135.</ref>

1980ల నాటికి, ప్రజలు తమ సొంత కంప్యూటర్ల నుండి పెద్ద డేటాబేస్ లను ఉపయోగించుకునే అవకాశం కలిగింది. నేడు, సమాచార శాస్త్రం ప్రధానంగా ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్ లు, ఇంటర్నెట్ అభివృద్ధి, సమాజంపై వాటి ప్రభావాలను అధ్యయనం చేస్తోంది.<ref>{{cite web |url=http://www.asis.org/history.html |title=ASIST History |publisher=Asis.org |date=1968-01-01 |access-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018105558/http://asis.org/history.html |archive-date=2012-10-18 |url-status=dead }}</ref>

== 21వ శతాబ్దంలో సమాచార వ్యాప్తి ==

=== మారుతున్న నిర్వచనం ===
గతంలో సమాచార వ్యాప్తి అంటే ఒక వైపు నుండి మాత్రమే జరిగే కమ్యూనికేషన్ గా ఉండేది. ఇంటర్నెట్ ఆన్‌లైన్ కమ్యూనిటీల రాకతో సోషల్ మీడియా ఈ పరిస్థితిని మార్చివేసింది. ఇది సరికొత్త కమ్యూనికేషన్ పద్ధతులను, కొత్త రకమైన సమాచారాన్ని సృష్టించింది.<ref>{{cite journal | last1 = Miller | first1 = R | year = 2012 | title = Social media, authentic learning and embedded librarianship: a case study of dietetics students | journal = Journal of Information Literacy | volume = 6 | issue = 2| pages = 97–109 | doi=10.11645/6.2.1718| doi-access = free | hdl = 10919/19080 | hdl-access = free }}</ref> సోషల్ నెట్‌వర్క్‌ల స్వభావం వల్ల సమాచారం సంస్థాగత వనరుల కంటే వేగంగా వ్యాప్తి చెందుతోంది.<ref>Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (2014). Understanding fast diffusion of information in the social media environment: A comparison of two cases. In ''ICC 2014 Conference Proceedings'', 522–533</ref>

=== ప్రజలు , పరిశ్రమపై సోషల్ మీడియా ప్రభావం ===

సాంప్రదాయ సమాచార మార్గాలను ఉపయోగించుకోలేని ప్రజలకు సోషల్ మీడియా ఒక వేదికగా మారింది. ప్రధాన వార్తా సంస్థలు కూడా ఫేస్‌బుక్, ట్విట్టర్ వంటి నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా ప్రజలకు చేరువవుతున్నాయి. ప్రజలు సమాచారంతో మమేకమవ్వడానికి, తమకు తెలిసిన వారితో పంచుకోవడానికి ఇష్టపడుతున్నారు. ఈ మార్పు ఎంత శక్తివంతంగా ఉందంటే, వార్తా ప్రచురణకర్తలు కూడా సోషల్ మీడియా నియమాలకు అనుగుణంగా నడుచుకోవలసి వస్తోంది. ప్రజలు ఈ కొత్త సమాచార పద్ధతుల పట్ల ఎంత ఆసక్తిగా ఉన్నారో స్మార్ట్‌ఫోన్ యాప్‌ల పెరుగుదల నిరూపిస్తోంది.

== పరిశోధనా రంగాలు అన్వయాలు ==
[[File:Getting_to_Philosophy_graph_of_Wikipedia_articles_by_Pine.png|thumb|ఈ గ్రాఫ్ వికీపీడియా వ్యాసాల మధ్య ఉన్న లింక్‌లను చూపుతుంది. సమాచార శాస్త్రంలో వివిధ అంశాలు ఒకదానితో ఒకటి ఎలా సంబంధం కలిగి ఉంటాయో అధ్యయనం చేయడం కూడా ఒక భాగం.]]
సమాచార శాస్త్రం పరిశోధించి, అభివృద్ధి చేసే కొన్ని ప్రధాన రంగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

=== సమాచార ప్రాప్తి ===
ఇది ఇన్ఫర్మాటిక్స్, ఇన్ఫర్మేషన్ సెక్యూరిటీ, కంప్యూటర్ శాస్త్రం కలిసే చోట ఉంటుంది. భారీ మొత్తంలో ఉన్న సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడం, వినియోగదారులకు దానిని సులభంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడం దీని లక్ష్యం. దీనితో పాటు అనధికార వ్యక్తులు సమాచారాన్ని చూడకుండా నియంత్రించడం కూడా ఇందులో భాగం. సమాచార వెలికితీత [information retrieval], టెక్స్ట్ మైనింగ్ [text mining], యంత్ర అనువాదం [machine translation] వంటి సాంకేతికతలు ఇక్కడ ఉపయోగపడతాయి. ఇది కాపీరైట్ పేటెంట్ చట్టాల చర్చల్లో కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

=== సమాచార వాస్తుశిల్పం ===

ఇన్ఫర్మేషన్ ఆర్కిటెక్చర్ (IA) అనేది వెబ్‌సైట్లు, ఇంట్రానెట్లు, ఆన్‌లైన్ కమ్యూనిటీలను వినియోగదారులకు సులభంగా ఉండేలా రూపొందించే కళ విజ్ఞానం.<ref>'What is IA?' Information Architecture Institute. [http://www.iainstitute.org/documents/learn/What_is_IA.pdf IAinstitute.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070726070358/http://iainstitute.org/documents/learn/What_is_IA.pdf |date=2007-07-26 }}</ref> ఇది డిజిటల్ ప్రపంచంలో డిజైన్ ఆర్కిటెక్చర్ సూత్రాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది.

=== సమాచార నిర్వహణ ===

ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వనరుల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి, దానిని అవసరమైన వారికి పంపిణీ చేయడాన్ని సమాచార నిర్వహణ (IM) అంటారు. సమాచార నిర్మాణం, ప్రాసెసింగ్ డెలివరీని నియంత్రించడం దీని బాధ్యత. 1970వ దశకం నుండి సమాచార సాంకేతికత పెరగడంతో, ఈ రంగం దత్తాంశ నిర్వహణ వైపు కూడా విస్తరించింది.

=== సమాచార వెలికితీత ===

పత్రాల కోసం, పత్రాల లోపల సమాచారం కోసం, లేదా వెబ్ సెర్చ్ ఇంజిన్లలో సమాచారాన్ని వెతకడం దీని పరిధిలోకి వస్తుంది. 'సమాచార భారం' ను తగ్గించడానికి స్వయంచాలక వెలికితీత వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తారు. వినియోగదారుడు ఏదైనా వెతకడానికి ఒక క్వెరీని (query) పంపినప్పుడు, డేటాబేస్ నుండి దానికి సంబంధించిన ఫలితాలను ఇది చూపిస్తుంది.

=== సమాచార అన్వేషణ ===
సమాచారాన్ని పొందడానికి మనుషులు చేసే ప్రయత్నాలు లేదా సాంకేతిక పద్ధతులను ఇది సూచిస్తుంది. లైబ్రరీ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ (LIS) పరిశోధనలో వివిధ వృత్తుల వారు (వైద్యులు, ఇంజనీర్లు, లాయర్లు) తమకు కావాల్సిన సమాచారాన్ని ఎలా వెతుకుతారో అధ్యయనం చేస్తారు.

=== సమాచార సమాజం ===

సమాచార సృష్టి, పంపిణీ, వినియోగం ప్రధాన ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలుగా ఉండే సమాజాన్ని సమాచార సమాజం అంటారు. సమాచార సాంకేతికతను సృజనాత్మకంగా ఉపయోగించి అంతర్జాతీయంగా పోటీతత్వాన్ని సాధించడం దీని లక్ష్యం. దీనికి సమానమైన ఆర్థిక రూపం 'నాలెడ్జ్ ఎకానమీ' [knowledge economy]. ఈ సమాజంలో భాగమయ్యే వ్యక్తులను 'డిజిటల్ పౌరులు' [digital citizens] అని పిలుస్తారు.

=== జ్ఞాన ప్రాతినిధ్యం తర్కం ===

ఇది కృత్రిమ మేధ పరిశోధనలో ఒక భాగం. జ్ఞానాన్ని గుర్తుల రూపంలో ప్రతిబింబించడం ద్వారా, వాటి నుండి కొత్త జ్ఞానాన్ని ఎలా సృష్టించాలో ఇది వివరిస్తుంది. గణిత తర్కం ద్వారా సమాచారాన్ని ఎలా విశ్లేషించాలో ఇది నేర్పిస్తుంది.

== మూలాలు ==
{{Reflist|30em}}

== వనరులు ==

{{cite journal | last=Borko | first=H. | year=1968 | title=Information science: What is it? | journal=American Documentation | publisher=Wiley | volume=19 | issue=1 | issn=0096-946X | doi=10.1002/asi.5090190103 | pages=3–5}}

{{cite journal | last1 = Leckie | first1 = Gloria J. | last2 = Pettigrew | first2 = Karen E. | last3 = Sylvain | first3 = Christian | year = 1996 | title = Modeling the information seeking of professionals: A general model derived from research on engineers, health care professionals, and lawyers | journal = Library Quarterly | volume = 66 | issue = 2| pages = 161–193 | doi=10.1086/602864| s2cid = 7829155 }}

{{Cite book|last=Wark|first=McKenzie|year=1997|title=The Virtual Republic|publisher=Allen & Unwin, St Leonards}}

== మరింత పఠనం కోసం ==

{{cite book|title=Encyclopedia of Information Science and Technology|first=Mehdi|last=Khosrow-Pour|isbn=978-1-59140-553-5|publisher=Idea Group Reference|date=22 March 2005}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Wiktionary}}

{{official website|https://www.asist.org/|అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ}}

[https://www.ischools.org/ ఐ-స్కూల్స్ (iSchools)]

[http://jis.sagepub.com/ జర్నల్ ఆఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్]

{{Social sciences}}
{{Visualization}}
{{Authority control}}

[[Category:సమాచార శాస్త్రం| ]]
[[Category:సమాచారం]]
[[Category:గ్రంథాలయ శాస్త్రం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

నేర పరిశోధనా శాస్త్రం

2026-04-07T06:15:58Z

WikiPBR: Created page with " '''ఫోరెన్సిక్ సైన్స్''' (Forensic science), దీనిని నేర విచారణ శాస్త్రం లేదా నేర పరిశోధనా శాస్త్రం అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విభాగం తరచుగా '''క్రిమినలిస్టిక్స్''' (criminalistics) తో అయోమయానికి గురవుతుంటుంది.<r..."

'''ఫోరెన్సిక్ సైన్స్''' (Forensic science), దీనిని నేర విచారణ శాస్త్రం లేదా నేర పరిశోధనా శాస్త్రం అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విభాగం తరచుగా '''క్రిమినలిస్టిక్స్''' (criminalistics) తో అయోమయానికి గురవుతుంటుంది.<ref> {{Cite web |title=Criminalistics |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/criminalistics |access-date=5 March 2005 |website=[[Encyclopedia.com]] |postscript=. Article source: World of Forensic Science edited by K. Lee Lerner and Brenda Wilmoth, Vol. 1, p. 183. Farmington Hills, Mi., [[Gale (publisher)|Thomson Gale]], 2006.}}</ref>

ఇది ప్రధానంగా నిబంధనలు లేదా చట్టాలకు సంబంధించిన నిర్ణయాలను తీసుకోవడంలో, ముఖ్యంగా [[క్రిమినల్ చట్టం|క్రిమినల్]] (శిక్షాస్మృతి), [[సివిల్ చట్టం]] (Civil law) రంగాలలో విజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలను, పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది.

నేర పరిశోధన సమయంలో, ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా కోర్టులు అంగీకరించే సాక్ష్యాధారాల ప్రమాణాలు (admissible evidence), నేర విచారణ ప్రక్రియల (criminal procedure) ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఇది చాలా విస్తృతమైన రంగం. ఇందులో [[డి.ఎన్.ఏ]] (DNA) విశ్లేషణ, [[వేలిముద్రలు]] (fingerprints), రక్తపు మరకల నమూనా విశ్లేషణ (bloodstain pattern analysis), తుపాకులు (firearms), బాలిస్టిక్స్ (ballistics), టాక్సికాలజీ (toxicology), సూక్ష్మదర్శిని (microscopy), అగ్నిప్రమాదాల విచారణ (fire investigation) వంటి అనేక పద్ధతులు భాగంగా ఉన్నాయి. ఆధునిక కాలంలో, భారీ ఆర్థిక నష్టానికి దారితీసే సైబర్ దాడులు లేదా డేటా ఉల్లంఘనల వంటి [[సైబర్ సెక్యూరిటీ]] సంబంధిత సంఘటనలపై కూడా ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణ నిర్వహిస్తున్నారు.<ref> {{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

ఫోరెన్సిక్ శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధనలో భాగంగా సాక్ష్యాధారాలను సేకరించడం, భద్రపరచడం, విశ్లేషించడం చేస్తారు. కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు స్వయంగా నేరం జరిగిన ప్రదేశానికి వెళ్లి ఆధారాలు సేకరిస్తే, మరికొందరు ప్రయోగశాలల్లో ఉండి ఇతరులు తెచ్చిన వస్తువులను విశ్లేషిస్తారు.<ref> {{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

వీరు ఆర్థిక నేరాల పరిశోధనలో భాగంగా బ్యాంకింగ్ లేదా ఇతర ఆర్థిక గణాంకాలను విశ్లేషించడంలో కూడా నిమగ్నమై ఉంటారు. వీరు ప్రైవేట్ సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు లేదా ప్రభుత్వ ఉద్యోగులుగా సలహాదారులుగా పనిచేస్తుంటారు.<ref>{{Cite web|title=Prosecutors just got millions of pages of Trump documents. His taxes are only the beginning.|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/prosecutors-just-got-millions-trump-documents-his-taxes-are-just-n1258876|access-date=2021-02-27|website=NBC News|date=25 February 2021 |language=en}}</ref>

కేవలం ప్రయోగశాలలకే పరిమితం కాకుండా, ఫోరెన్సిక్ శాస్త్రవేత్తలు క్రిమినల్, సివిల్ కేసులలో నిపుణులైన సాక్షులుగా (expert witnesses) కోర్టులో వాంగ్మూలం ఇస్తారు. వీరు ప్రాసిక్యూషన్ (ప్రభుత్వం) లేదా డిఫెన్స్ (నిందితుల పక్షం) తరపున పని చేయవచ్చు. సాంకేతికంగా ఏ రంగమైనా 'ఫోరెన్సిక్' పరిధిలోకి రావచ్చు, కానీ కాలక్రమేణా కొన్ని నిర్దిష్ట విభాగాలు నేర పరిశోధనలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.<ref>{{cite web | title=Sections | website=American Academy of Forensic Sciences | date=27 August 2015 | access-date=28 August 2015 | url=http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20150830013131/http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | archive-date=30 August 2015 }}</ref>

== నిరుక్తి ==
'ఫోరెన్సిక్' (forensic) అనే పదం లాటిన్ పదం 'ఫొరెన్సిస్' (forēnsis) నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "ఫోరమ్ కు సంబంధించిన లేదా బహిరంగ ప్రదేశం".<ref>{{cite web |title=forensic (adj.) |url=https://www.etymonline.com/word/forensic |website=Online Etymology Dictionary |access-date=5 June 2023}} </ref>రోమన్ కాలంలో, న్యాయ విచారణలు, వాదప్రతివాదాలు అన్నీ 'ఫోరమ్' (బహిరంగ సభలు జరిగే చోటు) లో జరిగేవి. దీని నుండి 'ఫోరెన్సిక్' అనే పదానికి ఆధునిక అర్థం వచ్చింది. నేడు ఫోరెన్సిక్ అంటే చట్టపరమైన సాక్ష్యాధారం మరియు బహిరంగ సమర్పణ అని అర్థం.<ref>{{Cite web |title=Forensic Science |url=https://study.com/learn/lesson/what-is-forensic-science-forensic-science-types-etymology.html |access-date=2023-06-08 |website=study.com}}</ref>

'సైన్స్' (Science) అనే పదం జ్ఞానం అనే అర్థం ఇచ్చే లాటిన్ పదం నుండి పుట్టింది. నేడు ఇది జ్ఞానాన్ని సంపాదించే క్రమబద్ధమైన పద్ధతి (scientific method) కి సంకేతం. వెరసి, ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ అంటే నేర పరిష్కారం కోసం శాస్త్రీయ పద్ధతులను ఉపయోగించడం.

== చరిత్ర ==
=== ప్రారంభ పద్ధతులు ===

ప్రాచీన ప్రపంచంలో ప్రామాణికమైన ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులు ఉండేవి కావు. దీనివల్ల నేరస్థులు సులభంగా తప్పించుకునేవారు. నేర పరిశోధనలు, విచారణలు ప్రధానంగా బలవంతపు ఒప్పుకోలు (confessions), సాక్షుల సాక్ష్యాలపై ఆధారపడేవి. అయినప్పటికీ, ప్రాచీన ఆధారాలలో కొన్ని ఆసక్తికరమైన పద్ధతులు కనిపిస్తాయి, ఇవి శతాబ్దాల తర్వాత అభివృద్ధి చెందిన ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ భావనలకు పునాదులని చెప్పవచ్చు.<ref>{{cite book|last=Schafer|first=Elizabeth D.|title=Forensic Science|url=https://archive.org/details/forensicscience00emba|url-access=limited|chapter=Ancient science and forensics |editor=Ayn Embar-seddon |editor2=Allan D. Pass|publisher=Salem Press|year=2008|page=40|isbn=978-1-58765-423-7}}</ref>

నేర పరిశోధనలో వైద్యం (medicine), కీటక శాస్త్రం (entomology) ఉపయోగించడం గురించి వ్రాయబడిన మొదటి పుస్తకం చైనాకు చెందిన 'షీ యువాన్ లూ' (Xi Yuan Lu - అన్యాయాన్ని సరిదిద్దడం).<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |title=Forensics Timeline |publisher=Cbsnews.com |access-date=2011-12-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629040006/http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |archive-date=29 June 2011 }}</ref>
దీనిని 1248లో సాంగ్ రాజవంశం కాలంలో సాంగ్ సి (Song Ci) వ్రాశారు.

సాంగ్ సి శవపరీక్ష (autopsy) నివేదికలను కోర్టుకు సమర్పించడం, పరీక్షల సమయంలో సాక్ష్యాలను ఎలా కాపాడాలి, పరిశోధకులు ఎందుకు నిష్పక్షపాతంగా ఉండాలి వంటి అంశాలపై నిబంధనలను ప్రవేశపెట్టారు. చనిపోయిన శరీరాలపై దాగి ఉన్న గాయాలను గుర్తించే పద్ధతులు, మరణం సంభవించిన సమయాన్ని లెక్కించడం వంటివి ఆయన వివరించారు. ఆత్మహత్యకు, కృత్రిమంగా సృష్టించిన ఆత్మహత్యకు మధ్య తేడాలను గుర్తించే మార్గాలను కూడా ఆ పుస్తకం పేర్కొంది. నేర విచారణలో ప్రతి గాయాన్ని, ప్రతి శవాన్ని తప్పనిసరిగా పరీక్షించాలని ఆయన నొక్కి చెప్పారు. మరణానికి కారణాన్ని నిర్ణయించడంలో సహాయపడే మొదటి సాహిత్య రూపంగా ఈ పుస్తకం నిలిచింది.<ref>{{Cite book |doi=10.1007/978-3-319-94499-9_2 |chapter=History of Forensic Science |series=SpringerBriefs in Computer Science |date=2018 |last1=Iorliam |first1=Aamo |title=Fundamental Computing Forensics for Africa |pages=3–16 |isbn=978-3-319-94498-2}}</ref>

సాంగ్ సి వివరించిన ఒక ప్రసిద్ధ కేసులో, కొడవలితో జరిగిన హత్యను పరిష్కరించడానికి నిందితులందరినీ వారి కొడవళ్ళతో ఒక చోటుకు రమ్మని ఆదేశించారు. జంతువుల శరీరాలపై వివిధ రకాల కత్తుల ప్రయోగాలు చేసి, హత్యకు వాడింది కొడవలి అని ఆయన గుర్తించారు. రక్తం వాసనకు ఆకర్షితమైన ఈగలు నిందితులలో ఒకరి కొడవలిపై మాత్రమే వాలాయి. దాంతో ఆ వ్యక్తి నేరాన్ని అంగీకరించాడు. నీటిలో మునిగి చనిపోవడానికి, గొంతు నులిమి చంపడానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలను కూడా ఆయన వివరించారు.<ref>
{{cite web |title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference? |url=https://bestaccreditedcolleges.org/articles/criminology-vs-criminalistics-whats-the-difference.html |access-date=April 21, 2025 |website=Best Accredited Colleges |quote=Criminalistics, also known as forensic science, is the application of scientific principles to provide evidence in criminal cases.}}</ref>

ప్రపంచవ్యాప్తంగా అబద్ధాలను కనిపెట్టడానికి (Polygraph precursor) లాలాజలం, నాలుకను పరిశీలించే పద్ధతులు ఉండేవి. ప్రాచీన భారతదేశంలో,<ref>{{cite book|last=Parmeshwaranand|first=Swami|title=Encyclopaedic Dictionary of the Dharmaśāstra, Volume 1|publisher=Sarup & Sons|location=New Delhi|isbn=81-7625-365-0|page=499|url=https://books.google.com/books?id=QDQVereyvj4C&pg=PA499 |year=2003}}</ref> నిందితులతో ఎండిన బియ్యాన్ని తినిపించి, వాటిని మళ్ళీ ఉమ్మి వేయించేవారు. అలాగే ప్రాచీన చైనాలో కూడా బియ్యం పిండితో ఇటువంటి పరీక్షలు చేసేవారు. మధ్యప్రాచ్య సంస్కృతులలో వేడిచేసిన లోహపు కడ్డీలను నాకించేవారు. నేరం చేసిన వ్యక్తి భయం వల్ల లాలాజలం తక్కువగా ఉత్పత్తి అవుతుంది కాబట్టి, వారి నోరు పొడిగా ఉంటుంది. నోటిలో బియ్యం ఎక్కువగా అంటుకున్నా లేదా లాలాజలం లేకపోవడం వల్ల నాలుక తీవ్రంగా కాలినా వారిని దోషులుగా పరిగణించేవారు.<ref>{{cite web |title=The History of Forensic Science and it's evolution |url=https://ifflab.org/history-of-forensic-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504221659/https://ifflab.org/history-of-forensic-science/ |archive-date=4 May 2020 |website=IFF Lab |date=29 December 2017 }}</ref>

== విద్య శిక్షణ ==
మొదటి చూపులో ఫోరెన్సిక్ ఇంటెలిజెన్స్ అనేది కంప్యూటర్లు, డేటాబేస్ ల వంటి సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞాన అభివృద్ధి వల్ల పుట్టిన కొత్త రూపంగా అనిపించవచ్చు. అయితే, ఇది నేర పరిశోధన మరియు పోలీసు వ్యూహాలలో శాస్త్రీయ నిపుణుల భాగస్వామ్యాన్ని సూచించే ఒక ఎదుగుతున్న ధోరణి. ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ ను కేవలం నేర న్యాయ వ్యవస్థకు సహాయపడే కొన్ని విభాగాల కలయికగా చూడకుండా, నేర కార్యకలాపాల ఆనవాళ్లను (traces) అధ్యయనం చేసే ఒక ప్రత్యేక విజ్ఞాన విభాగంగా చూడాలని ఈ రంగం కోరుతోంది. ఈ మార్పును స్వీకరించడం విద్యా రంగంలో ఒక సవాలుగా మారింది. విద్యార్థుల ఆలోచనా ధోరణిని మార్చడం ఇందులో ముఖ్యం.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez-Cubero |first1=Maria Jesus |last2=Saiz |first2=Maria |last3=Martínez-García |first3=Belén |last4=Sayalero |first4=Sara M. |last5=Entrala |first5=Carmen |last6=Lorente |first6=Jose Antonio |last7=Martinez-Gonzalez |first7=Luis Javier |date=2017-10-03 |title=Next generation sequencing: an application in forensic sciences? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03014460.2017.1375155 |journal=Annals of Human Biology |language=en |volume=44 |issue=7 |pages=581–592 |doi=10.1080/03014460.2017.1375155 |pmid=28948844 |issn=0301-4460|url-access=subscription }}</ref>

చట్ట అమలు మరియు ఫోరెన్సిక్ నిర్వహణ విభాగాల మధ్య అవగాహన లోపాలను సరిదిద్దడానికి శిక్షణ కార్యక్రమాలు అవసరమని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానాన్ని కేవలం విశ్లేషణలకే పరిమితం చేయకుండా, భద్రతా సమస్యలను పరిష్కరించే ఒక సమగ్ర పద్ధతిగా అభివృద్ధి చేయాలని విశ్వవిద్యాలయాలు లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Prego-Meleiro |first1=Pablo |last2=García-Ruiz |first2=Carmen |last3=Sanz-Pareja |first3=Miguel |last4=Recalde Esnoz |first4=Irantzu |last5=Quintanilla |first5=M Gloria |last6=Montalvo |first6=Gemma |date=2022-08-01 |title=Forensic intelligence-led prevention of drug-facilitated sexual assaults. |journal=Forensic Science International |volume=337 |article-number=111373 |doi=10.1016/j.forsciint.2022.111373 |pmid=35803167 |issn=0379-0738|doi-access=free |hdl=10017/52770 |hdl-access=free }}</ref>

=== ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ అభివృద్ధి ===
[[File:Ambroise Paré.jpg|thumb|upright|[[ఆంబ్రోయిస్ పారే]] చేసిన శస్త్రచికిత్స పరిశోధనలు తర్వాతి కాలంలో ఫోరెన్సిక్ పద్ధతుల అభివృద్ధికి పునాది వేశాయి]]

16వ శతాబ్దపు ఐరోపాలో, సైన్యం మరియు విశ్వవిద్యాలయాల్లోని వైద్యులు మరణానికి గల కారణాలను గుర్తించడంపై సమాచారాన్ని సేకరించడం ప్రారంభించారు. ఫ్రెంచ్ సైనిక శస్త్రవైద్యుడు ఆంబ్రోయిస్ పారే, హింసాత్మక మరణాలు అంతర్గత అవయవాలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో క్రమబద్ధంగా అధ్యయనం చేశారు.<ref>{{cite book|last=Kelly|first=Jack|title=Gunpowder: Alchemy, Bombards, and Pyrotechnics: The History of the Explosive ...|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-03718-6|page=79|url=https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723015656/https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|archive-date=23 July 2016|date=27 April 2009}}</ref> ఇద్దరు ఇటాలియన్ శస్త్రవైద్యులు ఫోర్టునాటో ఫిడెలిస్, పాలో జాచియా వ్యాధుల వల్ల శరీర నిర్మాణంలో వచ్చే మార్పులను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆధునిక పాథాలజీకి (pathology) పునాది వేశాయి.<ref>{{cite book|last1=Suter|first1=Patricia|title=The Hanging of Susanna Cox: The True Story of Pennsylvania's Most Notorious Infanticide and the Legend that Kept it Alive|publisher=Stackpole Books|location=Mechanicsburg|page=20|url=https://books.google.com/books?id=frLETA3uU08C&q=Fortunato+Fidelis+and+Paolo+Zacchia&pg=PA20|author2=Russell D. Earnest|author3=Corinne P. Earnest|isbn=978-0-8117-0560-8|year=2010}}</ref> 18వ శతాబ్దం చివరలో ఈ అంశాలపై అనేక రచనలు వెలువడ్డాయి.

జ్ఞానోదయ కాలపు హేతుబద్ధ విలువల వల్ల నేర పరిశోధన మరింత సాక్ష్యాధారిత పద్ధతిగా మారింది. ఒప్పుకోలు కోసం చేసే చిత్రహింసలు తగ్గాయి. 1784లో లాంకాస్టర్ లో, ఎడ్వర్డ్ కల్షా అనే వ్యక్తిని తుపాకీతో కాల్చి చంపిన కేసులో జాన్ టోమ్స్ అనే వ్యక్తికి శిక్ష పడింది. కల్షా తలలో దొరికిన తుపాకీ సామాగ్రి (ముక్కలైన కాగితం), టోమ్స్ జేబులో ఉన్న చరిగిన వార్తాపత్రిక ముక్కతో సరిగ్గా సరిపోలడంతో నేరం రుజువైంది. ఇది ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో తర్కం, విధివిధానాల ప్రాధాన్యతను నిరూపించింది.<ref>{{cite book|last=McCrery|first=Nigel|title=Silent Witnesses|publisher=Random House Books|location=London|isbn=978-1-84794-683-6|page=51|url=https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513220434/https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51&dq|archive-date=13 May 2016|date=29 August 2013}}</ref>

1816లో బ్రిటన్ లోని వార్విక్ లో ఒక పనిమనిషి హత్యకు గురైనప్పుడు, పోలీసులు నేరం జరిగిన చోట బురదలో ఉన్న చెప్పుల గుర్తులను, కోటు ముక్కలను గమనించారు. ఆ సమీపంలో గోధుమలు నూర్చే ఒక కూలీ బట్టలు, చెప్పులను పరీక్షించి అవి ఆ గుర్తులతో సరిగ్గా సరిపోతాయని కనుగొన్నారు. 1885లో 'సైంటిఫిక్ అమెరికన్' పత్రికలో చికాగోలోని ఒక కేసులో ఇద్దరు వ్యక్తుల రక్తాన్ని గుర్తించడానికి సూక్ష్మదర్శినిని ఎలా వాడారో వివరించారు.

=== క్రోమాటోగ్రఫీ ===
ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో క్రోమాటోగ్రఫీ అనేది చాలా సాధారణ పద్ధతి. ఇది ఒక మిశ్రమంలోని భాగాలను వేరు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. మందులు, జీవసంబంధమైన నమూనాలు, మండే స్వభావం గల ద్రవాలను గుర్తించడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన సాధనం. చాలా ప్రయోగశాలలు గ్యాస్ క్రోమాటోగ్రఫీ (GC/MS) ని ఉపయోగిస్తాయి. ఇది అనుమానిత నమూనాలను చాలా వేగంగా, కచ్చితంగా గుర్తిస్తుంది.<ref>{{Cite web |last1=Shipman |first1=Robert |last2=Conti |first2=Trisha |last3=Tighe |first3=Tara |last4=Buel |first4=Eric |date=June 2013 |title=Forensic Drug Identification by Gas Chromatography – Infrared Spectroscopy |url=https://www.ojp.gov/pdffiles1/nij/grants/242698.pdf |access-date=September 23, 2023}}</ref>

=== టాక్సికాలజీ ===
శరీరంలో ఆర్సెనిక్ విషాన్ని గుర్తించే పద్ధతిని 1773లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే కనుగొన్నారు. దీనిని 1806లో జర్మన్ శాస్త్రవేత్త వాలెంటిన్ రోస్ మెరుగుపరిచారు. ఫోరెన్సిక్ టాక్సికాలజిస్టులు మందుల ఓవర్ డోస్, విష ప్రయోగాలు, వ్యసనాలకు సంబంధించిన కేసులపై పనిచేస్తారు. ఒక వ్యక్తి మరణానికి హానికరమైన పదార్థాలు కారణమా కాదా అని నిర్ధారించడంలో వీరి పాత్ర కీలకం.

[[Image:Marsh test apparatus.jpg|thumb|left|ఆర్సెనిక్ పరీక్ష కోసం జేమ్స్ మార్ష్ రూపొందించిన పరికరం.]]
జేమ్స్ మార్ష్ అనే రసాయన శాస్త్రవేత్త 1832లో ఒక హత్య కేసులో నిపుణుడిగా సాక్ష్యం ఇచ్చారు. నిందితుడు తన తాతకు కాఫీలో ఆర్సెనిక్ కలిపి ఇచ్చాడనే ఆరోపణ వచ్చింది. మార్ష్ చేసిన పరీక్షలో విషం ఉన్నట్లు తేలినా, జ్యూరీకి చూపే సమయానికి అది పాడైపోయింది, దాంతో నిందితుడు తప్పించుకున్నాడు. దీనిపై అసంతృప్తి చెందిన మార్ష్, మరింత కచ్చితమైన పరీక్షను అభివృద్ధి చేశారు. దీనిని 'మార్ష్ టెస్ట్' (Marsh test) అని పిలుస్తారు. ఇది కేవలం ఒక మిల్లీగ్రాములో 50వ వంతు ఆర్సెనిక్ ఉన్నా గుర్తు పట్టగలదు.<ref>{{cite journal|title=Account of a method of separating small quantities of arsenic from substances with which it may be mixed|journal=Edinburgh New Philosophical Journal|volume=21|year=1836|pages=229–236|author=James Marsh|url=https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229|publisher=A. and C. Black|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904044244/https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229#v=onepage&q=%22detecting%20the%20presence%22&f=false|archive-date=4 September 2015}}</ref>

=== బాలిస్టిక్స్ తుపాకులు ===
బాలిస్టిక్స్ అంటే గాలిలో ప్రయాణించే వస్తువుల గమనం గురించి చదివే శాస్త్రం. ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషకులు తుపాకీ నుండి వెలువడిన బుల్లెట్లు, వాటిపై ఉండే గుర్తులను పరీక్షిస్తారు. ప్రతి తుపాకీ గొట్టం (barrel) బుల్లెట్ పై ప్రత్యేకమైన గుర్తులను వదులుతుంది. దీని ద్వారా నేరంలో ఏ రకమైన ఆయుధాన్ని వాడారో శాస్త్రవేత్తలు చెప్పగలరు.

స్కట్లాండ్ యార్డ్ కు చెందిన హెన్రీ గొడ్దార్డ్ 1835లో మొదటిసారి బుల్లెట్ల పోలికను ఉపయోగించారు. బాధితుడిని చంపిన బుల్లెట్ లోని ఒక లోపాన్ని గమనించి, అది తయారైన అచ్చు (mold) ను కనిపెట్టి నేరస్థుడిని పట్టించారు.<ref>{{cite web|url=http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|title=Ballistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017052224/http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|archive-date=17 October 2014|access-date=15 January 2014}}</ref>

=== ఆంత్రోపోమెట్రీ ===
ఫ్రెంచ్ పోలీస్ అధికారి అల్ఫోన్స్ బెర్టిల్లాన్ శరీర కొలతల ఆధారంగా వ్యక్తులను గుర్తించే పద్ధతిని రూపొందించారు. అంతకుముందు నిందితులను కేవలం పేర్లు లేదా ఫోటోల ద్వారానే గుర్తించేవారు. ఆయన 1870లో ఒక క్రమబద్ధమైన వర్గీకరణ పద్ధతిని తీసుకువచ్చారు. బెర్టిల్లాన్ ముఖచిత్రం (mug shot) మరియు నేరం జరిగిన ప్రదేశంలో ఫోటోగ్రఫీ వంటి పద్ధతులను కూడా ప్రవేశపెట్టారు. తర్వాత కాలంలో దీని స్థానంలో వేలిముద్రల పద్ధతి వచ్చింది.

=== వేలిముద్రలు ===
విలియం హెర్షెల్ అనే అధికారి భారతదేశంలో పనిచేస్తున్నప్పుడు, డాక్యుమెంట్లపై సంతకాలకు బదులుగా వేలిముద్రలు సేకరించడం ప్రారంభించారు. 1877లో ప్రభుత్వ పెన్షనర్లు చనిపోయిన తర్వాత కూడా వారి బంధువులు డబ్బులు తీసుకోకుండా అడ్డుకోవడానికి వేలిముద్రలను వాడారు. 1880లో హెన్రీ ఫౌల్డ్స్ అనే డాక్టర్ టోక్యోలో దీనిపై పరిశోధన చేసి, వేలిముద్రల వర్గీకరణ గురించి శాస్త్రీయ పత్రికలలో వ్రాశారు.

[[File:Fingerprints taken by William James Herschel 1859-1860.jpg|thumb|left|విలియం హెర్షెల్ సేకరించిన వేలిముద్రలు 1859/60]]
ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ వేలిముద్రలపై పదేళ్లపాటు అధ్యయనం చేసి 'ఫింగర్ ప్రింట్స్' అనే పుస్తకాన్ని వ్రాశారు. ఇద్దరు వ్యక్తులకు ఒకే రకమైన వేలిముద్రలు ఉండే అవకాశం 64 బిలియన్లలో ఒకటి మాత్రమే అని ఆయన గణించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|last=Galton|first=Francis|year=1892|title=Finger Prints|location=London|publisher=MacMillan and Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012152917/http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|archive-date=12 October 2006}}</ref>
అర్జెంటీనాకు చెందిన పోలీస్ అధికారి జువాన్ వుసెటిచ్ వేలిముద్రలను రికార్డు చేసే మొదటి పద్ధతిని రూపొందించారు. 1892లో ఒక హత్య కేసులో తలుపుపై ఉన్న రక్తపు వేలిముద్రను నిందితురాలి వేలిముద్రతో పోల్చి దోషిని పట్టించారు. భారతదేశంలోని కోల్‌కతాలో 1897లో ప్రపంచంలోనే మొదటి ఫింగర్ ప్రింట్ బ్యూరో ఏర్పడింది. అజీజుల్ హక్, హేమ్ చంద్ర బోస్ అనే భారతీయులు వేలిముద్రల వర్గీకరణ పద్ధతిని (Henry Classification System) అభివృద్ధి చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{Cite journal|last1=Tewari|first1=RK|last2=Ravikumar|first2=KV|title=History and development of forensic science in India|journal=J Postgrad Med|year=2000|volume=46|issue=46|pages=303–308|pmid=11435664}}</ref>

=== డి.ఎన్.ఏ (DNA) ===
నేర పరిశోధనలో డి.ఎన్.ఏ విశ్లేషణను మొదటిసారిగా 1984లో ఉపయోగించారు. దీనిని సర్ అలెక్ జెఫ్రీస్ అభివృద్ధి చేశారు. ప్రతీ వ్యక్తికి ఉండే విభిన్నమైన జన్యు క్రమాలను ఉపయోగించి వారిని గుర్తించవచ్చని ఆయన నిరూపించారు. 1985లో ఇంగ్లాండ్ లోని నార్‌బరోలో జరిగిన ఒక హత్య కేసులో మొదటిసారి డి.ఎన్.ఏ ప్రొఫైలింగ్ ను వాడారు. ఒక నిందితుడు నేరాన్ని ఒప్పుకున్నప్పటికీ, డి.ఎన్.ఏ పరీక్షలో అతను నిర్దోషి అని తేలింది. నేరస్థుడిని పట్టకోవడానికి ఆ గ్రామంలోని 4000 మంది పురుషుల డి.ఎన్.ఏ నమూనాలను సేకరించారు. చివరకు కొలిన్ పిచ్‌ఫోర్క్ అనే వ్యక్తి దోషిగా దొరికాడు. ఈ కేసు వల్ల ప్రపంచవ్యాప్తంగా డి.ఎన్.ఏ డేటాబేస్ లు (ఉదా: FBI యొక్క CODIS) ఏర్పడ్డాయి.

=== పరిణతి ===
20వ శతాబ్దం ఆరంభం నాటికి, ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ నేర పరిశోధనలో ఒక బలమైన భాగంగా స్థిరపడింది. లండన్ లో 'జాక్ ద రిప్పర్' అనే సీరియల్ కిల్లర్ కోసం జరిగిన గాలింపులో అప్పట్లో అందుబాటులో ఉన్న అన్ని రకాల ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులను వాడారు. 80 మందికి పైగా వ్యక్తులను విచారించి, శవపరీక్ష నివేదికల ఆధారంగా నేరస్థుడి లక్షణాలను అంచనా వేశారు. ఇది ప్రపంచంలోనే మొదటి 'అపరాధి ప్రొఫైలింగ్' (offender profile) గా గుర్తింపు పొందింది.<ref>[[David Canter|Canter, David]] (1994), ''Criminal Shadows: Inside the Mind of the Serial Killer'', London: HarperCollins, pp. 12–13, {{ISBN|0002552159}}</ref>

[[File:The Adventure of the Abbey Grange 03.jpg|thumb|left|upright|ప్రసిద్ధ కల్పిత పాత్ర [[షెర్లాక్ హోమ్స్]] ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణలో తన కాలం కంటే ఎంతో ముందున్నట్లు కనిపిస్తాడు.]]

1893లో హన్స్ గ్రాస్ వ్రాసిన 'హ్యాండ్‌బుక్ ఫర్ కోరోనర్స్' క్రిమినలిస్టిక్స్ రంగానికి పునాది అని చెప్పవచ్చు. ఆయన మనస్తత్వ శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రాలను నేర పరిశోధనతో కలిపారు. 1910లో ఎడ్మండ్ లోకార్డ్ ఫ్రాన్స్ లో మొదటి క్రిమినల్ ల్యాబొరేటరీని స్థాపించారు. "ఏ ఇద్దరు వస్తువులు తాకినా, వాటి మధ్య పదార్థాల మార్పిడి జరుగుతుంది" అనే 'లోకార్డ్ ఎక్స్ఛేంజ్ ప్రిన్సిపల్' (Locard's exchange principle) నేటికీ ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ లో అత్యంత ముఖ్యమైన సూత్రం.

ఈ కాలంలో ఆర్థర్ కోనన్ డోయల్ సృష్టించిన 'షెర్లాక్ హోమ్స్' పాత్ర ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానానికి గొప్ప ప్రేరణగా నిలిచింది. నేరం జరిగిన చోట దొరికే చిన్న ఆనవాళ్ల ద్వారా మొత్తం ఘటనను ఎలా విశ్లేషించవచ్చో హోమ్స్ చూపించాడు. వేలిముద్రలు, బాలిస్టిక్స్, రక్తపు నమూనాల విశ్లేషణ వంటి పద్ధతులను హోమ్స్ కథలలో వాడారు.<ref>{{cite web | title=Job Description for Forensic Laboratory Scientists | website=Crime Scene Investigator EDU | date=12 November 2013 | access-date=28 August 2015 | url=http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150906092342/http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | archive-date=6 September 2015 }}</ref>

=== 21వ శతాబ్దం ===
గత దశాబ్ద కాలంలో నేరం జరిగిన ప్రదేశాలను రికార్డు చేసే పద్ధతులు చాలా మారాయి. శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు లేజర్ స్కానర్లు, డ్రోన్లు, ఫోటోగ్రామెట్రీని వాడుతూ నేర ప్రదేశాల 3D నమూనాలను సృష్టిస్తున్నారు. హైవేలపై జరిగే ప్రమాదాలను డ్రోన్ల ద్వారా కేవలం 10-20 నిమిషాల్లోనే పూర్తిగా విశ్లేషించవచ్చు. దీనివల్ల ట్రాఫిక్ ఆపాల్సిన అవసరం ఉండదు మరియు కోర్టులో కచ్చితమైన ఆధారాలు సమర్పించవచ్చు.<ref>{{Cite news|url=http://www.isasi.org/Documents/Hawkins%20-%20Using%20a%20drone%20and%20photogrammetry%20software%20V4%20(PAPER).pdf|title=Using a Drone and Photogrammetry Software to Create Orthomosaic Images and 3D Models of Aircraft Accident Sites|last=Hawkins|first=Stuart|date=November 2016|work=UK AAIB|access-date=4 February 2017|via=International Society of Air Safety Investigators}}</ref>

== ఉపవిభాగాలు ==
[[Image:England-forensic2.jpg|thumb|ఇంగ్లాండ్ లో పోలీసులు నేర ప్రదేశాన్ని రక్షించడానికి టెంటును ఉపయోగిస్తున్నారు.]]

'''డిజిటల్ ఫోరెన్సిక్స్''': కంప్యూటర్లు, మొబైల్ ఫోన్ల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి విశ్లేషించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఆంత్రోపాలజీ''': అస్థిపంజరాలను పరిశీలించి అవి ఎవరివి, ఎలా చనిపోయారు అని గుర్తించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఎంటమాలజీ''': శవంపై ఉన్న కీటకాలను బట్టి మరణం ఎప్పుడు సంభవించిందో చెప్పడం.

'''ఫోరెన్సిక్ అకౌంటింగ్''': ఆర్థిక మోసాలను, అక్రమ లావాదేవీలను గుర్తించడం.

'''ఫోరెన్సిక్ సైకియాట్రీ''': నేరస్థుల మానసిక స్థితిని అధ్యయనం చేయడం.

'''ఫోరెన్సిక్ ఓడెంటాలజీ''': దంతాల గుర్తుల ద్వారా వ్యక్తులను గుర్తించడం.

'''వైల్డ్ లైఫ్ ఫోరెన్సిక్ సైన్స్''': జంతువుల వేట, అక్రమ రవాణాకు సంబంధించిన నేరాలను పరిశోధించడం.

== వివాదాస్పద పద్ధతులు ==
శాస్త్రీయంగా సరైనవని నమ్మిన కొన్ని పద్ధతులు తర్వాత కాలంలో అంత ప్రభావవంతమైనవి కావని తేలింది. ఉదాహరణకు, బుల్లెట్ లోని సీసం (lead) విశ్లేషణ పద్ధతిని FBI 2005లో నిలిపివేసింది. అలాగే దంతపు గుర్తుల (bite marks) ద్వారా నేరస్థులను గుర్తించే పద్ధతిలో చాలా తప్పులు జరుగుతున్నాయని, దీనివల్ల అమాయకులకు శిక్షలు పడుతున్నాయని 1999 నాటి ఒక అధ్యయనం పేర్కొంది.<ref>{{Cite journal |date=2022-10-11 |title=Forensic Bitemark Analysis Not Supported by Sufficient Data, NIST Draft Review Finds |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2022/10/forensic-bitemark-analysis-not-supported-sufficient-data-nist-draft-review |journal=NIST |language=en}}</ref>

== మీడియా ప్రభావం ==
నిజ జీవితంలో నేర పరిశోధకులు, శాస్త్రవేత్తలు టీవీ షోలలో చూపే ఫోరెన్సిక్ పద్ధతులు వాస్తవానికి చాలా దూరంగా ఉంటాయని హెచ్చరిస్తుంటారు. టీవీలో పనులు చాలా వేగంగా, ఆకర్షణీయంగా జరుగుతున్నట్లు చూపిస్తారు, కానీ నిజానికి ఇది చాలా నిదానంగా, విసుగు పుట్టించేలా ఉంటుంది. దీనినే 'CSI ప్రభావం' (CSI effect) అంటారు. దీనివల్ల కోర్టులో జ్యూరీ సభ్యులు ప్రతి కేసులోనూ కచ్చితమైన సైంటిఫిక్ ఆధారాలు ఉండాలని కోరుకుంటున్నారు, ఇది కొన్నిసార్లు నేరస్థులు తప్పించుకోవడానికి కారణమవుతోంది.<ref>Alldredge, John [http://scholarworks.sjsu.edu/themis/vol3/iss1/6 "The 'CSI Effect' and Its Potential Impact on Juror Decisions,"] (2015) ''Themis: Research Journal of Justice Studies and Forensic Science'': Vol. 3: Iss. 1, Article 6., retrieved 31 May 2017</ref>

== గణాంకాలు ==
2025 నాటికి, అమెరికాలో దాదాపు 18,500 మంది ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ టెక్నీషియన్లు ఉన్నట్లు అంచనా. ఈ రంగం ప్రతి ఏటా 12.4% వృద్ధి చెందుతుందని భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |title=The job market for forensic science technicians in the United States - CareerExplorer |url=https://www.careerexplorer.com/careers/forensic-science-technician/job-market/ |access-date=2025-04-23 |website=www.careerexplorer.com}}</ref>

== ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ మానవతా సేవలు ==
అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్ సంస్థ (ICRC) యుద్ధాలు, విపత్తులు లేదా వలసల సమయంలో తప్పిపోయిన వ్యక్తులను గుర్తించడానికి ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://www.icrc.org/eng/what-we-do/forensic/index.jsp |title=Forensic science and humanitarian action |publisher=ICRC |date= 28 July 2014|access-date=2014-08-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707145212/http://www.icrc.org/eng/what-we-do/forensic/index.jsp |archive-date=7 July 2014 }}</ref> మరణించిన వారిని గుర్తించి వారి కుటుంబాలకు అప్పగించడం ద్వారా ఆ కుటుంబాలకు మానసిక ప్రశాంతతను కలిగిస్తారు. దీని కోసం 'మెన్నెసోటా ప్రోటోకాల్' వంటి అంతర్జాతీయ నియమాలను అనుసరిస్తారు.

== మూలాలు ==

{{Reflist}}

=== వనరులు ===
{{Refbegin|30em}}

Silverman, Mike; Thompson, Tony. ''Written in Blood: A History of Forensic Science''. 2014.

Starr, Douglas. ''The Killer of Little Shepherds: A True Crime Story and the Birth of Forensic Science''. 2011.

Owen, David. ''Hidden evidence: the story of forensic science and how it helped to solve 50 of the world's toughest crimes''. 2009.
{{Refend}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Commons category-inline}}

[http://www.crime-scene-investigator.net ఫోరెన్సిక్ విద్యా వనరులు]

{{Authority control}}
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[Category:ఫోరెన్సిక్ సైన్స్| ]]
[[Category:అనువర్తిత విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:నేర శాస్త్రం]]
[[Category:క్రోమాటోగ్రఫీ]]

భవన నిర్మాణ శాస్త్రం

2026-04-04T10:31:24Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు File:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|upright=1.3|alt=ఫ్లోరెన్స్ నగరం లోని డోమ్ దృశ్యం, ఇది చుట్టుపక్కల అన్నింటినీ డామినేట్ చేస్తుంది. ఇది ప్లాన్ లో అష్టభుజిగా మరియు సెక్షన..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

[[File:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|upright=1.3|alt=ఫ్లోరెన్స్ నగరం లోని డోమ్ దృశ్యం, ఇది చుట్టుపక్కల అన్నింటినీ డామినేట్ చేస్తుంది. ఇది ప్లాన్ లో అష్టభుజిగా మరియు సెక్షన్ లో అండాకారంలో ఉంటుంది. ఎర్రటి టైల్స్ మధ్య పైన మార్బుల్ లాంతరుతో ఉంటుంది.|15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఇటలీ]] లోని [[ఫ్లోరెన్స్ కేథడ్రల్]] కు డోమ్ (dome) జోడించడంలో, వాస్తుశిల్పి [[ఫిలిప్పో బ్రూనెల్లెస్చి]] ఆ భవనాన్ని మరియు నగరాన్ని మార్చడమే కాకుండా, [[వాస్తుశిల్పి]] (architect) పాత్రను మరియు హోదాను కూడా మార్చారు.<ref>{{cite web | publisher=Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science | url=http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html | title=The Dome of Santa Maria del Fiore | archive-url=https://web.archive.org/web/20130401072804/http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html | access-date=30 January 2013 | archive-date=2013-04-01 | date=1 April 2013 }} </ref> <ref>{{cite book | first=Giovanni | last=Fanelli | title=Brunelleschi | publisher=Becocci | location=Florence | year=1980 | chapter=The Dome | pages=10–41 }}</ref>]]
[[File:6265 Dessau.JPG|thumb|upright=1.3|[[జర్మనీ]] లోని [[బాహౌస్]] (Bauhaus) భవనం. బాహౌస్ శైలి [[ఆధునిక వాస్తుశిల్పం|ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి]] పునాది వేసింది.]]

'''వాస్తుశిల్పం''' (Architecture) అనేది కట్టడాల, ముఖ్యంగా నివాసయోగ్యమైన వాటి రూపకల్పనకు సంబంధించిన అధ్యయనం మరియు అభ్యాసం. ఇది [[సివిల్ ఇంజనీరింగ్]] సాంకేతికతలను ఉపయోగిస్తుంది, అయితే దీనిని ఒక [[దృశ్య కళ]] (visual art) గా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=architecture – Expression of technique |url=https://www.britannica.com/topic/architecture/Expression-of-technique |access-date=2022-09-21 |website=Britannica |language=en}}</ref> భవనాలు లేదా ఇతర కట్టడాలను స్కెచింగ్ చేయడం, ఊహించడం,<ref>{{Cite journal |last1=Pierre |first1=Leclercq |first2=Stéphane |last2=Safin |first3=Vincent |last3=Delfosse |doi=10.1007/978-1-84882-733-2_21 |journal=Mixed-Reality Prototypes to Support Early Creative Design |date= October 2010 |title=Phases of an architectural project |hdl=2268/32048 |via=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/figure/Phases-of-an-architectural-project_fig2_225940863 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418153621/https://www.researchgate.net/figure/Phases-of-an-architectural-project_fig2_225940863 |archive-date= Apr 18, 2023 |hdl-access=free }}</ref> ప్రణాళికా రచన (planning), డిజైన్ చేయడం మరియు నిర్మించడం వంటి ప్రక్రియలు మరియు ఫలితాలనే వాస్తుశిల్పం అంటారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/architecture|title=architecture|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-10-27|archive-date=16 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116140643/https://www.britannica.com/topic/architecture|url-status=live}}</ref> భౌతిక రూపంలో ఉండే వాస్తు శిల్ప పనులను తరచుగా సాంస్కృతిక చిహ్నాలుగా మరియు [[కళాఖండం|కళాఖండాలు]]గా గుర్తిస్తారు. చారిత్రక నాగరికతలు తరచుగా నేటికీ నిలిచి ఉన్న వాటి వాస్తు శిల్ప విజయాల ద్వారానే గుర్తించబడతాయి.<ref>{{cite book|editor=Daniel Cilia|date=2004|first=Anthony|last=Pace|chapter=Tarxien|title=Malta before History – The World's Oldest Free Standing Stone Architecture|publisher=Miranda Publishers|isbn=978-9990985085}}</ref>

ప్రాగ్చారిత్రక యుగం (prehistoric era) నుండి ప్రారంభమైన వాస్తుశిల్పం, భూమి మీదున్న ఏడు ఖండాలలోని నాగరికతలు తమ సంస్కృతిని వ్యక్తీకరించడానికి ఒక మార్గంగా ఉపయోగించబడింది.<ref>{{Cite web|title=7 Things I Learned About "Home" from Talking to Architects on Every Continent|url=https://www.apartmenttherapy.com/cultural-architecture-homes-36642082|access-date=2020-12-05|website=Apartment Therapy|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002048/https://www.apartmenttherapy.com/cultural-architecture-homes-36642082|url-status=live}}</ref> ఈ కారణంగానే వాస్తుశిల్పాన్ని ఒక కళారూపంగా భావిస్తారు. ప్రాచీన కాలం నుండి వాస్తుశిల్పంపై అనేక గ్రంథాలు వ్రాయబడ్డాయి. నేటికీ నిలిచి ఉన్న పురాతన వాస్తు సిద్ధాంత గ్రంథం క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దానికి చెందిన రోమన్ వాస్తుశిల్పి [[విట్రువియస్]] వ్రాసిన ''డీ ఆర్కిటెక్చురా'' (De architectura). ఆయన ప్రకారం, ఒక మంచి భవనం ''ఫిర్మిటాస్ (firmitas), యుటిలిటాస్ (utilitas), వెనుస్టాస్ (venustas)'' (మన్నిక, ఉపయోగం మరియు అందం) కలిగి ఉండాలి. శతాబ్దాల తరువాత, లియోన్ బాటిస్టా అల్బెర్టి ఈ ఆలోచనలను మరింత అభివృద్ధి చేశారు. ఆయన భవనాల నిష్పత్తులలో ఉండే అందాన్ని ఒక నిష్పాక్షికమైన లక్షణంగా అభివర్ణించారు. 19వ శతాబ్దంలో, లూయిస్ సుల్లివన్ "ఫామ్ ఫాలోస్ ఫంక్షన్" (రూపం విధిని అనుసరిస్తుంది) అనే సూత్రాన్ని ప్రకటించారు. క్లాసికల్ "యుటిలిటీ" స్థానంలో "ఫంక్షన్" అనే పదం చేరింది. ఇందులో కేవలం ఆచరణాత్మక అంశాలే కాకుండా సౌందర్య, మానసిక మరియు సాంస్కృతిక అంశాలు కూడా భాగమయ్యాయి. 20వ శతాబ్దం చివరలో సుస్థిర వాస్తుశిల్పం (sustainable architecture) అనే భావన పరిచయం చేయబడింది.

వాస్తుశిల్పం అనేది గ్రామీణ ప్రాంతాలలో మౌఖికంగా వ్యాపించిన స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం (vernacular architecture) గా మొదలైంది. ప్రాచీన పట్టణ వాస్తుశిల్పం ప్రధానంగా మతపరమైన నిర్మాణాలు మరియు పాలకుల రాజకీయ శక్తిని ప్రతిబింబించే భవనాలపై దృష్టి సారించింది. గ్రీకు మరియు రోమన్ వాస్తుశిల్పం పౌర విలువల వైపు దృష్టి సారించగా, [[భారతీయ వాస్తుశిల్పం]] మరియు చైనీస్ వాస్తుశిల్పం ఆసియా అంతటా ప్రభావం చూపాయి. ముఖ్యంగా [[బౌద్ధ వాస్తుశిల్పం]] వివిధ ప్రాంతీయ రూపాలను సంతరించుకుంది. మధ్యయుగంలో రోమనెస్క్ మరియు గోతిక్ శైలులు ఐరోపా అంతటా ప్రసిద్ధి చెందాయి. పునరుజ్జీవన కాలంలో (Renaissance) పేరున్న వాస్తుశిల్పులు క్లాసికల్ రూపాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. తరువాత వాస్తుశిల్పులు మరియు ఇంజనీర్ల పాత్రలు వేరుపడ్డాయి.<ref>{{cite book |editor-last=Pevsner | editor-first=Nikolaus |others=Fleming, John; Honour, Hugh |title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture |year=1999 |type=Paperback |edition=5th |publisher=Penguin Books |location=London |isbn=978-0-14-051323-3 |pages=880}}</ref>

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత ఆధునిక వాస్తుశిల్పం (Modern architecture) ప్రారంభమైంది. ఇది మధ్యతరగతి మరియు కార్మిక వర్గాల అవసరాలను తీర్చడంపై దృష్టి పెట్టింది. ఆధునిక పద్ధతులు, సామాగ్రి మరియు సరళమైన రేఖాగణిత రూపాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. ఇది ఆకాశహర్మ్యాల (high-rise superstructures) నిర్మాణానికి మార్గం సుగమం చేసింది. కాలక్రమేణా ఆధునికవాదంపై విరక్తి చెందిన కొందరు వాస్తుశిల్పులు పోస్ట్ మోడర్న్ మరియు సమకాలీన వాస్తుశిల్పాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. నేడు వాస్తుశిల్పం అనేది ఓడల రూపకల్పన నుండి అంతర్గత అలంకరణ (interior decorating) వరకు అనేక శాఖలుగా విస్తరించింది.

== నిర్వచనాలు ==

వాస్తుశిల్పం కింది వాటిని సూచిస్తుంది:

భవనాలు మరియు ఇతర భౌతిక నిర్మాణాలను వివరించడానికి ఉపయోగించే సాధారణ పదం.<ref>''Shorter Oxford English Dictionary'' (1993), Oxford, {{ISBN|0198605757}}.</ref>

భవనాలు మరియు కొన్ని భవనేతర నిర్మాణాలను డిజైన్ చేసే కళ మరియు విజ్ఞానం. దీనిని కొన్నిసార్లు "ఆర్కిటెక్టోనిక్స్" అని కూడా పిలుస్తారు.

భవనాల రూపకల్పన శైలి మరియు నిర్మాణ పద్ధతి.

ఒక ఏకీకృత లేదా పొందికైన రూపం లేదా నిర్మాణం.

కళ, విజ్ఞానం, సాంకేతికత మరియు మానవత్వానికి సంబంధించిన జ్ఞానం.

వాస్తుశిల్పి చేసే రూపకల్పన ప్రక్రియ. ఇది స్థూల స్థాయి (పట్టణ రూపకల్పన, ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్చర్) నుండి సూక్ష్మ స్థాయి (నిర్మాణ వివరాలు మరియు ఫర్నిచర్) వరకు ఉంటుంది.

భవనాలు లేదా నిర్మిత పరిసరాల రూపకల్పన మరియు నిర్మాణానికి సంబంధించి వృత్తిపరమైన సేవలను అందించే వాస్తుశిల్పి అభ్యాసం.<ref>{{cite web|url=http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |title=Gov.ns.ca |publisher=Gov.ns.ca |access-date=2 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721200353/http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead |df=dmy }}</ref>

== సిద్ధాంతం ==

[[Image:Yingzao Fashi 1 desmear.JPG|thumb|లి జ్యూ (1065–1110) వ్రాసిన వాస్తు గ్రంథం ''యింగ్‌జావో ఫాషి'' నుండి కాంటిలివర్‌లను కలిగిన బ్రాకెట్ ఆర్మ్ క్లస్టర్‌ల చిత్రం.]]
[[File:Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted).jpg|thumb|alt=పారిస్ లోని హోటల్ డి బ్రియోన్ రెండవ అంతస్తు ప్లాన్ - 1734.| పారిస్ లోని హోటల్ డి బ్రియోన్ రెండవ అంతస్తు (అట్టిక్ అంతస్తు) [[ఫ్లోర్ ప్లాన్|ప్లాన్]] – 1734.]]
వాస్తు తత్వశాస్త్రం అనేది కళా తత్వశాస్త్రంలో ఒక శాఖ. ఇది వాస్తుశిల్పం సౌందర్య విలువ, దాని అర్థాలు మరియు సంస్కృతి అభివృద్ధికి దానికి ఉన్న సంబంధం గురించి చర్చిస్తుంది. [[ప్లేటో]] నుండి [[మిచెల్ ఫౌకాల్ట్]], గిల్లేస్ డెలూజ్, రాబర్ట్ వెంచురి మరియు లుడ్విగ్ విట్‌జెన్‌స్టైన్ వంటి అనేకమంది తత్వవేత్తలు మరియు సిద్ధాంతకర్తలు వాస్తుశిల్పం స్వభావం గురించి, అది కేవలం భవన నిర్మాణం కంటే ఎలా భిన్నమైనదో పరిశోధించారు.

=== చారిత్రక గ్రంథాలు ===
వాస్తుశిల్పంపై లభించిన తొలి వ్రాతపూర్వక రచన క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రోమన్ వాస్తుశిల్పి [[విట్రువియస్]] వ్రాసిన ''డీ ఆర్కిటెక్చురా''.<ref>{{cite book | first=Vitruvius | last=Pollio | title=Ten Books on Architecture | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | year=1999 | isbn=0-521-00292-3 }}</ref> విట్రువియస్ ప్రకారం, ఒక మంచి భవనం మూడు సూత్రాలను సంతృప్తి పరచాలి: ''ఫిర్మిటాస్, యుటిలిటాస్, వెనుస్టాస్''.<ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Vitruvius/home.html |title=Vitruvius |publisher=Penelope.uchicago.edu |access-date=2 July 2011 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730065630/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Vitruvius/home.html |url-status=live }}</ref> వీటిని ఆధునిక తెలుగులో ఇలా చెప్పవచ్చు:

మన్నిక – భవనం దృఢంగా ఉండాలి మరియు ఎక్కువ కాలం మంచి స్థితిలో నిలవాలి

ఉపయోగం – భవనం ఏ అవసరం కోసం నిర్మించబడిందో దానికి అనుకూలంగా ఉండాలి

అందం – అది చూడటానికి ఆహ్లాదకరంగా ఉండాలి
విట్రువియస్ అభిప్రాయం ప్రకారం, వాస్తుశిల్పి ఈ మూడు లక్షణాలను సాధ్యమైనంత వరకు నెరవేర్చడానికి ప్రయత్నించాలి. లియోన్ బాటిస్టా అల్బెర్టి తన గ్రంథం ''డీ రీ ఎడిఫికటోరియా''లో విట్రువియస్ ఆలోచనలను మరింత వివరించారు. ఆయన అందం అనేది ప్రాథమికంగా నిష్పత్తికి సంబంధించిన విషయమని భావించారు. అల్బెర్టి ప్రకారం, నిష్పత్తి నియమాలు ఆదర్శవంతమైన మానవ రూపాన్ని (గోల్డెన్ మీన్) పాలించేవి. అందం అనేది కేవలం పైన అలంకరించేది కాదు, అది వస్తువు అంతర్గత భాగం అని ఆయన నమ్మారు.

16వ శతాబ్దంలో, ఇటాలియన్ వాస్తుశిల్పి సెబాస్టియానో సెర్లియో ''Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva'' వ్రాశారు. వాస్తుశిల్పం సిద్ధాంతపరమైన అంశాల కంటే ఆచరణాత్మక అంశాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చిన మొదటి హ్యాండ్‌బుక్ ఇదే కావడం వల్ల ఐరోపా అంతటా దీనికి విశేష ఆదరణ లభించింది.<ref>[https://dlc.library.columbia.edu/serlio Sebastiano Serlio – On domestic architecture]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416091747/https://dlc.library.columbia.edu/serlio|date=16 April 2021}}, Columbia University Libraries, accessed February 5, 2021.</ref>

19వ శతాబ్దపు ఇంగ్లీష్ కళా విమర్శకుడు [[జాన్ రస్కిన్]], తన ''సెవెన్ లాంప్స్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్'' (1849) లో వాస్తుశిల్పం అంటే ఏమిటో చాలా పరిమితంగా వివరించారు. ఆయన ప్రకారం, భవనం మానవుని మానసిక ఆరోగ్యం, శక్తి మరియు ఆనందానికి దోహదపడేలా అలంకరించబడినప్పుడే అది వాస్తుశిల్పం అవుతుంది.<ref>John Ruskin, ''[[iarchive:sevenlampsofarch0000rusk v7h2|The Seven Lamps of Architecture]]'', G. Allen (1880), reprinted Dover, (1989), {{ISBN|0-486-26145-X}}</ref>. కేవలం దృఢమైన మరియు ఉపయోగకరమైన భవనం సరిపోదని, దానికి ఏదో ఒక రూపంలో అలంకరణ ఉండాలని ఆయన వాదించారు.

వాస్తుశిల్పం మరియు సాధారణ నిర్మాణం (construction) మధ్య వ్యత్యాసం గురించి 20వ శతాబ్దపు వాస్తుశిల్పి [[లీ కార్బుజియర్]] ఇలా వ్రాశారు: "మీరు రాయి, చెక్క మరియు కాంక్రీటును ఉపయోగిస్తారు, ఈ సామాగ్రితో మీరు ఇళ్లు మరియు రాజభవనాలను నిర్మిస్తారు: అది కేవలం నిర్మాణం మాత్రమే. కానీ మీ సృజనాత్మకత నా హృదయాన్ని తాకినప్పుడు, అది అందంగా ఉంది అని నేను చెప్పినప్పుడు, అదే వాస్తుశిల్పం".<ref>Le Corbusier, ''Towards a New Architecture'', Dover Publications(1985). {{ISBN|0-486-25023-7}}.</ref>

=== ఆధునిక భావనలు ===
[[File:Congresso do Brasil.jpg|thumb|alt= రెండు ఒకేలాంటి టవర్‌లతో ఉన్న 20వ శతాబ్దపు భవనం. ఒక చివర డోమ్ మరియు మరో చివర సాసర్ లాంటి బోర్లించిన డోమ్ ఉన్నాయి.| [[ఓస్కార్ నిమేయర్]] డిజైన్ చేసిన బ్రెజిల్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ ప్యాలెస్]]

19వ శతాబ్దపు ప్రసిద్ధ వాస్తుశిల్పి లూయిస్ సుల్లివన్ "ఫామ్ ఫాలోస్ ఫంక్షన్" (రూపం విధిని అనుసరిస్తుంది) అనే సూత్రాన్ని ప్రచారం చేశారు.<ref>{{cite book | title=Universal Principles of Design | first1=William | last1=Lidwell | first2=Kritina | last2=Holden | first3=Jill | last3=Butler | publisher=Rockport Publishers | year=2023 | isbn=9780760375174 | url=https://books.google.com/books?id=PhiqEAAAQBAJ&pg=RA2-PA69 }} </ref>అంటే ఒక భవనం రూపం అనేది అది చేసే పని లేదా దాని ఉపయోగంపై ఆధారపడి ఉండాలి. ఇది విట్రువియస్ చెప్పిన "యుటిలిటీ" స్థానంలో "ఫంక్షన్" అనే భావనను తీసుకువచ్చింది. "ఫంక్షన్" అనేది కేవలం ఆచరణాత్మక ఉపయోగం మాత్రమే కాదు, అది అందం, మానసిక సంతృప్తి మరియు సాంస్కృతిక అంశాలను కూడా కలిగి ఉంటుంది.

నూన్జియా రోండానిని ప్రకారం, వాస్తుశిల్పం దాని సౌందర్య కోణం ద్వారా ఇతర మానవ శాస్త్రాల కంటే ఉన్నతంగా ఉంటుంది. ఇది సామాజిక అభివృద్ధిని నేరుగా ప్రోత్సహించకపోయినా, విలువల వ్యక్తీకరణ ద్వారా సామాజిక జీవితాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref>{{cite journal | last=Rondanini | first=Nunzia | title=Architecture and Social Change | journal=Heresies II | volume=3 | issue=3 | pages=3–5 | location=New York | publisher=Neresies Collective Incorporated | year=1981 | url=https://archive.org/details/heresies_11/page/n3/mode/2up | access-date=2026-03-10 }}</ref>

నేడు వాస్తుశిల్పంలో సౌందర్యం అనేది ఒక వివాదాస్పద అంశంగా మిగిలిపోయింది. విద్యావంతులైన వాస్తుశిల్పులు మరియు సాధారణ ప్రజల మధ్య అభిరుచులలో విభేదాలు ఉన్నాయి. అధ్యయనాల ప్రకారం సాధారణ ప్రజలు ఆధునిక డిజైన్ల కంటే సాంప్రదాయ మరియు క్లాసికల్ శైలులకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.<ref>{{cite web | first=Andrea | last=Klettner | date=16 October 2009 |title=Public Favours Traditional Architecture |url=https://www.architectsjournal.co.uk/archive/public-favours-traditional-architecture |access-date=29 December 2024 |website=Architects' Journal }}</ref>

20వ శతాబ్దం చివరలో ఒక కొత్త భావన చేరింది, అదే సుస్థిరత (sustainability). దీని ఫలితంగా సుస్థిర వాస్తుశిల్పం పుట్టింది.<ref>{{cite book | chapter=Sustainable architecture, A short history | first=Vandana | last=Baweja | title=Routledge Handbook of the History of Sustainability | edition=1st | year=2017 | isbn=978-1-315-54301-7 | doi=10.1002/sd.1530 }} </ref>నేటి కాలంలో ఒక భవనం పర్యావరణానికి అనుకూలంగా ఉండాలి. భవనం తయారీకి వాడే సామాగ్రి, ప్రకృతిపై దాని ప్రభావం, మరియు వెలుతురు, నీరు, గాలి కోసం అది ప్రకృతిపై ఆధారపడే తీరును బట్టి దీనిని కొలుస్తారు.<ref>{{cite journal | title=Green Architecture: A Concept of Sustainability | first1=Amany | last1=Ragheb | first2=Hisham | last2=El-Shimy | first3=Ghada | last3=Ragheb | journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences | volume=216 | date=6 January 2016 | pages=778–787 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.sbspro.2015.12.075 }}</ref>

== చరిత్ర ==

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[నార్వే]] లోని చెక్క ఇల్లు; [[లెసోతో]] లోని రోండావెల్ రాళ్లు; [[రొమేనియా]] లోని రైతు ఇల్లు; [[ఐర్లాండ్]] లోని యోలా హట్.
| image1 = Stærnes Søndre Loft, Rollag.jpg
| image2 = Lesotho Slide Show (294).JPG
| image3 = Yola hut -Tagoat Co. Wexford.JPG
| image4 = Muzeul Satului Bucuresti 02.jpg
}}
{{main|స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం}}

ప్రారంభంలో భవన నిర్మాణం అనేది అవసరాలు (ఆశ్రయం, భద్రత, ఆరాధన) మరియు వనరుల (లభించే సామాగ్రి, నైపుణ్యం) మధ్య జరిగే సమతుల్యత వల్ల పరిణామం చెందింది.<ref>{{cite journal | title=Primitive Architecture and Climate | first1=James Marston | last1=Fitch | first2=Daniel P. | last2=Branch | journal=Scientific American | volume=203 | issue=6 | date=December 1960 | pages=134–145 | jstor=24940726 | url=https://wwq.tboake.com/2018/Fitch%20James%20primitive%20architecture%20Scientific%20American%201960.pdf | access-date=2026-03-12 }} </ref>మానవ సంస్కృతులు అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ, మౌఖిక సంప్రదాయాల ద్వారా జ్ఞానం ఒక తరం నుండి మరో తరానికి మారింది. నిర్మాణం ఒక 'కళ' గా మారింది, ఈ కళలో అత్యంత గౌరవప్రదమైన మరియు క్రమబద్ధమైన రూపాలనే 'వాస్తుశిల్పం' అని పిలిచారు. విజయవంతమైన నిర్మాణాలు పదేపదే అనుకరించబడ్డాయి. నేటికీ ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాలలో సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల ఆధారంగా నిర్మించబడే స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం (vernacular architecture) కనిపిస్తుంది.<ref>{{cite journal | title=Ancient vernacular architecture: characteristics categorization and energy performance evaluation | first1=Zhiqiang (John) | last1=Zhai | first2=Jonathan M. | last2=Previtali | journal=Energy and Buildings | volume=42 | issue=3 | date=March 2010 | pages=357–365 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.enbuild.2009.10.002 }}</ref>

=== ప్రాగ్చారిత్రక వాస్తుశిల్పం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[టర్కీ]] లోని [[గోబెక్లి టేపే]], క్రీ.పూ. 10 నుండి 8వ సహస్రాబ్దికి చెందినది; [[జర్మనీ]] లోని గోసెక్ సర్కిల్, క్రీ.పూ. 4900; స్కాట్లాండ్ లోని [[స్కారా బ్రే]] నివాసాలు; కుకుటేని-ట్రిపిలియన్ ఇంటి నమూనా.
| image1 = Göbekli Tepe, Urfa.jpg
| image2 = Goseck Circle 1.jpg
| image3 = Cucuteni MNIR IMG 7622.JPG
| image4 = Orkney Skara Brae.jpg
}}

ప్రారంభ మానవ స్థావరాలు ఎక్కువగా గ్రామీణంగా ఉండేవి. ఆర్థిక వ్యవస్థ విస్తరించడం వల్ల పట్టణ ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి. టర్కీలోని [[చాటల్ హోయుక్]] (Çatalhöyük) నేటి పాకిస్తాన్ లోని [[మొహెంజొదారో]] వంటి నగరాలు చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి.

నవీన శిలాయుగపు పురావస్తు ప్రదేశాలలో టర్కీలోని [[గోబెక్లి టేపే]]<ref>{{cite journal | title=Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe, Turkey | journal=Cambridge Archaeological Journal | volume=30 | issue=2 | date=May 2020 | pages=343–357 | doi=10.1017/S0959774319000660 }}</ref> అత్యంత ముఖ్యమైనది. అలాగే లెవాంట్ లోని జెరిఖో, పాకిస్తాన్ లోని [[మెహర్‌గఢ్]] (Mehrgarh), మరియు రొమేనియా, మోల్డోవా, ఉక్రెయిన్ ప్రాంతాలలో ని సెటిల్మెంట్లు మానవ నిర్మాణ నైపుణ్యానికి నిదర్శనాలు.<ref>{{cite conference | title=The Early Architectural Traditions of Greater Indus as Seen from Mehrgarh, Baluchistan | first=Jean–François | last=Jarrige | series=Studies in the History of Art | volume=31 | conference=Symposium Papers XV: Urban Form and Meaning in South Asia: The Shaping of Cities from Prehistoric to Precolonial Times | year=1993 | pages=25–33 | publisher=National Gallery of Art | jstor=42620470 }}</ref>

=== క్లాసికల్ యుగం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: మెసొపొటేమియా [[ఇష్తార్ గేట్]] పునర్నిర్మాణం, సుమారు క్రీ.పూ. 575; [[ఈజిప్ట్]] లోని [[గిజా మహా పిరమిడ్]], సుమారు క్రీ.పూ. 2589–2566; ఫ్రాన్స్ లోని రోమన్ మేసన్ కారే, సుమారు క్రీ.శ. 2; [[జోర్డాన్]] లోని పెట్రా వద్ద ఉన్న "ది మొనాస్టరీ"; ఏథెన్స్ లోని పురాతన గ్రీకు [[పార్థినన్]], క్రీ.పూ. 460–406.
| image1 = Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg
| image2 = Kheops-Pyramid.jpg
| image3 = Parthenon (30276156187).jpg
| image4 = France-002364 - Square House (15867600545).jpg
| image5 = The Monastery, Petra, Jordan8.jpg
}}

ప్రాచీన ఈజిప్ట్ మరియు మెసొపొటేమియా వంటి అనేక నాగరికతలలో, వాస్తుశిల్పం అనేది దైవిక మరియు అతీంద్రియ శక్తులతో నిరంతరం మమేకమై ఉండేది. పాలకుల రాజకీయ శక్తిని ప్రదర్శించడానికి భారీ స్మారక కట్టడాలను నిర్మించేవారు. ఈజిప్ట్ లో ప్రభుత్వ వాస్తుశిల్పుల శిక్షణ పూజారి వర్గంతో ముడిపడి ఉండేది. రహస్యాలు తండ్రి నుండి కొడుకుకు అందేవి. వారు కొలబద్దలు, స్క్వేర్ మరియు ట్రయాంగిల్ ఉపయోగించి ప్లాన్లను అమలు చేసేవారు.<ref>{{cite book | title=The Architect: Chapters in the History of the Profession | chapter=The Practice of Architecture in the Ancient World: Eygpt and Greece | pages=3–26 | editor-first=Spiro | editor-last=Kostof | first=William L. | last=MacDonald | publisher=University of California Press | year=2000 | isbn=9780520226043 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=NaYwDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref>

గ్రీకు మరియు రోమన్ నాగరికతల వాస్తుశిల్పం మతపరమైన ఆలోచనల కంటే పౌర ఆదర్శాల నుండి ఉద్భవించింది. కొత్త రకమైన భవనాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి మరియు క్లాసికల్ ఆర్డర్ల (classical orders) రూపంలో వాస్తు శైలి అభివృద్ధి చెందింది. రోమన్ వాస్తుశిల్పంపై గ్రీకు వాస్తుశిల్ప ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉండేది.

=== ఆసియా వాస్తుశిల్పం ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: [[భారతదేశం]] లోని [[కందరీయ మహాదేవాలయం]], సుమారు 1030; చైనా లోని టెంపుల్ ఆఫ్ హెవెన్, 1703–1790; [[కంబోడియా]] లోని బాకాంగ్, 881; [[జపాన్]] లోని హిమేజీ కోట, 1609.
| image1 = Beauty of khajuraho temple.jpg
| image2 = Temple of Heaven 20160323 01.jpg
| image3 = Himeji Castle The Keep Towers.jpg
| image4 = Roulos Group - 005 Bakong (8587796725).jpg
}}
ఆసియా వాస్తుశిల్పం ఐరోపా వాస్తుశిల్పం కంటే భిన్నంగా అభివృద్ధి చెందింది. బౌద్ధ, హిందూ మరియు సిక్కు వాస్తు శైలులు విభిన్న లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయి. భారతీయ మరియు చైనీస్ వాస్తుశిల్పం పొరుగు ప్రాంతాలపై గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఆసియాలోని మరో గొప్ప సాధన హిందూ దేవాలయ వాస్తుశిల్పం. ఇది శాస్త్రాలలోని భావనల ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఇది బ్రహ్మాండం (macrocosm) మరియు పిండాండం (microcosm) రెండింటినీ వ్యక్తపరచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

అనేక ఆసియా దేశాలలో, ప్రకృతి దృశ్యాన్ని (natural landscape) మెరుగుపరచడానికి ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన వాస్తు రూపాలు కనిపిస్తాయి. బౌద్ధమతం రాతి మరియు ఇటుకలతో కూడిన మతపరమైన కట్టడాల వైపు మళ్ళింది. ఇది బహుశా రాక్-కట్ ఆర్కిటెక్చర్ (రాతిని తొలిచి చేసే నిర్మాణం) గా మొదలై నేటికీ సురక్షితంగా ఉన్నాయి.

=== ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం ===

[[File:Alyssa K. Barry Koutammakou,Togo.jpg|thumb|టోగో లోని కౌటమ్మాకౌ సెటిల్మెంట్ దృశ్యం]]
ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం ఆ ఖండంలోని వైవిధ్యమైన వాతావరణాలు మరియు సంస్కృతులను ప్రతిబింబిస్తుంది. సాంప్రదాయ ఆఫ్రికా వాస్తుశిల్పం మట్టి, రాయి మరియు కలప వంటి వివిధ రకాల సామాగ్రిని ఉపయోగిస్తుంది. ఆఫ్రికన్ డిజైన్లలో 'ఫ్రాక్టల్ స్కేలింగ్' (fractal scaling) అనేది సర్వసాధారణం. అంటే నిర్మాణంలోని చిన్న భాగాలు మొత్తం డిజైన్ ను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇది గ్రామాల లేఅవుట్లు మరియు అలంకరణ అంశాలలో కనిపిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Fractals in African Design – The Center for Generative Justice |url=https://generativejustice.org/africanfractals/ |access-date=2026-03-16 |language=en-US}}</ref>

పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో సుడానో-సాహెలియన్ శైలి ప్రసిద్ధి చెందింది. దట్టమైన మట్టి గోడలు, చెక్క కిరణాలు పొడి మరియు వేడి వాతావరణానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి. తూర్పు ఆఫ్రికాలోని స్వాహిలి తీరంలో ఇళ్ళు పగడపు రాళ్లతో నిర్మించబడతాయి. ఇథియోపియాలోని లాలిబెలా వద్ద నేరుగా భూమిని తొలిచి నిర్మించిన రాతి చర్చీలు అద్భుతమైన నిర్మాణ శైలికి నిదర్శనాలు. {{Cite web |last=Mukalay |first=Joel |date=2025-12-29 |title=Tracing the History of African Architecture |url=https://www.terrafriq.org/post/tracing-the-history-of-african-architecture |access-date=2026-03-16 |website=Terrafriq |language=en}}

=== ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow = 3
| total_width = 450
| footer = మొదటి వరుస: [[స్పెయిన్]] లోని కోర్డోబా మసీదు ఆర్చ్‌లు; [[ఇరాక్]] లోని సమర్రా మసీదు మినార్; [[ఇరాన్]] లోని ఇస్ఫాహాన్ మసీదు. రెండవ వరుస: భారతదేశంలోని [[తాజ్ మహల్]]; టర్కీలోని సెలిమియే మసీదు డోమ్; [[యెమెన్]] లోని సనా నగరం. మూడవ వరుస: ఇండోనేషియా డెమాక్ మసీదు; సౌదీ అరేబియా నాసిఫ్ హౌస్; మాలి లోని జెన్నే మసీదు.
| image1 = Córdoba (5157827355).jpg
| image2 = 001124-MalwiyaMosque-Samerra-IMG 7824-2.jpg
| image3 = 20180301124354 IMG 4179And6more Interior 3.jpg
| image4 = Taj Mahal, Agra, India edit2.jpg
| image5 = Selimiye Mosque, Dome.jpg
| image6 = Bab ul Yemen, Sana'a (2286039117).jpg
| image7 = Sisi Utara Masjid Agung Demak Kab.Demak Jateng Indonesia.jpg
| image8 = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg
| image9 = Old Towns of Djenné-107952.jpg
}}

ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం 7వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైంది. ఇది ప్రాచీన మధ్యప్రాచ్య మరియు బైజాంటియమ్ రూపాలను పొందుపరచుకోవడమే కాకుండా, సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా కొత్త లక్షణాలను అభివృద్ధి చేసింది. దీని ఉదాహరణలు ఉత్తర ఆఫ్రికా, స్పెయిన్, భారతదేశం మరియు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం విస్తరించిన ప్రాంతాలలో కనిపిస్తాయి.

=== ఐరోపా మధ్యయుగ వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: ఎట్చ్మియాడ్జిన్ కేథడ్రల్ ఇంటీరియర్; రోమ్ లోని శాంటా మారియా మాగియోర్; బ్రిటన్ లోని డర్హామ్ కేథడ్రల్; పారిస్ లోని సెయింట్-చాపెల్ రంగుల గ్లాసు కిటికీలు; జర్మనీ లోని ఆచెన్ కేథడ్రల్.
| image1 = +Mayr Ator Vagharshapat 01.jpg
| image2 = Basilica di Santa Maria Maggiore abside a Roma.jpg
| image3 = Aix dom int vue cote.jpg
| image4 = Durham Cathedral Nave.jpg
| image5 = Sainte Chapelle Interior Stained Glass.jpg
}}

ఐరోపాలో మధ్యయుగ కాలంలో, కళాకారులు తమ వృత్తులను నిర్వహించడానికి గిల్డ్స్ (guilds) గా ఏర్పడ్డారు. ముఖ్యంగా చర్చి భవనాల నిర్మాణానికి సంబంధించి రాతపూర్వక ఒప్పందాలు నేటికీ ఉన్నాయి. ఆ కాలంలో వాస్తుశిల్పి పాత్ర సాధారణంగా మాస్టర్ మేసన్ (ప్రధాన తాపీ పనివాడు) గా ఉండేది.

ప్రధానంగా అబ్బేలు మరియు కేథడ్రల్స్ నిర్మాణంపై దృష్టి సారించారు. క్రీస్తుశకం 900 నుండి వాస్తు విజ్ఞానం ఐరోపా అంతటా వ్యాపించి రోమనెస్క్ మరియు గోతిక్ శైలులకు దారితీసింది. ఖండం అంతటా ఉన్న అనేక కోటలు (fortifications) కూడా మధ్యయుగ వాస్తుశిల్ప వారసత్వంలో ముఖ్యమైన భాగం.

=== పునరుజ్జీవన వాస్తుశిల్పం (Renaissance architecture) ===

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: రోమ్ లోని టెంపియెట్టో; రోమ్ లోని హాల్ ఆఫ్ పర్స్పెక్టివ్; ఫ్రాన్స్ లోని చాటో డి చెనోన్సో; ఇటలీ లోని విల్లా లా రోటోండా.
| image1 = Tempietto del Bramante Vorderseite.jpg
| image2 = Le salon des Perspectives (Villa Farnesina, Rome) (34242676046).jpg
| image3 = 07-Villa-Rotonda-Palladio.jpg
| image4 = Schloss Chenonceau.JPG
}}

1400 నుండి ఐరోపాలో పునరుజ్జీవన కాలం ప్రారంభమైంది. ఇందులో పునరుజ్జీవన మానవతావాదం (humanism) అభివృద్ధి చెందింది. సమాజంలో వ్యక్తి పాత్రకు ప్రాధాన్యత పెరిగింది. భవనాలు నిర్దిష్ట వాస్తుశిల్పుల పేర్లతో (ఉదాహరణకు: బ్రూనెల్లెస్చి, అల్బెర్టి, మైఖేలాంజెలో, పల్లాడియో) పిలువబడటం మొదలైంది. కళాకారుడు, వాస్తుశిల్పి మరియు ఇంజనీర్ మధ్య అప్పట్లో పెద్దగా విభజన ఉండేది కాదు.

క్లాసికల్ శైలి పునరుద్ధరణతో పాటు విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ రంగాలలో పురోగతి భవనాల నిర్మాణాన్ని మరియు నిష్పత్తులను ప్రభావితం చేసింది.

=== ఆధునిక కాలం పారిశ్రామిక యుగం ===
{{multiple image
| perrow = 3
| total_width = 450
| footer = ఎగువ వరుస: ఫ్రాన్స్ లోని చాటో డి మైసన్స్; ప్యాలెస్ ఆఫ్ వెర్సైల్లెస్; పెటిట్ ట్రయానాన్. మధ్య వరుస: లండన్ ఆల్ సెయింట్స్ ఇంటీరియర్; బుకారెస్ట్ మ్యూజియం; డార్ట్మండ్ జోల్లెర్న్ కాలరీ. కింద వరుస: పారిస్ ఈడెన్-థియేటర్; బుకారెస్ట్ సి.ఎన్. కాంపెను హౌస్; బుకారెస్ట్ సి.ఇ.సి ప్యాలెస్; జర్మనీ లోని ఎర్నెస్ట్ లుడ్విగ్ హౌస్.
| image1 = Château de Maisons-Laffitte 001.jpg
| image2 = Petit appartement du roi - Pièce de la vaisselle d'or (3).jpg
| image3 = West facade of Petit Trianon 002.JPG
| image4 = All Saints Margaret Street Interior 2, London, UK - Diliff.jpg
| image5 = The Museum of Ages.jpg
| image6 = Zeche-zollern-2004.jpg
| image7 = Éden-Théâtre 1876 Paris - Chauveau 1999 after p96.jpg
| image8 = 56, Bulevardul Dacia, Bucharest (Romania).jpg
| image9 = Palacio CEC, Bucarest, Rumanía, 2016-05-29, DD 91-93 HDR.jpg
| image10 = La colonie dartistes jugendstil (Mathildenhöhe, Darmstadt) (7882268852).jpg
}}

విజ్ఞాన శాస్త్ర రంగాలలో పెరుగుతున్న పరిజ్ఞానం మరియు కొత్త సామాగ్రి, సాంకేతికత వల్ల వాస్తుశిల్పం మరియు ఇంజనీరింగ్ విడిపోవడం ప్రారంభించాయి. వాస్తుశిల్పి సాంకేతిక అంశాల కంటే అందం మరియు మానవీయ అంశాలపై దృష్టి పెట్టారు. ధనవంతులైన క్లయింట్ల కోసం విలాసవంతమైన భవనాలను నిర్మించే "జెంటల్‌మెన్ ఆర్కిటెక్ట్స్" పెరిగారు.

పారిశ్రామిక విప్లవం భారీ ఉత్పత్తికి మరియు వినియోగానికి దారితీసింది. యంత్రాల ద్వారా తయారయ్యే అలంకరించబడిన వస్తువులు చౌకగా లభించడం వల్ల మధ్యతరగతి వారికి కూడా అందమైన భవనాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం మరింత అలంకారప్రాయంగా మారింది.

=== ఆధునికవాదం ===

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: జర్మనీ లోని ఫాగస్ ఫ్యాక్టరీ; జర్మనీ లోని ఐన్‌స్టీన్ టవర్; ఉక్రెయిన్ లోని డెర్జ్‌ప్రోమ్ భవనం; పారిస్ లోని థియేటర్ డెస్ చాంప్స్-ఎలిసీస్; నెదర్లాండ్స్ లోని గ్లాస్‌పలేస్.
| image1 = Alfeld Fagus 08JUL15.JPG
| image2 = Einsteinturm 7443a.jpg
| image3 = Overzicht voorgevel - Heerlen - 20349660 - RCE.jpg
| image4 = Derzhprom building.jpg
| image5 = Théâtre des Champs-Élysées, 21 April 2013.jpg
}}

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పాత శైలులపై విరక్తితో ఆధునిక వాస్తుశిల్పానికి పునాదులు పడ్డాయి. 1919లో జర్మనీలో స్థాపించబడిన [[బాహౌస్]] స్కూల్, కళ, నైపుణ్యం మరియు సాంకేతికతను ఏకీకృతం చేయాలని భావించింది. <ref>{{cite web |last1=Winton |first1=Alexandra Griffith |title=The Bauhaus, 1919–1933 |url=https://www.metmuseum.org/essays/the-bauhaus-1919-1933 |website=metmuseum.org |date=August 2007 |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=6 October 2025}}</ref>

ఆధునిక వాస్తుశిల్పులు చారిత్రక సూచనలను మరియు అనవసరమైన అలంకరణలను తొలగించి, భవనాలను స్వచ్ఛమైన రూపాలకు పరిమితం చేశారు. ఉక్కు కిరణాలు (steel beams) మరియు కాంక్రీటు ఉపరితలాలను బయటకి కనిపించేలా వదిలేశారు. [[ఫ్రాంక్ లాయిడ్ రైట్]] 'ఆర్గానిక్ ఆర్కిటెక్చర్'ను అభివృద్ధి చేశారు. ఇందులో భవనం అది ఉన్న పర్యావరణంతో మమేకమై ఉండాలని ఆయన భావించారు.

[[మీస్ వాన్ డెర్ రోహె]], ఫిలిప్ జాన్సన్ వంటి వారు సామాగ్రి లక్షణాల ఆధారంగా అందాన్ని సృష్టించడానికి ప్రయత్నించారు. ఇది అంతర్జాతీయ శైలికి (International Style) దారితీసింది. న్యూయార్క్ లోని వరల్డ్ ట్రేడ్ సెంటర్ యొక్క ట్విన్ టవర్స్ దీనికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.

=== పోస్ట్ మోడర్నిజం ===

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: అమెరికా లోని పియాజ్జా డి ఇటాలియా; అమెరికా లోని టీమ్ డిస్నీ భవనం; బ్రిటన్ లోని కేంబ్రిడ్జ్ జడ్జ్ బిజినెస్ స్కూల్ ఇంటీరియర్; ప్రేగ్ లోని డాన్సింగ్ హౌస్.
| image1 = PiazzaDItalia1990.jpg
| image2 = The Walt Disney Company office.jpg
| image3 = Case danzanti.jpg
| image4 = Cambridge University Judge Business School interior.jpg
}}

ఆధునికవాదం చాలా నిరాడంబరంగా, ఏకరీతిగా ఉందని భావించిన కొందరు వాస్తుశిల్పులు దానిని వ్యతిరేకించారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, పాల్ రుడాల్ఫ్ వంటి వారు 'బ్రూటలిజం' (Brutalism) ద్వారా కాంక్రీటుతో అలంకరణలు చేయడానికి ప్రయత్నించారు.

మెటాఫోరిక్ ఆర్కిటెక్చర్ (Metaphoric architecture) వంటి కొత్త ఆలోచనలు ప్రకృతిని ప్రేరణగా తీసుకున్నాయి. పోస్ట్ మోడర్నిజం అనేది ఆధునిక నిర్మాణ సాంకేతికతను పాత క్లాసికల్ శైలి అందాలతో కలిపింది. రాబర్ట్ వెంచురి పోస్ట్ మోడర్న్ వాస్తుశిల్పాన్ని "డెకరేటెడ్ షెడ్" (లోపల ఉపయోగకరంగా ఉండి, పైన అలంకరించబడిన భవనం) గా అభివర్ణించారు.<ref>{{cite book |last=Venturi |first=Robert |title=Complexity and Contradiction in Architecture |publisher=Museum of Modern Art |year=1966 |location=New York |url=https://archive.details/complexitycontra00vent |url-access=registration |quote=complexity and contradiction in architecture. }}</ref>

=== నేటి వాస్తుశిల్పం ===

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = ఎగువ ఎడమ నుండి కుడికి: అమెరికా లోని మెడోస్ మ్యూజియం; చైనా లోని బీజింగ్ నేషనల్ స్టేడియం; డెన్మార్క్ లోని ఇస్బ్‌జెర్గెట్ హౌసింగ్ ప్రాజెక్ట్; ఆస్ట్రియా లోని వియన్నా విశ్వవిద్యాలయ లైబ్రరీ.
| image1 = Dallas Meadows Museum 1.jpg
| image2 = Beijing national stadium.jpg
| image3 = Campus WU LC D1 TC DSC 1440w.jpg
| image4 = Isbjerget.jpg
}}

1980ల నుండి భవనాల నిర్మాణం మరింత సంక్లిష్టంగా మారింది. దీనివల్ల వాస్తుశిల్పం అనేది బహుళ-విభాగాల (multi-disciplinary) రంగంగా మారింది. డిజైన్ చేసే వాస్తుశిల్పి, ప్రాజెక్టును అమలు చేసే వాస్తుశిల్పి అని పాత్రలు విడిపోయాయి. ఒక పెద్ద కట్టడం అనేది ఇక ఒక వ్యక్తి ఆలోచన మాత్రమే కాదు, అది వందల మంది కృషి.

పర్యావరణ సుస్థిరత (Environmental sustainability) నేడు ప్రధాన అంశంగా మారింది. తక్కువ ఖర్చు కంటే పర్యావరణానికి మేలు చేసే డిజైన్లకే ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు. నిష్క్రియ సౌర రూపకల్పన (passive solar building design), గ్రీన్ రూఫ్ డిజైన్లు, తక్కువ శక్తిని వాడే భవనాల నిర్మాణం పెరుగుతోంది. స్వదేశీ వాస్తుశిల్పంలోని పద్ధతులు నేటి ఆధునిక సాంకేతికతకు ప్రేరణగా నిలుస్తున్నాయి. అమెరికాలోని LEED రేటింగ్ సిస్టమ్ ఈ రంగంలో చాలా ప్రభావం చూపుతోంది.

== రకాలు ==
[[File:Stourhead Pantheon.jpg|thumb|బ్రిటన్ లోని స్టౌర్‌హెడ్ ప్యాంథియన్, దీన్ని హెన్రీ హోరే డిజైన్ చేశారు.]]

=== నివాస వాస్తుశిల్పం ===
నివాస వాస్తుశిల్పం అనేది వినియోగదారుల జీవనశైలికి అనుగుణంగా ఉంటూనే, బిల్డింగ్ కోడ్స్ మరియు జోనింగ్ చట్టాలను పాటిస్తూ ఇళ్లను రూపొందించడం.

=== వాణిజ్య వాస్తుశిల్పం ===
వ్యాపారాలు, ప్రభుత్వం మరియు మతపరమైన సంస్థల అవసరాలను తీర్చే వాణిజ్య భవనాల రూపకల్పనను ఇది సూచిస్తుంది.<ref>{{cite web |last1=Zurn |first1=Scott |title=Commercial Architecture: Types and Benefits |url=https://levelengineering.com/b/architecture/commercial-architecture/ |website=levelengineering.com |publisher=Level |access-date=6 October 2025}}</ref>

=== పారిశ్రామిక వాస్తుశిల్పం ===

పారిశ్రామిక భవనాలు, ఫ్యాక్టరీల రూపకల్పన ఇది. ఇందులో కార్మికులు మరియు వస్తువుల సురక్షిత కదలికపై ప్రధాన దృష్టి ఉంటుంది.

=== ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్చర్ ===

బహిరంగ ప్రజా ప్రదేశాలు, ఉద్యానవనాలు మరియు స్మారక కట్టడాల పరిసరాలను అందంగా, పర్యావరణ హితంగా తీర్చిదిద్దడం ఇది. దీనిని చేసే వారిని ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్ట్ అంటారు.

=== అంతర్గత వాస్తుశిల్పం ===

[[File:Charles Rennie Mackintosh - Music Room 1901.jpg|thumb|చార్లెస్ రెన్నీ మెకింతోష్ – మ్యూజిక్ రూమ్ 1901]]
భవనం లోపలి స్థలాన్ని మనుషుల అవసరాలకు అనుగుణంగా డిజైన్ చేయడం ఇది. పాత భవనాలను కొత్త అవసరాల కోసం మార్చడం కూడా ఇందులో భాగం.

=== పట్టణ రూపకల్పన ===

నగరాలు, పట్టణాలు మరియు గ్రామాల భౌతిక రూపాన్ని తీర్చిదిద్దే ప్రక్రియ ఇది. ఇది కేవలం ఒక్క భవనం మీద కాకుండా మొత్తం వీధులు, పరిసరాలు మరియు నగరాల సుస్థిరతపై దృష్టి పెడుతుంది.

=== హరిత రూపకల్పన ===

[[File:Awesome Green Roof.jpg|thumb|భవనం పైకప్పు పై పెంచిన మొక్కలు (గ్రీన్ రూఫ్)]]
హరిత భవనాలు అంటే భవనాల వల్ల పర్యావరణంపై పడే ప్రభావాన్ని తగ్గించడం. 1973 చమురు సంక్షోభం తర్వాత దీనిపై ఆసక్తి పెరిగింది. ఇది పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యూహాలను, అంటే గ్రీన్ రూఫ్స్, నేచురల్ లైటింగ్ మరియు విండ్ వెంటిలేషన్ వంటి వాటిని ఉపయోగిస్తుంది. వెదురు, రీసైకిల్ చేసిన సామాగ్రిని వాడటం ద్వారా వనరుల వృధాను తగ్గిస్తారు. వర్షపు నీటిని సేకరించడం మరియు నీటిని మళ్ళీ వాడటం వంటివి కూడా ఇందులో ముఖ్యాంశాలు. <ref>{{Cite web |title=Four decades of green design {{!}} The American Institute of Architects |url=https://www.aia.org/aia-architect/article/four-decades-green-design |access-date=2026-03-16 |website=www.aia.org |language=en}}</ref>

== ఇతర రకాలు ==
==== నావల్ ఆర్కిటెక్చర్ (Naval architecture) ====

[[File:Lines plan en.svg|thumb|upright=0.9|ఓడ యొక్క హల్ (hull) రూపం ప్లాన్]]
ఓడలు, నౌకలు మరియు సముద్రపు కట్టడాల రూపకల్పన మరియు నిర్మాణానికి సంబంధించిన ఇంజనీరింగ్ విభాగం ఇది. ఓడల డిజైన్, నిర్మాణం, నిర్వహణ మరియు భద్రతా నిబంధనలను ఇది పర్యవేక్షిస్తుంది. <ref>{{cite web|url=http://www.rina.org.uk/careers_in_naval_architecture.html|title=Careers in Naval Architecture|last=RINA|website=www.rina.org.uk|access-date=26 February 2017|archive-date=20 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020170147/https://www.rina.org.uk/careers_in_naval_architecture.html|url-status=live}}</ref>

==== సీస్మిక్ ఆర్కిటెక్చర్ (Seismic architecture) ====

భూకంపాల నుండి తట్టుకునేలా భవనాలను నిర్మించే పద్ధతి ఇది. దీనిని 'భూకంప వాస్తుశిల్పం' అని కూడా అంటారు. 1985 లో రాబర్ట్ రీతర్మన్ ఈ పదాన్ని మొదటగా వాడారు. ఇది భూకంప ప్రభావిత ప్రాంతాలలో భవన నిర్మాణానికి ఒక కొత్త సౌందర్య మరియు సాంకేతిక దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది. <ref>{{cite book|last=Llunji|first=Mentor|title=Seismic Architecture – The architecture of earthquake resistant structures|year=2016|publisher=Msproject|isbn=978-9940979409}}</ref>

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Sister project links}}
{{Wikivoyage|Architecture}}

[https://worldarchitecture.org ప్రపంచ వాస్తుశిల్ప సంఘం]

[http://www.architecture.com Architecture.com], రాయల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్ట్స్ వారిది

[https://www.aia.org/ అమెరికన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్ట్స్]

[[Category:వాస్తుశిల్పం| ]]
[[Category:వాస్తు రూపకల్పన]]

అనువర్తిత గణితం

2026-04-02T10:01:45Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు {{short description|ఇతర రంగాలలో గణిత పద్ధతుల అన్వయం}} [[వాహన రూటింగ్ సమస్య (vehicle routing problem) కు సమర్థవంతమైన పరిష్కారాలను కనుగొనడానికి కాంబినేటోరి..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{short description|ఇతర రంగాలలో గణిత పద్ధతుల అన్వయం}}

[[File:Vehicle Routing Problem Example.svg|thumb|right|[[వాహన రూటింగ్ సమస్య]] (vehicle routing problem) కు సమర్థవంతమైన పరిష్కారాలను కనుగొనడానికి [[కాంబినేటోరియల్ ఆప్టిమైజేషన్]] మరియు ఇంటిజర్ ప్రోగ్రామింగ్ సాధనాలు అవసరమవుతాయి.]]

'''అనువర్తిత గణితం''' అనేది భౌతిక శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్, వైద్యం, జీవశాస్త్రం, ఫైనాన్స్, వ్యాపారం, కంప్యూటర్ సైన్స్, సామాజిక శాస్త్రం మరియు పరిశ్రమల వంటి విభిన్న రంగాలలో గణిత పద్ధతులను అన్వయించడం. ఈ విధంగా, అనువర్తిత గణితం అనేది గణిత శాస్త్రం మరియు ప్రత్యేక జ్ఞానం కలయికగా ఉంటుంది. గణిత శాస్త్రజ్ఞులు గణిత నమూనాలను రూపొందించడం, అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆచరణాత్మక సమస్యలపై పనిచేసే వృత్తిపరమైన ప్రత్యేకతను కూడా "అనువర్తిత గణితం" అనే పదం వివరిస్తుంది.

గతంలో, ఆచరణాత్మక అన్వయాలు గణిత సిద్ధాంతాల అభివృద్ధికి ప్రేరణనిచ్చాయి. ఆ సిద్ధాంతాలు తరువాత శుద్ధ గణితం లో అధ్యయన విషయాలుగా మారాయి. శుద్ధ గణితంలో అమూర్త భావనలను వాటి సొంత ప్రయోజనం కోసం అధ్యయనం చేస్తారు. ఈ విధంగా అనువర్తిత గణితం కార్యకలాపాలు శుద్ధ గణిత పరిశోధనతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంటాయి.

== చరిత్ర ==
[[File:Elmer-pump-heatequation.png|thumb|right|ఫైనైట్ ఎలిమెంట్ పద్ధతిని ఉపయోగించి పంప్ కేసింగ్ నమూనాపై [[ఉష్ణ సమీకరణం]] (heat equation) కు సంఖ్యాపరమైన పరిష్కారం.]]

చారిత్రక కోణంలో చూస్తే, అనువర్తిత గణితంలో ప్రధానంగా అనువర్తిత విశ్లేషణ (applied analysis), ముఖ్యంగా అవకలన సమీకరణాలు (differential equations); అప్రాక్సిమేషన్ సిద్ధాంతం (విస్తృత అర్థంలో రిప్రజెంటేషన్లు, అసింప్టోటిక్ పద్ధతులు, వేరియేషనల్ పద్ధతులు మరియు సంఖ్యా విశ్లేషణ - numerical analysis); మరియు అనువర్తిత సంభావ్యత (applied probability) ఉండేవి. గణితశాస్త్రంలోని ఈ రంగాలు నేరుగా న్యూటోనియన్ భౌతికశాస్త్ర అభివృద్ధికి సంబంధించినవి. నిజానికి, 19వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు గణిత శాస్త్రజ్ఞులకు మరియు భౌతిక శాస్త్రజ్ఞులకు మధ్య స్పష్టమైన విభజన ఉండేది కాదు. ఈ చరిత్ర అమెరికాలో ఒక విద్యాపరమైన వారసత్వాన్ని మిగిల్చింది: 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, క్లాసికల్ మెకానిక్స్ వంటి సబ్జెక్టులను అమెరికన్ విశ్వవిద్యాలయాలలో భౌతికశాస్త్ర విభాగాలలో కాకుండా అనువర్తిత గణిత విభాగాలలో బోధించేవారు. ఫ్లూయిడ్ మెకానిక్స్ (Fluid mechanics) ను ఇప్పటికీ అనువర్తిత గణిత విభాగాలలో బోధించవచ్చు.
<ref>{{citation|author=Stolz, M.|title=The History Of Applied Mathematics And The History Of Society|journal=Synthese|volume=133|issue=1|pages=43–57|year=2002|doi=10.1023/A:1020823608217|s2cid=34271623}}</ref> ఇంజనీరింగ్ మరియు కంప్యూటర్ సైన్స్ విభాగాలు సంప్రదాయబద్ధంగా అనువర్తిత గణితాన్ని ఉపయోగిస్తున్నాయి.

== విభాగాలు ==
[[File:HD-Rayleigh-Taylor.gif|left|thumb|[[ఫ్లూయిడ్ మెకానిక్స్]] తరచుగా అనువర్తిత గణితం మరియు మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ విభాగంగా పరిగణించబడుతుంది.]]

నేడు, "అనువర్తిత గణితం" అనే పదాన్ని విస్తృత అర్థంలో ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇందులో పైన పేర్కొన్న సాంప్రదాయ రంగాలతో పాటు అన్వయాలలో రోజురోజుకు ప్రాధాన్యత పెరుగుతున్న ఇతర రంగాలు కూడా ఉన్నాయి. శుద్ధ గణితంలో భాగంగా ఉండే సంఖ్యా సిద్ధాంతం (number theory) వంటి రంగాలు కూడా ఇప్పుడు క్రిప్టోగ్రఫీ (cryptography) వంటి అన్వయాలలో ముఖ్యమైనవిగా మారాయి, అయితే వీటిని సాధారణంగా అనువర్తిత గణిత రంగానికి చెందినవిగా పరిగణించరు.

అనువర్తిత గణితం వివిధ శాఖలు ఏమిటి అనే దానిపై ఏకాభిప్రాయం లేదు. కాలక్రమేణా గణితం మరియు విజ్ఞాన శాస్త్రం మారే విధానం వల్ల, అలాగే విశ్వవిద్యాలయాలు విభాగాలు, కోర్సులు మరియు డిగ్రీలను నిర్వహించే విధానం వల్ల ఇటువంటి వర్గీకరణలు కష్టమవుతాయి.

చాలా మంది గణిత శాస్త్రజ్ఞులు గణిత పద్ధతులకు సంబంధించిన "అనువర్తిత గణితం" మరియు విజ్ఞాన శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్‌లోని "గణిత అన్వయాల" మధ్య వ్యత్యాసాన్ని చూపుతారు. జనాభా నమూనాను ఉపయోగిస్తూ తెలిసిన గణితాన్ని అన్వయించే జీవశాస్త్రవేత్త అనువర్తిత గణితాన్ని చేస్తున్నట్లు కాదు, దానిని "ఉపయోగిస్తున్నట్లు" లెక్క. అయితే, గణిత జీవశాస్త్రజ్ఞులు శుద్ధ గణితం ఎదుగుదలను ప్రేరేపించే సమస్యలను లేవనెత్తారు. హెన్రీ పాయింకేర్ మరియు వ్లాదిమిర్ ఆర్నాల్డ్ వంటి గణిత శాస్త్రజ్ఞులు "అనువర్తిత గణితం" ఉనికిని తిరస్కరిస్తారు. కేవలం "గణిత అన్వయాలు" మాత్రమే ఉన్నాయని వారు వాదిస్తారు. అదేవిధంగా, గణిత శాస్త్రజ్ఞులు కాని వారు అనువర్తిత గణితం మరియు గణిత అన్వయాలను కలిపి చూస్తారు. పారిశ్రామిక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి గణితాన్ని ఉపయోగించడం మరియు అభివృద్ధి చేయడాన్ని "పారిశ్రామిక గణితం" (industrial mathematics) అని కూడా పిలుస్తారు.<ref>{{citation | author=University of Strathclyde | title=Industrial Mathematics | url=http://www.maths.strath.ac.uk/applying/postgraduate/research_topics/industrial_mathematics | date=17 January 2008 | access-date=8 January 2009 | archive-url=https://archive.today/20120804104748/http://www.maths.strath.ac.uk/applying/postgraduate/research_topics/industrial_mathematics | archive-date=2012-08-04 | url-status=dead }}</ref>

ఆధునిక సంఖ్యా గణిత పద్ధతులు మరియు సాఫ్ట్‌వేర్ సాధించిన విజయం కంప్యూటేషనల్ గణితం కంప్యూటేషనల్ సైన్స్ మరియు కంప్యూటేషనల్ ఇంజనీరింగ్‌ల ఆవిర్భావానికి దారితీసింది. ఇవి దృగ్విషయాల అనుకరణ మరియు విజ్ఞాన శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్‌లోని సమస్యల పరిష్కారం కోసం హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్‌ను ఉపయోగిస్తాయి. ఇవి తరచుగా అంతర్-విభాగ రంగాలుగా పరిగణించబడతాయి.

=== అన్వయించదగిన గణితం ===
కొన్నిసార్లు, భౌతికశాస్త్రంతో పాటు అభివృద్ధి చెందిన సాంప్రదాయ అనువర్తిత గణితానికి మరియు నేడు వాస్తవ ప్రపంచ సమస్యలకు అన్వయించదగిన అనేక గణిత రంగాలకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని చూపడానికి '''అన్వయించదగిన గణితం''' అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు, అయితే దీనికి ఖచ్చితమైన నిర్వచనంపై ఏకాభిప్రాయం లేదు.

గణిత శాస్త్రజ్ఞులు తరచుగా ఒక వైపు "అనువర్తిత గణితం", మరోవైపు విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ లోపల మరియు వెలుపల ఉన్న "గణిత అన్వయాలు" లేదా "అన్వయించదగిన గణితం" మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తిస్తారు.
<ref>[https://books.google.com/books?id=VgLZBAAAQBAJ&q=applicable+mathematics&pg=PA83 Perspectives on Mathematics Education: Papers Submitted by Members of the Bacomet Group, pgs 82–3.] Editors: H. Christiansen, A.G. Howson, M. Otte. Volume 2 of Mathematics Education Library; Springer Science & Business Media, 2012. {{ISBN|9400945043}}, 9789400945043.</ref> కొంతమంది గణిత శాస్త్రజ్ఞులు సాంప్రదాయ అనువర్తిత రంగాలను గతంలో శుద్ధ గణితంగా పరిగణించబడిన రంగాల నుండి ఉత్పన్నమయ్యే కొత్త అన్వయాల నుండి వేరు చేయడానికి అన్వయించదగిన గణితం అనే పదాన్ని నొక్కి చెబుతారు. ఉదాహరణకు, ఈ దృక్కోణం నుండి, జనాభా నమూనాలను ఉపయోగిస్తూ తెలిసిన గణితాన్ని అన్వయించే ఎకాలజిస్ట్ లేదా భూగోళ శాస్త్రజ్ఞుడు అనువర్తిత గణితం కాకుండా, అన్వయించదగిన గణితాన్ని చేస్తున్నట్లు అర్థం. శుద్ధ గణితంలో భాగమైన సంఖ్యా సిద్ధాంతం వంటి రంగాలు కూడా ఇప్పుడు అన్వయాలలో (క్రిప్టోగ్రఫీ వంటివి) ముఖ్యమైనవి. ఇటువంటి వర్ణనలు ''అన్వయించదగిన గణితాన్ని'' రియల్ అనాలిసిస్, లీనియర్ ఆల్జీబ్రా, గణిత నమూనా, ఆప్టిమైజేషన్, కాంబినేటోరిక్స్, సంభావ్యత మరియు గణాంకాలు వంటి గణిత పద్ధతుల సమూహంగా చూడటానికి దారితీస్తాయి. ఇవి సాంప్రదాయ గణితానికి వెలుపల ఉన్న రంగాలలో ఉపయోగపడతాయి మరియు గణిత భౌతికశాస్త్రానికి మాత్రమే పరిమితం కావు.

ఇతర రచయితలు ''అన్వయించదగిన గణితాన్ని'' సాంప్రదాయ అనువర్తిత గణిత రంగాలతో కూడిన "కొత్త" గణిత అన్వయాల కలయికగా వర్ణించడానికి మొగ్గు చూపుతారు.<ref>[https://books.google.com/books?id=-sztCAAAQBAJ&q=applicable+mathematics&pg=PR17 Survey of Applicable Mathematics, pg xvii (Foreword). ] K. Rektorys; 2nd edition, illustrated. Springer, 2013. {{ISBN|9401583080}}, 9789401583084.[https://www.math.ust.hk/~mahsieh/APMATH.htm THOUGHTS ON APPLIED MATHEMATICS.][http://stellamariscollege.org/documents/icaml.pdf INTERNATIONAL CONFERENCE ON APPLICABLE MATHEMATICS (ICAM-2016).] </ref> ఈ దృక్పథంతో చూస్తే, అనువర్తిత గణితం మరియు అన్వయించదగిన గణితం అనే పదాలు ఒకదానికొకటి మార్చుకోదగినవి.

== ప్రయోజనం ==
[[File:Market Data Index NYA on 20050726 202628 UTC.png|right|thumb|[[గణిత ఫైనాన్స్]] ఆర్థిక మార్కెట్ల నమూనాలకు సంబంధించింది.]]

చారిత్రక కోణంలో చూస్తే, సహజ శాస్త్రాలు మరియు ఇంజనీరింగ్‌లో గణితం అత్యంత ముఖ్యమైనది. అయితే, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నుండి, భౌతిక శాస్త్రాలకు వెలుపల ఉన్న రంగాలు గేమ్ థియరీ సోషల్ ఛాయిస్ థియరీ వంటి కొత్త గణిత రంగాల సృష్టికి దారితీశాయి. ఇవి ఆర్థిక పరమైన ఆలోచనల నుండి అభివృద్ధి చెందాయి. ఇంకా, గణిత పద్ధతుల ఉపయోగం మరియు అభివృద్ధి ఇతర రంగాలకు విస్తరించి, గణిత ఫైనాన్స్ డేటా సైన్స్ వంటి కొత్త రంగాల సృష్టికి దారితీసింది.

కంప్యూటర్ ఆవిర్భావం కొత్త అన్వయాలకు వీలు కల్పించింది: కొత్త కంప్యూటర్ సాంకేతికతను అధ్యయనం చేయడం మరియు ఉపయోగించడం (కంప్యూటర్ సైన్స్), విజ్ఞాన శాస్త్రంలోని ఇతర రంగాలలో తలెత్తే సమస్యలను అధ్యయనం చేయడం (కంప్యూటేషనల్ సైన్స్), అలాగే కంప్యూటేషన్ గణితం (ఉదాహరణకు, సైద్ధాంతిక కంప్యూటర్ సైన్స్, కంప్యూటర్ ఆల్జీబ్రా,<ref>Von Zur Gathen, J., & Gerhard, J. (2013). Modern computer algebra. Cambridge University Press.Geddes, K. O., Çzapor, S. R., & Labahn, G. (1992). Algorithms for computer algebra. Springer Science & Business Media.Albrecht, R. (2012). Computer algebra: symbolic and algebraic computation (Vol. 4). Springer Science & Business Media.Mignotte, M. (2012). Mathematics for computer algebra. Springer Science & Business Media. సంఖ్యా విశ్లేషణStoer, J., & Bulirsch, R. (2013). Introduction to numerical analysis. Springer Science & Business Media.Conte, S. D., & De Boor, C. (2017). Elementary numerical analysis: an algorithmic approach. [[Society for Industrial and Applied Mathematics]].Greenspan, D. (2018). Numerical Analysis. CRC Press.Linz, P. (2019). Theoretical numerical analysis. Courier Dover Publications.)</ref> సామాజిక శాస్త్రాలలో అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగించబడే గణిత శాస్త్రం బహుశా గణాంక శాస్త్రం (Statistics).

== విద్యా విభాగాలు ==

విద్యా సంస్థలు అనువర్తిత గణితంలో కోర్సులు, ప్రోగ్రామ్‌లు మరియు డిగ్రీలను సమూహపరిచే మరియు లేబుల్ చేసే విధానంలో స్థిరత్వం లేదు. కొన్ని పాఠశాలల్లో ఒకే గణిత విభాగం ఉంటుంది, మరికొన్నింటిలో అనువర్తిత గణితం మరియు (శుద్ధ) గణితం కోసం విడిగా విభాగాలు ఉంటాయి. గ్రాడ్యుయేట్ ప్రోగ్రామ్‌లు ఉన్న పాఠశాలల్లో గణాంక విభాగాలను వేరు చేయడం చాలా సాధారణం, కానీ అనేక అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ స్థాయి సంస్థలు గణిత విభాగంలోనే గణాంకాలను కూడా కలిగి ఉంటాయి.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323142900/http://stellamariscollege.org/documents/icaml.pdf |date=2017-03-23 }} The Department of Mathematics, Stella Maris College.</ref>.

చాలా అనువర్తిత గణిత ప్రోగ్రామ్‌లు ప్రధానంగా అన్వయాలను సూచించే విభాగాలలో క్రాస్-లిస్టెడ్ కోర్సులు మరియు జాయింట్ ఫ్యాకల్టీని కలిగి ఉంటాయి. అనువర్తిత గణితంలో కొన్ని పీహెచ్‌డీ ప్రోగ్రామ్‌లకు గణితానికి వెలుపల తక్కువ కోర్సు వర్క్ అవసరమవుతుంది, మరికొన్నింటికి నిర్దిష్ట అన్వయ రంగంలో గణనీయమైన కోర్సు వర్క్ అవసరమవుతుంది. కొన్ని అంశాలలో ఈ వ్యత్యాసం "గణిత అన్వయం" మరియు "అనువర్తిత గణితం" మధ్య ఉన్న తేడాను ప్రతిబింబిస్తుంది.

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాలలో ''అనువర్తిత గణితం మరియు సైద్ధాంతిక భౌతికశాస్త్ర'' విభాగాలు ఉన్నాయి,<ref>For example see, [http://www.tait.ac.uk/History.html The Tait Institute: History (2nd par.)]. Accessed Nov 2012.[http://www.am.qub.ac.uk Dept of Applied Mathematics & Theoretical Physics.] [[Queen's University, Belfast]].[https://www.researchgate.net/institution/Queens_University_Belfast/department/Department_of_Applied_Mathematics_Theoretical_Physics DAMTP Belfast ResearchGate page]</ref>. కానీ ఇప్పుడు శుద్ధ మరియు అనువర్తిత గణితం కోసం విడిగా విభాగాలు ఉండటం తక్కువైంది. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయంలోని అనువర్తిత గణితం మరియు సైద్ధాంతిక భౌతికశాస్త్ర విభాగం. ఇక్కడ లూకాసియన్ ప్రొఫెసర్ ఆఫ్ మ్యాథమెటిక్స్ (Lucasian Professor of Mathematics) పదవి ఉంది, దీనిని గతంలో ఐజాక్ న్యూటన్, చార్లెస్ బాబేజ్, జేమ్స్ లైట్‌హిల్, పాల్ డిరాక్ మరియు స్టీఫెన్ హాకింగ్ వంటి ప్రముఖులు అలంకరించారు.
[[File:Henry and Elizabeth Pearce Estate.jpg|thumb|[[బ్రౌన్ విశ్వవిద్యాలయం]] యొక్క అనువర్తిత గణిత విభాగం అమెరికాలో అత్యంత పురాతనమైన అనువర్తిత గణిత ప్రోగ్రామ్.{{Cite book|last=Suzuki|first=Jeff|url=https://books.google.com/books?id=lew5IC5piCwC|title=Mathematics in Historical Context|date=2009-08-27|publisher=MAA|isbn=978-0-88385-570-6|pages=374|language=en}}{{Cite journal|last1=Greenberg|first1=John L.|last2=Goodstein|first2=Judith R.|date=1983-12-23|title=Theodore von Kármán and Applied Mathematics in America|url=https://www.ams.org/publicoutreach/math-history/hmath2-greenberg.pdf|journal=Science|volume=222|issue=4630|pages=1300–1304|doi=10.1126/science.222.4630.1300|pmid=17773321|bibcode=1983Sci...222.1300G |s2cid=19738034}}]]
విడిగా అనువర్తిత గణిత విభాగాలను కలిగి ఉన్న పాఠశాలల్లో డాక్టరేట్ వరకు డిగ్రీలను అందించే బ్రౌన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి అనువర్తిత గణితంలో మాస్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ (M.S.) మాత్రమే అందించే శాంటా క్లారా విశ్వవిద్యాలయం వరకు ఉన్నాయి.<ref>{{citation|title=Santa Clara University Dept of Applied Mathematics |url=http://www.scu.edu/academics/bulletins/undergraduate/Department-of-Applied-Mathematics.cfm |access-date=2011-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504005925/http://www.scu.edu/academics/bulletins/undergraduate/Department-of-Applied-Mathematics.cfm |archive-date=2011-05-04 }}</ref> ఎంఐటి (MIT) వంటి పరిశోధనా విశ్వవిద్యాలయాలు తమ గణిత విభాగాన్ని శుద్ధ మరియు అనువర్తిత విభాగాలుగా విభజిస్తాయి. ఈ ప్రోగ్రామ్‌లోని విద్యార్థులు తమ అనువర్తిత గణిత నైపుణ్యాలకు అదనంగా మరొక నైపుణ్యాన్ని (కంప్యూటర్ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్, భౌతికశాస్త్రం, శుద్ధ గణితం మొదలైనవి) కూడా నేర్చుకుంటారు.

== సంబంధిత గణిత శాస్త్రాలు ==
[[File:Oldfaithful3.png|thumb|right|అనువర్తిత గణితానికి గణాంక శాస్త్రంతో గణనీయమైన సంబంధం ఉంది.]]

అనువర్తిత గణితం కింది గణిత శాస్త్రాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది:

=== ఇంజనీరింగ్ ===
ఇంజనీరింగ్ లోని అన్ని శాఖలలో గణితాన్ని ఉపయోగిస్తారు మరియు తరువాత ఇంజనీరింగ్ వృత్తిలో ఇవి ప్రత్యేక విభాగాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి.

ఉదాహరణకు, అవిచ్ఛిన్న యంత్రశాస్త్రం (continuum mechanics) అనేది సివిల్, మెకానికల్ మరియు ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్‌లకు పునాది. సాలిడ్ మెకానిక్స్ మరియు ఫ్లూయిడ్ మెకానిక్స్ కోర్సులు ఇంజనీరింగ్ పాఠ్యాంశాల్లో ముఖ్యమైన భాగాలు. అవిచ్ఛిన్న యంత్రశాస్త్రం కూడా తనకై తాను ఒక ముఖ్యమైన గణిత శాఖ. పార్షియల్ డిఫరెన్షియల్ ఈక్వేషన్లు, డిఫరెన్షియల్ జియోమెట్రీ మరియు కాలిక్యులస్ ఆఫ్ వేరియేషన్స్ విశ్లేషణలో నిమగ్నమైన గణిత శాస్త్రజ్ఞులకు ఇది అనేక కష్టమైన పరిశోధనా ప్రశ్నలకు ప్రేరణగా నిలిచింది. అవిచ్ఛిన్న మెకానికల్ వ్యవస్థ ద్వారా ఎదురయ్యే అత్యంత ప్రసిద్ధ గణిత సమస్య బహుశా నేవియర్-స్టోక్స్ ఉనికి మరియు సున్నితత్వం (Navier-Stokes existence and smoothness) ప్రశ్న. ఇంజనీర్లు కాకుండా అవిచ్ఛిన్న యంత్రశాస్త్ర గణితానికి సహకరించిన ప్రముఖ గణిత శాస్త్రజ్ఞులు క్లిఫోర్డ్ ట్రూస్‌డెల్, వాల్టర్ నోల్, ఆండ్రీ కోల్మోగోరోవ్ మరియు జార్జ్ బాచిలర్.

ఇంజనీరింగ్‌లోని అనేక రంగాలకు అత్యవసరమైన విభాగం కంట్రోల్ ఇంజనీరింగ్. దీనికి సంబంధించిన గణిత సిద్ధాంతం కంట్రోల్ థియరీ (control theory), ఇది డైనమిక్ సిస్టమ్స్ (dynamical systems) గణితం నుండి అభివృద్ధి చెందిన అనువర్తిత గణిత విభాగం. ఆధునిక సాంకేతికతలో కంట్రోల్ థియరీ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది, ఎలక్ట్రికల్, మెకానికల్ మరియు ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్‌లలో పునాదిగా నిలిచింది. అవిచ్ఛిన్న యంత్రశాస్త్రం వలె, కంట్రోల్ థియరీ కూడా తనకై తాను గణిత పరిశోధన రంగంగా మారింది. అలెగ్జాండర్ లియాపునోవ్, నార్బర్ట్ వీనర్, లెవ్ పోంట్రియాగిన్ మరియు ఫీల్డ్స్ మెడల్ గ్రహీత పియర్-లూయిస్ లయన్స్ వంటి గణిత శాస్త్రజ్ఞులు దీని పునాదులకు సహకరించారు.

=== సైంటిఫిక్ కంప్యూటింగ్ ===
సైంటిఫిక్ కంప్యూటింగ్ (Scientific computing) లో అనువర్తిత గణితం (ముఖ్యంగా సంఖ్యా విశ్లేషణనేడు, సంఖ్యా విశ్లేషణలో సంఖ్యా సరళ బీజగణితం (numerical linear algebra), సంఖ్యా ఇంటిగ్రేషన్ మరియు వాలిడేటెడ్ న్యూమరిక్స్ ఉపవిభాగాలుగా ఉన్నాయి.), కంప్యూటింగ్ సైన్స్ (ముఖ్యంగా హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్Hager, G., & Wellein, G. (2010). Introduction to high performance computing for scientists and engineers. CRC Press.Geshi, M. (2019). The Art of High Performance Computing for Computational Science, Springer.), మరియు ఒక శాస్త్రీయ విభాగంలో గణిత నమూనా (mathematical modelling) ఉంటాయి.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323142900/http://stellamariscollege.org/documents/icaml.pdf |date=2017-03-23 }}The Department of Mathematics, Stella Maris College.</ref>

=== కంప్యూటర్ సైన్స్ ===
కంప్యూటర్ సైన్స్ తర్కం (logic), బీజగణితం (algebra), గ్రాఫ్ థియరీ వంటి వివిక్త గణితం (discrete mathematics) మరియు కాంబినేటోరిక్స్ (combinatorics) పై ఆధారపడి ఉంటుంది.

=== ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్ మరియు మేనేజ్‌మెంట్ సైన్స్ ===
ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్ (Operations research)Winston, W. L., & Goldberg, J. B. (2004). Operations research: applications and algorithms (Vol. 3). Belmont: Thomson Brooks/Cole. మరియు మేనేజ్‌మెంట్ సైన్స్‌లను తరచుగా ఇంజనీరింగ్, బిజినెస్ మరియు పబ్లిక్ పాలసీ ఫ్యాకల్టీలలో బోధిస్తారు.

=== గణాంక శాస్త్రం (Statistics) ===
అనువర్తిత గణితానికి గణాంక శాస్త్ర విభాగంతో గణనీయమైన సంబంధం ఉంది. గణాంక సిద్ధాంతకర్తలు గణితంతో గణాంక ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేస్తారు మరియు మెరుగుపరుస్తారు, మరియు గణాంక పరిశోధన తరచుగా గణిత ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. గణాంక సిద్ధాంతం సంభావ్యత మరియు ఆప్టిమల్ డెసిషన్ థియరీపై ఆధారపడి ఉంటుంది మరియు సైంటిఫిక్ కంప్యూటింగ్, విశ్లేషణ మరియు ఆప్టిమైజేషన్‌ను విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తుంది; ప్రయోగాల రూపకల్పన (design of experiments) కోసం గణాంకవేత్తలు ఆల్జీబ్రా మరియు కాంబినేటోరియల్ డిజైన్‌ను ఉపయోగిస్తారు. అనువర్తిత గణిత శాస్త్రజ్ఞులు మరియు గణాంకవేత్తలు తరచుగా ఒకే గణిత శాస్త్ర విభాగంలో (ముఖ్యంగా కళాశాలలు మరియు చిన్న విశ్వవిద్యాలయాలలో) పనిచేస్తారు.

=== యాక్చువల్ సైన్స్ (Actuarial science) ===
యాక్చువల్ సైన్స్ భీమా, ఫైనాన్స్ మరియు ఇతర పరిశ్రమలు, వృత్తులలో నష్టాన్ని అంచనా వేయడానికి సంభావ్యత, గణాంకాలు మరియు ఆర్థిక సిద్ధాంతాన్ని అన్వయిస్తుంది.Boland, P. J. (2007). Statistical and probabilistic methods in actuarial science. CRC Press.

=== గణిత ఆర్థిక శాస్త్రం (Mathematical economics) ===
గణిత ఆర్థిక శాస్త్రం అనేది ఆర్థిక శాస్త్రంలోని సిద్ధాంతాలను వివరించడానికి మరియు సమస్యలను విశ్లేషించడానికి గణిత పద్ధతుల అన్వయం.Wainwright, K. (2005). Fundamental methods of mathematical economics/Alpha C. Chiang, Kevin Wainwright. Boston, Mass.: McGraw-Hill/Irwin,.Na, N. (2016). Mathematical economics. Springer.Lancaster, K. (2012). Mathematical economics. Courier Corporation. అన్వయించబడిన పద్ధతులు సాధారణంగా సంక్లిష్టమైన గణిత పద్ధతులు లేదా విధానాలను సూచిస్తాయి. గణిత ఆర్థిక శాస్త్రం గణాంకాలు, సంభావ్యత, గణిత ప్రోగ్రామింగ్ (అలాగే ఇతర కంప్యూటేషనల్ పద్ధతులు), ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్, గేమ్ థియరీ మరియు గణిత విశ్లేషణలోని కొన్ని పద్ధతులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ విషయంలో, ఇది అనువర్తిత గణితంలోని మరొక భాగమైన ఫైనాన్షియల్ మ్యాథమెటిక్స్ (financial mathematics) ను పోలి ఉంటుంది (కానీ దానికి భిన్నమైనది).Roberts, A. J. (2009). Elementary calculus of financial mathematics (Vol. 15). SIAM.

మ్యాథమెటిక్స్ సబ్జెక్ట్ క్లాసిఫికేషన్ (MSC) ప్రకారం, గణిత ఆర్థిక శాస్త్రం కేటగిరీ 91 యొక్క అనువర్తిత గణితం/ఇతర వర్గీకరణ పరిధిలోకి వస్తుంది:
:గేమ్ థియరీ, ఆర్థిక శాస్త్రం, సామాజిక మరియు ప్రవర్తనా శాస్త్రాలు

దీని కోసం [http://msc2010.org/mscwiki/index.php?title=MSC2010 MSC2010] వర్గీకరణలు 'గేమ్ థియరీ' కి కోడ్ [http://msc2010.org/mscwiki/index.php?title=91Axx 91Axx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402092147/http://msc2010.org/mscwiki/index.php?title=91Axx |date=2015-04-02 }} మరియు 'గణిత ఆర్థిక శాస్త్రం' కి కోడ్ [http://msc2010.org/mscwiki/index.php?title=91Bxx 91Bxx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402155902/http://msc2010.org/mscwiki/index.php?title=91Bxx |date=2015-04-02 }} వద్ద ఉన్నాయి.

=== ఇతర విభాగాలు ===
అనువర్తిత గణితం మరియు నిర్దిష్ట అన్వయ రంగాల మధ్య రేఖ తరచుగా మసకగా ఉంటుంది. అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు సంబంధిత విభాగాలు కాకుండా బయట గణిత మరియు గణాంక కోర్సులను బోధిస్తాయి. అటువంటి విభాగాలు మరియు రంగాలలో వ్యాపారం, ఇంజనీరింగ్, భౌతికశాస్త్రం, కెమిస్ట్రీ, మనస్తత్వశాస్త్రం, జీవశాస్త్రం, కంప్యూటర్ సైన్స్, సైంటిఫిక్ కంప్యూటేషన్, ఇన్ఫర్మేషన్ థియరీ మరియు గణిత భౌతికశాస్త్రం ఉన్నాయి.

== అనువర్తిత గణిత సంఘాలు ==
సొసైటీ ఫర్ ఇండస్ట్రియల్ అండ్ అప్లైడ్ మ్యాథమెటిక్స్ (SIAM) అనేది ఒక అంతర్జాతీయ అనువర్తిత గణిత సంస్థ. 2024 నాటికి, ఈ సంఘంలో 14,000 మంది సభ్యులు ఉన్నారు.{{Cite web |title=About SIAM {{!}} SIAM |url=https://www.siam.org/about-us/ |access-date=2024-12-10 |website=Society for Industrial and Applied Mathematics |language=en-US}} అమెరికన్ మ్యాథమెటికల్ సొసైటీ (American Mathematical Society) తన స్వంత అనువర్తిత గణిత సమూహాన్ని కలిగి ఉంది.{{Cite web |title=Applied Mathematics Group |url=https://www.ams.org/learning-careers/data/annual-survey/group_applied_mathematics |access-date=2024-12-10 |website=American Mathematical Society |language=en}}

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{Portal|Mathematics}}

[[అనలిటిక్స్]]

[[అనువర్తిత విజ్ఞానం]]

[[ఇంజనీరింగ్ గణితం]]

[[సొసైటీ ఫర్ ఇండస్ట్రియల్ అండ్ అప్లైడ్ మ్యాథమెటిక్స్]]
{{clear}}

== మూలాలు ==
== మూలాలు ==
=== మూలాలు ===
{{reflist}}

== మరింత పఠనం ==
=== అన్వయించదగిన గణితం ===

[https://web.archive.org/web/20140407103033/http://www2.moreheadstate.edu/mejam/index.aspx?id=5096 మోర్‌హెడ్ జర్నల్ ఆఫ్ అప్లికేబుల్ మ్యాథమెటిక్స్]

[http://www.worldscientific.com/series/scam కాంక్రీట్ అండ్ అప్లికేబుల్ మ్యాథమెటిక్స్ సిరీస్]

[https://web.archive.org/web/20140513162457/http://www.barnesandnoble.com/s/?series_id=194353 హ్యాండ్‌బుక్ ఆఫ్ అప్లికేబుల్ మ్యాథమెటిక్స్ సిరీస్]

== బాహ్య లింకులు ==
{{Wikiversity|School:Mathematics|Applicable Mathematics}}
{{Wikibooks|Applicable Mathematics}}
*{{Commons category-inline}}

[http://www.siam.org/ సొసైటీ ఫర్ ఇండస్ట్రియల్ అండ్ అప్లైడ్ మ్యాథమెటిక్స్] (SIAM) అనేది గణితం మరియు ఇతర శాస్త్రీయ, సాంకేతిక వర్గాల మధ్య పరస్పర చర్యను ప్రోత్సహించడానికి అంకితమైన ఒక వృత్తిపరమైన సంఘం. అనేక సమావేశాలను నిర్వహించడమే కాకుండా, SIAM అనువర్తిత గణితంలో పరిశోధనా పత్రికలు మరియు పుస్తకాల ప్రధాన ప్రచురణకర్త కూడా.

{{Industrial and applied mathematics}}
{{Areas of mathematics}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Applied Mathematics}}
[[Category:అనువర్తిత గణితం| ]]

ధ్వనితరంగశాస్త్రం

2026-04-02T09:12:09Z

WikiPBR: Created page with " '''ధ్వనితరంగశాస్త్రం''' లేదా '''అకౌస్టిక్స్''' అనేది వాయువులు, ద్రవాలు, ఘనాలలో యాంత్రిక తరంగాలు అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఈ తరంగాలు కంపనం, ధ్వని, అల్ట్రాసౌం..."

'''ధ్వనితరంగశాస్త్రం''' లేదా '''అకౌస్టిక్స్''' అనేది [[వాయువు (భౌతిక శాస్త్రం)|వాయువు]]లు, ద్రవాలు, ఘనాలలో యాంత్రిక [[తరంగాలు]] అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఈ తరంగాలు [[కంపనం]], [[ధ్వని]], [[అల్ట్రాసౌండ్]], [[ఇన్‌ఫ్రాసౌండ్]] చేయవచ్చు. ఈ అకౌస్టిక్స్ రంగానికి చెందిన శాస్త్రవేత్తను అకౌస్టిసియన్ అంటారు. ధ్వని రంగంలో పనిచేసే శాస్త్రవేత్తని శబ్ద ఇంజనీర్ అని పిలుస్తారు.

ధ్వని శాస్త్రం అనేది దాని ఉత్పత్తి, ప్రసారం, ప్రభావాలతో సహా ధ్వనిని అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇది భౌతిక శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్, మనస్తత్వశాస్త్రం, [[సంగీతం]]తో సహా వివిధ రంగాలను కలిగి ఉంటుంది. ధ్వని తరంగాల కొలత, విశ్లేషణ, తారుమారుని ధ్వనిశాస్త్రం కలిగి ఉంటుంది, ఇవి గాలి, నీరు లేదా ఘనపదార్థాల వంటి మాధ్యమం ద్వారా వ్యాపించే కంపనాలు.
[[File:Lindsay's Wheel of Acoustics.svg|thumb|alt=Lindsay's Wheel of acoustics|upright=1.75|లిండ్సే వీల్ ఆఫ్ ఎకౌస్టిక్స్ (Lindsay's Wheel of Acoustics), ఇది ధ్వని శాస్త్రంలోని వివిధ విభాగాలను చూపుతుంది.]]
భౌతిక శాస్త్రంలో, ధ్వని తరంగాల యొక్క [[పౌనః పున్యము|పౌనఃపున్యం]], తరంగదైర్ఘ్యం, వ్యాప్తి, వేగం వంటి భౌతిక లక్షణాల అధ్యయనంలో ధ్వనిశాస్త్రం ఉంటుంది. మైక్రోఫోన్‌లు, లౌడ్‌స్పీకర్‌లు, అకౌస్టిక్ మెటీరియల్‌ల వంటి ధ్వని తరంగాలను మార్చే పరికరాలను రూపొందించడానికి, అభివృద్ధి చేయడానికి ఎకౌస్టికల్ ఇంజనీర్లు భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాలను వర్తింపజేస్తారు.

మనస్తత్వ శాస్త్రంలో, ధ్వనిశాస్త్రంలో మానవులు ధ్వనిని ఎలా గ్రహిస్తారు, ప్రతిస్పందిస్తారు అనే అధ్యయనాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది ధ్వని నాణ్యత యొక్క అవగాహన, [[ఆరోగ్యము|ఆరోగ్యం]], శ్రేయస్సుపై శబ్దం యొక్క ప్రభావాలు, చికిత్సా సాధనంగా ధ్వనిని ఉపయోగించడం వంటి పరిశోధనలను కలిగి ఉంటుంది.

సంగీతంలో, ధ్వనిశాస్త్రంలో [[సంగీత వాయిద్యం|సంగీత వాయిద్యాల]] భౌతిక లక్షణాలు, అవి ధ్వనిని ఎలా ఉత్పత్తి చేస్తాయో అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇందులో స్ట్రింగ్స్ యొక్క వైబ్రేషన్ లేదా విండ్ ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్‌లోని ఎయిర్ కాలమ్‌లు, సౌండ్ యొక్క హార్మోనిక్ కంటెంట్, రెసొనెన్స్, డంపింగ్ యొక్క ప్రభావాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.
<ref>{{citation|title=What is acoustics?|url=https://acoustics.byu.edu/what-is|website=Acoustical Research Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416224358/https://acoustics.byu.edu/what-is|publisher=Brigham Young University|access-date=2021-04-16|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref>

అదనంగా, ప్రదర్శన స్థలం యొక్క ధ్వనితో సంగీత వాయిద్యాలు ఎలా సంకర్షణ చెందుతాయో కూడా ధ్వనిశాస్త్రం పరిశీలిస్తుంది. సంగీతశాలలో ధ్వనిశాస్త్రం సంగీత వాయిద్యాల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన ధ్వనిని, ప్రేక్షకులచే ఎలా గ్రహించబడుతుందో బాగా ప్రభావితం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, మంచి ధ్వనితో కూడిన కచేరీ హాల్ ప్లే చేయబడే సంగీతం యొక్క గొప్పతనాన్ని, స్పష్టతను పెంచుతుంది, అయితే పేలవమైన ధ్వనితో కూడిన స్థలం ధ్వనిని గందరగోళంగా, అస్పష్టంగా చేస్తుంది.

సంగీత వాయిద్యాలు, ప్రదర్శన స్థలాల ధ్వనిని అర్థం చేసుకోవడం సంగీతకారులు, సంగీత నిర్మాతలు, సౌండ్ ఇంజనీర్‌లకు ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే ఇది సాధనాలు, పరికరాల ఎంపిక, మైక్రోఫోన్‌ల స్థానం, ప్రదర్శన స్థలాల రూపకల్పనపై ప్రభావం చూపుతుంది.

మొత్తంమీద, ధ్వనిశాస్త్రం అనేది ధ్వని యొక్క భౌతిక, ఇంజనీరింగ్, మానసిక అంశాల అధ్యయనాన్ని మిళితం చేసే ఇంటర్ డిసిప్లినరీ ఫీల్డ్. దీని అప్లికేషన్లు వినికిడి సాధనాలు, సంగీత కచేరీ హాళ్ల రూపకల్పన నుండి కొత్త సంగీత వాయిద్యాల అభివృద్ధి వరకు ఉంటాయి.

జంతు ప్రపంచంలో మనుగడకు అత్యంత కీలకమైన మార్గాలలో వినికిడి ఒకటి, మానవ అభివృద్ధి, సంస్కృతి యొక్క అత్యంత విలక్షణమైన లక్షణాలలో ప్రసంగం ఒకటి. తదనుగుణంగా, ధ్వని శాస్త్రం మానవ సమాజంలోని అనేక కోణాల్లో వ్యాపించింది-సంగీతం, ఔషధం, వాస్తుశిల్పం, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి, యుద్ధం, మరిన్ని. అదేవిధంగా, పాటల పక్షులు, కప్పలు వంటి జంతు జాతులు సంభోగ ఆచారాలలో లేదా భూభాగాలను గుర్తించడానికి ఒక ముఖ్య అంశంగా ధ్వని, వినికిడిని ఉపయోగిస్తాయి. రాబర్ట్ బ్రూస్ లిండ్సే యొక్క "వీల్ ఆఫ్ ఎకౌస్టిక్స్" అనేది ధ్వనిశాస్త్రంలోని వివిధ రంగాల గురించి బాగా ఆమోదించబడిన అవలోకనం.<ref>{{Citation|title=What is acoustics?|url=https://acoustics.byu.edu/what-is|work=Acoustical Research Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416224358/https://acoustics.byu.edu/what-is|publisher=Brigham Young University|access-date=2021-04-16|archive-date=2021-04-16}}</ref>
{{short description|యాంత్రిక తరంగాలకు సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్ర విభాగం}}

== చరిత్ర ==
"అకౌస్టిక్" అనే పదం గ్రీకు పదం {{lang|grc|ἀκουστικός}} (''akoustikós'') నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "వినికిడికి సంబంధించినది" లేదా "వినడానికి సిద్ధంగా ఉన్నది".<ref>{{cite web
|last1=Liddell |first1=Henry George
|last2=Scott |first2=Robert
|title=ἀκουστικός
|work=A Greek-English Lexicon
|publisher=Tufts University
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%233396
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123045124/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%233396&redirect=true
|archive-date=23 January 2020
|url-status=live
}}</ref>
అలాగే వినబడే ధ్వనిని సూచించే {{lang|grc|ἀκουστός}} (''akoustós'') అనే పదం కూడా దీనికి మూలం.<ref>{{cite web
|last1=Liddell |first1=Henry George
|last2=Scott |first2=Robert
|title=ἀκουστός
|work=A Greek-English Lexicon
|publisher=Tufts University
|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%233397
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123045124/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%233397&redirect=true
|archive-date=23 January 2020
|url-status=live
}}</ref>
ఈ పదాలన్నీ "వినడం" అనే అర్థం ఇచ్చే {{lang|grc|ἀκούω}} అనే క్రియ నుండి పుట్టాయి.<ref>{{cite web
|title=ἀκούω — Cambridge Greek Lexicon
|website=Scaife ATLAS (Perseus)
|url=https://atlas.perseus.tufts.edu/dictionaries/entry/urn%3Acite2%3Ascaife-viewer%3Adictionary-entries.atlas_v1%3Acambridge-greek-lexicon-3132/
|access-date=1 January 2026
}}</ref>

లాటిన్ భాషలో దీనికి సమానమైన పదం "సోనిక్" . గతంలో "సోనిక్స్" అనే పదాన్ని ధ్వని శాస్త్రానికి పర్యాయపదంగా వాడేవారు.<ref>{{cite book|author=Kenneth Neville Westerman|title=Emergent Voice|url=https://books.google.com/books?id=xNQrAAAAMAAJ|year=1947|publisher=C. F. Westerman|access-date=2016-02-28|archive-date=2023-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301145219/https://books.google.com/books?id=xNQrAAAAMAAJ|url-status=live}} </ref>మానవ వినికిడి పరిధికి పైన ఉన్న పౌనఃపున్యాలను "అతిధ్వనులు" అని, కింద ఉన్న వాటిని "అల్పధ్వనులు" అని పిలుస్తారు.

=== ధ్వని శాస్త్రంలో ప్రారంభ పరిశోధనలు ===
[[Image:Harmonic partials on strings.svg|thumb|కంపించే తీగ (vibrating string) యొక్క ప్రాథమిక పౌనఃపున్యం, మొదటి 6 ఓవర్‌టోన్‌లు. క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దంలో పైథాగరస్ ఈ దృగ్విషయంపై అధ్యయనం చేశారు.]]

క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దంలో, ప్రాచీన గ్రీకు తత్వవేత్త పైథాగరస్ సంగీత శబ్దాల కలయిక కొన్నిసార్లు ఎందుకు అందంగా ఉంటుందో తెలుసుకోవాలని అనుకున్నారు. కంపించే తీగల పొడవులకు, అవి చేసే శబ్దాలకు మధ్య ఉన్న సంఖ్యా సంబంధాలను ఆయన కనుగొన్నారు. తీగ పొడవుల నిష్పత్తి చిన్న అంకెల్లో (ఉదాహరణకు 2:3 లేదా 3:4) ఉన్నప్పుడు, ఆ శబ్దాలు వినడానికి చాలా మధురంగా ఉంటాయని ఆయన గమనించారు. ఉదాహరణకు, ఒక తీగ 'C' అనే స్వరాన్ని పలికితే, దాని కంటే రెట్టింపు పొడవు ఉన్న తీగ ఒక ఆక్టేవ్ (octave) తక్కువలో అదే స్వరాన్ని పలుకుతుంది.<ref>C. Boyer and [[Uta Merzbach|U. Merzbach]]. ''A History of Mathematics.'' Wiley 1991, p. 55.</ref>

అరిస్టాటిల్ (క్రీ.పూ. 384–322) ధ్వని ప్రయాణించే తీరును వివరించారు. గాలిలోని అణువులు ఒకదానికొకటి తాకడం వల్ల ధ్వని తరంగాలు ప్రసరిస్తాయని ఆయన అర్థం చేసుకున్నారు.<ref>{{cite web|title=How Sound Propagates|url=http://press.princeton.edu/chapters/s9912.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://press.princeton.edu/chapters/s9912.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|publisher=Princeton University Press|access-date=9 February 2016}}</ref> ధ్వని స్థాయి (pitch) అనేది గాలి కంపన వేగంపై ఆధారపడి ఉంటుందని ప్రాచీన శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.<ref>{{Cite book|title=Greek musical writings|date=2004|publisher=Cambridge University Press|others=Barker, Andrew|isbn=0-521-38911-9|edition=1st pbk.|location=Cambridge|oclc=63122899|page=98}}</ref>

క్రీస్తుపూర్వం 20వ సంవత్సరంలో రోమన్ ఇంజనీర్ విట్రువియస్ థియేటర్ల నిర్మాణంలో ధ్వని ప్రాముఖ్యత గురించి రాశారు. ప్రతిధ్వనులు (echoes), ధ్వని పరావర్తనం (reverberation) వంటి అంశాలను ఆయన చర్చించారు. ఇది వాస్తు ధ్వని శాస్త్రానికి (architectural acoustics) పునాది వేసింది.ACOUSTICS, Bruce Lindsay, Dowden, Hutchinson & Ross, Inc., Chapter 3 శబ్ద తరంగాలు నీటి తరంగాల మాదిరిగానే మూడు కోణాలలో ప్రయాణిస్తాయని ఆయన వివరించారు. థియేటర్లలో ధ్వని స్పష్టంగా వినబడటానికి కాంస్య పాత్రలను ఉపయోగించాలని ఆయన సూచించారు.<ref>Vitruvius Pollio, [https://archive.org/details/vitruviustenbook00vitr_0 ''Vitruvius, the Ten Books on Architecture''] (1914) Tr. Morris Hickey Morgan BookV, Sec.6–8</ref>

ఇస్లామిక్ స్వర్ణయుగంలో అబూ రేహాన్ అల్-బిరూని (973–1048) కాంతి వేగం కంటే ధ్వని వేగం చాలా తక్కువ అని ప్రతిపాదించారు.<ref>{{cite journal|arxiv = 1312.7288|title = The Science of Al-Biruni|first = Amelia Carolina|last = Sparavigna|s2cid = 119230163|doi = 10.18483/ijSci.364|volume = 2|issue = 12|date = December 2013|journal = International Journal of Sciences|pages = 52–60|url = https://www.ijsciences.com/pub/pdf/V220131220.pdf|bibcode = 2013arXiv1312.7288S|access-date = 2018-11-04|archive-date = 2018-07-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20180721215451/https://www.ijsciences.com/pub/pdf/V220131220.pdf|url-status = live}}</ref>

[[File:Amman Roman theatre.jpg|thumb|left|ప్రాచీన కాలం నుండి ధ్వని సూత్రాలను ఉపయోగిస్తున్నారు: జోర్డాన్‌లోని అమ్మన్ నగరంలో ఉన్న ఒక రోమన్ థియేటర్.]]

శాస్త్రీయ విప్లవం సమయంలో ధ్వని శాస్త్రం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. గెలీలియో గెలీలీ (1564–1642), మారిన్ మెర్సెన్ (1588–1648) కంపించే తీగల నియమాలను పూర్తి స్థాయిలో కనుగొన్నారు. కంపించే వస్తువుల వల్ల గాలిలో తరంగాలు పుడతాయని, అవి చెవిని చేరినప్పుడు మెదడు ధ్వనిగా గుర్తిస్తుందని గెలీలియో రాశారు. గాలిలో ధ్వని వేగాన్ని కొలవడానికి మెర్సెన్ అనేక ప్రయోగాలు చేశారు. ఐజాక్ న్యూటన్ (1642–1727) ఘనపదార్థాలలో తరంగ వేగానికి సంబంధించిన సూత్రాలను ప్రతిపాదించారు. ఇది భౌతిక ధ్వని శాస్త్రానికి (physical acoustics) మైలురాయిగా నిలిచింది.

=== జ్ఞానోదయ కాలం ,తదుపరి పరిణామాలు ===
18వ శతాబ్దంలో లియోనార్డ్ యూలర్, లాగ్రాంజ్, డి అలంబర్ట్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు గణిత సూత్రాల ద్వారా ధ్వని శాస్త్రాన్ని మరింత మెరుగుపరిచారు. ఈ కాలంలోనే "తరంగ సమీకరణం" (wave equation) అనే భావన బలంగా స్థిరపడింది.<ref>{{Cite book|title=Acoustics : an introduction to its physical principles and applications|last=Pierce, Allan D.|date=1989|publisher=Acoustical Society of America|isbn=0-88318-612-8|edition=1989|location=Woodbury, N.Y.|oclc=21197318}}</ref>

19వ శతాబ్దంలో హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ వినికిడికి సంబంధించిన శారీరక ధ్వని శాస్త్రంపై పరిశోధనలు చేశారు. లార్డ్ రాలీ తన ప్రసిద్ధ గ్రంథం "ద థియరీ ఆఫ్ సౌండ్" (1877) ద్వారా అప్పటి వరకు ఉన్న ధ్వని విజ్ఞానాన్ని క్రోడీకరించారు. 20వ శతాబ్దంలో ధ్వని శాస్త్రం సాంకేతికంగా పుంతలు తొక్కింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో జలాంతర్గాములను కనిపెట్టడానికి నీటి అడుగున ధ్వని శాస్త్రాన్ని (underwater acoustics) ఉపయోగించారు. టెలిఫోన్, శబ్ద రికార్డింగ్ యంత్రాలు సమాజాన్ని మార్చివేశాయి. నేడు ఎలక్ట్రానిక్స్, కంప్యూటర్ల సహాయంతో ధ్వని విశ్లేషణ అత్యంత ఖచ్చితంగా జరుగుతోంది.

== నిర్వచనం ==
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| header = జే ప్రిట్జ్కర్ పెవిలియన్ (Jay Pritzker Pavilion)
| footer = చికాగోలోని ఈ పెవిలియన్ వద్ద, ఆరుబయట కూడా ఇండోర్ ధ్వని వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి అత్యాధునిక శబ్ద బలీకరణ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తారు.
| image1 = 20070919 Pritzker Pavilion from stage.JPG
| width1 = 178
| image2 = 20070919 Pritzker Pavilion speakers.JPG
| width2 = 100
}}

ANSI/ASA S1.1-2013 ప్రకారం ధ్వని శాస్త్రం అంటే: "(ఎ) ధ్వని ఉత్పత్తి, ప్రసారం, ప్రభావాల గురించి చదివే శాస్త్రం. ఇందులో జీవసంబంధమైన, మానసిక ప్రభావాలు కూడా ఉంటాయి. (బి) ఒక గదిలో శబ్ద వినికిడిని నిర్ణయించే లక్షణాలు."

ధ్వని శాస్త్ర అధ్యయనం ప్రధానంగా యాంత్రిక తరంగాలు, ప్రకంపనల ఉత్పత్తి, ప్రసారం, స్వీకరణ చుట్టూ తిరుగుతుంది.

::'''[[File:Cause-effect diagram for acoustics.svg|ధ్వని శాస్త్ర ప్రాథమిక ప్రక్రియ]]'''

పైన ఉన్న పటంలో చూపిన దశలు ప్రతి ధ్వని ప్రక్రియలోనూ కనిపిస్తాయి. ధ్వని పుట్టడానికి అనేక కారణాలు ఉండవచ్చు. శక్తిని ఒక రూపం నుండి ధ్వని శక్తిగా మార్చే ప్రక్రియను ట్రాన్స్‌డక్షన్ అంటారు. తరంగాలు ప్రయాణించే యానకం) ద్వారా శక్తిని మోసుకెళ్తాయి. చివరగా ఈ శక్తి మళ్ళీ వేరే రూపంలోకి మారుతుంది. భూకంపం జరిగినా, జలాంతర్గామి సోనార్ వాడినా లేదా ఒక మ్యూజిక్ బ్యాండ్ ప్రదర్శన ఇచ్చినా ఈ ఐదు ప్రాథమిక దశలు ఒకేలా ఉంటాయి.

ధ్వని శాస్త్రంలో తరంగ ప్రసారం ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. ఇది భౌతిక ధ్వని శాస్త్ర పరిధిలోకి వస్తుంది. వాయువులలో ధ్వని పీడన తరంగాల రూపంలో ప్రయాణిస్తుంది. ఘనపదార్థాలలో ఇది అనేక రూపాల్లో ఉండవచ్చు. ధ్వని తరంగాలు పర్యావరణంతో ఎలా స్పందిస్తాయో కూడా ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. ఇందులో పరావర్తనం , వ్యతికరణం , వివర్తనం వంటివి ఉంటాయి.

== ప్రాథమిక భావనలు ==
=== తరంగ ప్రసారం: పీడన స్థాయిలు ===

[[Image:Oh No Girl Spectrogram 2.jpg|thumb|ఒక చిన్నారి "oh, no" అని చెబుతున్నప్పటి స్పెక్ట్రోగ్రామ్ (Spectrogram).]]
గాలి, నీరు వంటి ద్రవపదార్థాలలో ధ్వని తరంగాలు పీడనంలో కలిగే మార్పుల వల్ల ప్రయాణిస్తాయి. ఈ మార్పులు చాలా స్వల్పంగా ఉన్నప్పటికీ, మానవ చెవి వాటిని గుర్తించగలదు. మనిషి వినగలిగే అత్యంత చిన్న శబ్దాన్ని వినికిడి Threshold అంటారు. శబ్ద తీవ్రతను డెసిబెల్స్ అనే యూనిట్లలో కొలుస్తారు.

=== తరంగ ప్రసారం: పౌనఃపున్యం ===

భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ధ్వని స్థాయిని పౌనఃపున్యం (Frequency) ద్వారా వివరిస్తారు. మన చెవులు ధ్వనిని ఇలాగే గ్రహిస్తాయి. ఒక సెకనుకు ఎన్ని కంపనాలు జరుగుతున్నాయనే దానిపై ధ్వని తారాస్థాయి (pitch) ఆధారపడి ఉంటుంది. ధ్వని విశ్లేషణ కోసం స్పెక్ట్రోగ్రామ్ వంటి పటాలను ఉపయోగిస్తారు.

మొత్తం ధ్వని శ్రేణిని మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు: ఆడియో, అతిధ్వనులు, అల్పధ్వనులు.

'''ఆడియో:''' 20 Hz నుండి 20,000 Hz వరకు ఉంటుంది. ఇది మనిషి వినగలిగే పరిధి.

'''అతిధ్వనులు (Ultrasonic):''' 20,000 Hz కంటే ఎక్కువ ఉండేవి. వీటిని వైద్య రంగంలో స్కానింగ్ (ultrasonography) కోసం ఉపయోగిస్తారు.

'''అల్పధ్వనులు (Infrasonic):''' అత్యంత తక్కువ పౌనఃపున్యం ఉండేవి. భూకంపాల వంటి భౌగోళిక ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేయడానికి ఇవి ఉపయోగపడతాయి.

=== ధ్వని శాస్త్రంలో ట్రాన్స్‌డక్షన్ ===
[[Image:3.5 Inch Speaker.jpg|thumb|చిన్న రేడియోలలో కనిపించే 3.5 ఇంచుల స్పీకర్ డ్రైవర్.]]
శక్తిని ఒక రూపం నుండి మరొక రూపంలోకి మార్చే పరికరాన్ని ట్రాన్స్‌డ్యూసర్ అంటారు. ధ్వని శాస్త్రంలో ఇది ధ్వని శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా (లేదా విద్యుత్ శక్తిని ధ్వని శక్తిగా) మారుస్తుంది. లౌడ్ స్పీకర్లు, మైక్రోఫోన్లు, సోనార్ ప్రొజెక్టర్లు దీనికి ఉదాహరణలు. విద్యుదయస్కాంతత్వం ఎలెక్ట్రోస్టాటిక్స్ వంటి సూత్రాల ద్వారా ఇవి పనిచేస్తాయి.

సాధారణ స్పీకర్లలో విద్యుదయస్కాంత పరికరాలు ఉంటాయి. మైక్రోఫోన్లు గాలిలోని శబ్ద తరంగాలను గ్రహించి వాటిని విద్యుత్ సంకేతాలుగా మారుస్తాయి. వైద్య రంగంలో వాడే అల్ట్రాసౌండ్ యంత్రాలు పీజోఎలెక్ట్రిక్ (piezoelectric) ట్రాన్స్‌డ్యూసర్లను ఉపయోగిస్తాయి. ఇవి ప్రత్యేకమైన సిరామిక్ పదార్థాలతో తయారవుతాయి.

== ధ్వని శాస్త్రవేత్త (Acoustician) ==
ధ్వని శాస్త్రంలో నిపుణుడిని ధ్వని శాస్త్రవేత్త (acoustician) అంటారు.<ref>{{cite book|last=Schwarz|first=C|title=Chambers concise dictionary|year=1991}}</ref>

=== విద్య ===
వీరు సాధారణంగా భౌతిక శాస్త్రం లేదా ఇంజనీరింగ్ విభాగాలలో డిగ్రీ కలిగి ఉంటారు. ధ్వని శాస్త్రంలో పరిశోధనలు చేయడానికి గణితం, విజ్ఞాన శాస్త్రాలపై మంచి అవగాహన ఉండాలి. చాలామంది శాస్త్రవేత్తలు ప్రైవేట్ పరిశ్రమలలో లేదా ప్రభుత్వ ప్రయోగశాలలలో పనిచేస్తారు. వినికిడి లోపాలు, సంగీత పరికరాల తయారీ, యుద్ధ నౌకల డిజైన్ వంటి అనేక రంగాలలో వీరి సేవలు అవసరమవుతాయి. ఉన్నత స్థాయి పరిశోధనల కోసం పీహెచ్‌డీ (Doctor of Philosophy) అవసరం.

== ఉపవిభాగాలు ==

=== పురావస్తు ధ్వని శాస్త్రం ===

[[File:Gibraltar 2015 10 19 1964 (24110677143).jpg|thumb|జిబ్రాల్టర్‌లోని సెయింట్ మైఖేల్స్ గుహ.]]
ఇది ప్రాచీన ప్రదేశాలలోని ధ్వని లక్షణాలను అధ్యయనం చేసే విభాగం.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailygrail.com/2016/01/archaeoacoustics-listening-to-the-sounds-of-history/|title=Archaeoacoustics: Listening to the Sounds of History|last=Clemens|first=Martin J.|date=2016-01-31|website=The Daily Grail|language=en-AU|access-date=2019-04-13|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413223442/https://www.dailygrail.com/2016/01/archaeoacoustics-listening-to-the-sounds-of-history/|url-status=live}}</ref> పురాతన గుహలలో ప్రతిధ్వనులు ఎలా ఉండేవో, వారు ధ్వనిని ఆధ్యాత్మిక కార్యకలాపాల కోసం ఎలా వాడేవారో ఇది వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.atlasobscura.com/articles/archaeoacoustics|title=With Archaeoacoustics, Researchers Listen for Clues to the Prehistoric Past|last=Jacobs|first=Emma|date=2017-04-13|website=Atlas Obscura|language=en|access-date=2019-04-13|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413221942/https://www.atlasobscura.com/articles/archaeoacoustics|url-status=live}}</ref>

=== ఏరో ఎకౌస్టిక్స్ ===

గాలి కదలికల వల్ల కలిగే శబ్దం గురించి ఇది చర్చిస్తుంది. విమానాల శబ్దాన్ని తగ్గించడానికి, సంగీత వాయిద్యాల (ఉదాహరణకు ఫ్లూట్) పనితీరును అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{cite book|last=da Silva|first=Andrey Ricardo|title=Aeroacoustics of Wind Instruments: Investigations and Numerical Methods|year=2009|publisher=VDM Verlag|isbn=978-3639210644}}</ref>

=== ధ్వని సంకేత ప్రాసెసింగ్ ===
ధ్వని సంకేతాలను ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతుల ద్వారా మార్చడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. వినికిడి యంత్రాలు (hearing aids), కోక్లియర్ ఇంప్లాంట్స్, ఎకో క్యాన్సలేషన్ వంటివి ఇందులో భాగం.<ref>{{cite journal|last=Slaney|first=Malcolm|author-link=Malcolm Slaney|author2=Patrick A. Naylor|title=Trends in Audio and Acoustic Signal Processing|journal=[[ICASSP]]|date=2011}}</ref>

=== వాస్తు ధ్వని శాస్త్రం ===

[[Image:Symphony hall boston.jpg|thumb|right|బోస్టన్‌లోని సింఫనీ హాల్, ఇక్కడ ఆడిటోరియం ధ్వని శాస్త్రం ప్రారంభమైంది.]]
భవనాల లోపల ధ్వని స్పష్టతను ఎలా పెంచాలో ఇది వివరిస్తుంది.<ref>{{cite book|last=Morfey|first=Christopher|title=Dictionary of Acoustics|year=2001|publisher=Academic Press|pages=32}} </ref>ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, రికార్డింగ్ స్టూడియోల నిర్మాణంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. శబ్ద కాలుష్యం ఒక గది నుండి మరొక గదికి వెళ్లకుండా అడ్డుకోవడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.<ref>{{cite book|last=Templeton|first=Templeton|title=Acoustics in the Built Environment: Advice for the Design Team|year=1993|publisher=Architectural Press|isbn=978-0750605380}}</ref>

=== బయో ఎకౌస్టిక్స్ ===

జంతువుల వినికిడి, అవి చేసే శబ్దాల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. పర్యావరణ శబ్దాలు జంతువులపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో కూడా ఇది పరిశీలిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://www.bioacoustics.info/ |title=Bioacoustics - the International Journal of Animal Sound and its Recording |publisher=Taylor & Francis |access-date=31 July 2012 |archive-date=5 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/ |url-status=live }}</ref>

=== సైకో ఎకౌస్టిక్స్ ===

ధ్వని మనిషి మనస్సుపై, ప్రవర్తనపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite journal|last1=Iakovides|first1=Stefanos A.|last2=Iliadou|first2=Vassiliki TH|last3=Bizeli|first3=Vassiliki TH|last4=Kaprinis|first4=Stergios G.|last5=Fountoulakis|first5=Konstantinos N.|last6=Kaprinis|first6=George S.|date=2004-03-29|title=Psychophysiology and psychoacoustics of music: Perception of complex sound in normal subjects and psychiatric patients|journal=Annals of General Hospital Psychiatry|volume=3|issue=1|pages=6|doi=10.1186/1475-2832-3-6 |doi-access=free|issn=1475-2832|pmc=400748|pmid=15050030}}</ref> ఉత్సాహంగా ఉండే పాట విన్నప్పుడు పాదాలు కదపడం లేదా నెమ్మదిగా ఉండే పాట విన్నప్పుడు ప్రశాంతంగా అనిపించడం దీనికి ఉదాహరణలు.<ref>{{Cite web|url=http://memtechacoustical.com/psychoacoustics/|title=Psychoacoustics: The Power of Sound|date=2016-02-11|website=Memtech Acoustical|language=en-US|access-date=2019-04-14|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415003935/http://memtechacoustical.com/psychoacoustics/|url-status=live}}</ref>

=== అల్ట్రాసోనిక్స్ ===
[[File:CRL Crown rump lengh 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|గర్భంలోని పిండం యొక్క అల్ట్రాసౌండ్ చిత్రం (12 వారాల గర్భం).]]
మనిషి వినగలిగే దానికంటే ఎక్కువ పౌనఃపున్యం ఉన్న ధ్వనుల గురించి ఇది చర్చిస్తుంది. గర్భిణీ స్త్రీలకు చేసే స్కానింగ్, పారిశ్రామిక శుభ్రత, సోనార్ వ్యవస్థలలో అతిధ్వనులు వాడతారు.<ref>{{cite book|last=Ensminger|first=Dale|title=Ultrasonics: Fundamentals, Technologies, and Applications|year=2012|publisher=CRC Press|pages=1–2}}</ref>

=== అండర్ వాటర్ ఎకౌస్టిక్స్ ===
నీటి అడుగున ధ్వని ప్రసారం గురించి చేసే అధ్యయనం. సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలను కొలవడం ద్వారా వాతావరణ మార్పులను గమనించడానికి, తిమింగలాల కమ్యూనికేషన్‌ను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{cite web|last=ASA Underwater Acoustics Technical Committee |title=Underwater Acoustics |url=http://www.apl.washington.edu/projects/ASA-UATC/index.php |access-date=22 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730104616/http://www.apl.washington.edu/projects/ASA-UATC/index.php |archive-date=30 July 2013 }}</ref>

== పరిశోధన ==

=== వృత్తిపరమైన సంఘాలు ===

అమెరికన్ ఎకౌస్టికల్ సొసైటీ (ASA)

ఆస్ట్రేలియన్ ఎకౌస్టికల్ సొసైటీ (AAS)

యూరోపియన్ ఎకౌస్టిక్స్ అసోసియేషన్ (EAA)

ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రికల్ అండ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ ఇంజనీర్స్ (IEEE)

=== విద్యా పత్రికలు ===

''Acoustics Today''

''Journal of the Acoustical Society of America'' (JASA)

''Journal of Sound and Vibration'' (JSV)

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{div col|colwidth=}}

[[శబ్ద కాలుష్యం]]

[[డాప్లర్ ప్రభావం]]

[[సంగీత శాస్త్రం]]

[[అతిధ్వనులు]]

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== మరింత పఠనం ==

{{cite book | vauthors=Attenborough K, Postema M |title=A pocket-sized introduction to acoustics |date=2008 |location=Kingston upon Hull |publisher=University of Hull |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03188302/document| isbn=978-90-812588-2-1 }}

{{cite book |vauthors=Benade AH |title=Fundamentals of Musical Acoustics |date=1976 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-502030-4}}

{{cite book | vauthors=Pierce AD | year=1989 | title=Acoustics: An Introduction to its Physical Principles and Applications | publisher=Acoustical Society of America |location= Melville | isbn=0-88318-612-8}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Commons category}}
{{wikisource|The New Student's Reference Work/Acoustics|Acoustics}}
{{wikibooks|Acoustics}}[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

[http://www.icacommission.org/ International Commission for Acoustics]

[https://euracoustics.org European Acoustics Association]

[http://acousticalsociety.org/ Acoustical Society of America]

[[Category:ధ్వని శాస్త్రం| ]]
[[Category:ధ్వని]]
==ఇవి కూడా చూడండి==
* [[ధ్వని]]
* [[సంగీతం]]

సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ

2026-04-01T09:11:12Z

WikiPBR: Created page with " '''సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ''' (Organizational behavior management - OBM) అనేది అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ (Applied behavior analysis - ABA) లోని ఒక ముఖ్యమైన ఉపవిభాగం. సంస్థాగత వాతావరణంలో వ్యక్తుల ప్రవర్తనను సానుకూలంగా..."

'''సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ''' (Organizational behavior management - OBM) అనేది [[అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ]] (Applied behavior analysis - ABA) లోని ఒక ముఖ్యమైన ఉపవిభాగం. సంస్థాగత వాతావరణంలో వ్యక్తుల ప్రవర్తనను సానుకూలంగా మార్చడానికి ఇది ప్రవర్తనా విశ్లేషక సూత్రాలను, సందర్భానుసార నిర్వహణ (contingency management) పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది. ఈ సూత్రాల ద్వారా వ్యక్తులు చేసే పనులకు ముందు ఉండే ప్రేరకాలను (Antecedents), అలాగే ఆ పనుల వల్ల కలిగే పర్యవసానాలను (Consequences) OBM విశ్లేషిస్తుంది. సంస్థ లక్ష్యాలను, కార్మికుల పనితీరును ప్రభావితం చేసే జోక్యాలను (interventions) ఇది అమలు చేస్తుంది. ఉద్యోగుల ఉత్పాదకతను పెంచడం, సరైన ఫీడ్‌బ్యాక్ అందించడం, పని ప్రదేశంలో భద్రతను మెరుగుపరచడం, సంస్థలోని నైతిక స్థైర్యాన్ని (morale) పెంపొందించడంలో ఈ పద్ధతులు అత్యంత ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తాయని పరిశోధనలు నిరూపించాయి.<ref>{{Cite book|title=Organizational behavior management: the essentials |editor-last1=Wine |editor-first1=Byron |editor-last2=Pritchard |editor-first2=Joshua K. |year=2018 |isbn=978-0-9995467-1-0 |oclc=1121005902}}</ref>

== చరిత్ర ==
OBM అనేది ABA లో ఒక భాగంగా ఉండటం వల్ల, దీని మూలాలు [[B. F. Skinner|బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్]] అభివృద్ధి చేసిన ప్రవర్తనా విశ్లేషణ పునాదులలో ఉన్నాయి. స్కిన్నర్ 1953 లో ప్రచురించిన ''సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్'' (Science and Human Behavior) అనే పుస్తకం OBM అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేసింది. ఆశించిన ప్రవర్తనలను పెంచడానికి డబ్బును ఒక సాధనంగా ఉపయోగించడం, వేతనాల పట్టికలు, అవాంఛనీయ ప్రవర్తనల కంటే మంచి ప్రవర్తనలను ఎక్కువగా ప్రశంసించడం వంటి అంశాలను ఆయన ఈ పుస్తకంలో నొక్కి చెప్పారు.<ref>{{cite journal |last1=Dickinson |first1=Alyce M. |title=The Historical Roots of Organizational Behavior Management in the Private Sector: The 1950s-1980s |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=29 January 2001 |volume=20 |issue=3–4 |pages=9–58 |doi=10.1300/j075v20n03_02 }}</ref> విద్యా వ్యవస్థలో స్కిన్నర్ ప్రవేశపెట్టిన 'ప్రోగ్రామ్డ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్' (programmed instruction - క్రమబద్ధమైన బోధన) OBM పుట్టుకకు ప్రధాన కారణమైంది. ఈ బోధనా పద్ధతిలోని అంశాలు సంస్థాగత శిక్షణలో ఎంతో ప్రయోజనకరంగా మలిచాయి. ఇదే సంస్థాగత వాతావరణంలో ప్రవర్తనా సూత్రాలను అన్వయించిన మొదటి సందర్భం.

1960లలో OBM పరిశోధనలు వేగవంతం అయ్యాయి. 1961లో హార్వర్డ్ బిజినెస్ రివ్యూలో [[Owen Aldis|ఓవెన్ ఆల్డిస్]] రాసిన “ఆఫ్ పిజియన్స్ అండ్ మెన్” (Of Pigeons and Men) అనే పత్రం ప్రచురితమైంది. పరిశ్రమలలో ప్రవర్తనను బలపరిచే షెడ్యూల్స్ (reinforcement schedules) వాడాలని ఆయన ప్రతిపాదించారు. ఇది OBM రంగానికి సంబంధించిన మొదటి వ్యాసంగా గుర్తింపు పొందింది.

=== జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్ ===
1977లో 'జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్' (Journal of Organizational Behavior Management - JOBM) స్థాపించడం ఈ రంగంలో ఒక మైలురాయి. దీనికి [[Aubrey Daniels|ఆబ్రే డేనియల్స్]] ఎడిటర్‌గా, లారీ మిల్లర్ మేనేజింగ్ ఎడిటర్‌గా వ్యవహరించారు. మొదటి ఎడిటోరియల్ బోర్డులో 25 మంది సభ్యులు ఉన్నారు. అప్పట్లో ఈ పద్ధతులను పిలవడానికి రకరకాల పేర్లు ఉన్నప్పటికీ, JOBM ఆవిర్భావం తర్వాత "సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ" (OBM) అనే పదం స్థిరపడింది.

JOBM ఒక పీరియాడికల్ జర్నల్. ప్రవర్తనా మార్పుల ద్వారా సంస్థలను మెరుగుపరచడానికి ABA సూత్రాలను ఎలా వాడాలి అనే అంశంపై ఇది పరిశోధన వ్యాసాలను ప్రచురిస్తుంది. పనితీరు కొలత (performance measurement), లక్ష్య నిర్దేశం (goal setting), ఫీడ్‌బ్యాక్, ప్రోత్సాహక కార్యక్రమాలు, ఆధారిత నిర్వహణ (evidence-based management) వంటి అంశాలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది. 2003లో అనువర్తిత మనస్తత్వ శాస్త్ర విభాగంలో JOBM మూడవ ఉత్తమ జర్నల్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite journal |last1=Hantula |first1=Donald A. |title=The Impact of JOBM: ISI Impact Factor Places the Journal of Organizational Behavior Management Third in Applied Psychology |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=27 February 2006 |volume=25 |issue=3 |pages=1–15 |doi=10.1300/J075v25n03_01 }}</ref> ప్రస్తుతం డాక్టర్ డేవిడ్ వైల్డర్ దీనికి ఎడిటర్‌గా వ్యవహరిస్తున్నారు.

=== OBM లో విద్యాపరమైన ప్రగతి ===
OBM, వ్యవస్థల విశ్లేషణలో (systems analysis) గ్రాడ్యుయేట్ ప్రోగ్రామ్‌ను అందించిన మొదటి విశ్వవిద్యాలయం [[Western Michigan University|వెస్ట్రన్ మిచిగాన్ విశ్వవిద్యాలయం]]. ఇది డిక్ మాలొట్ మార్గదర్శకత్వంలో ప్రారంభమైంది.

మరో ప్రారంభ ప్రోగ్రామ్ 1975లో నాట్రే డామ్ విశ్వవిద్యాలయంలో మార్టిన్ వికాఫ్ ఆధ్వర్యంలో మొదలైంది. వికాఫ్ అంతకుముందు వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రొఫెసర్లతో కలిసి వ్యాపార రంగంలో ABA ప్రభావంపై మొదటి నియంత్రిత అధ్యయనాలలో ఒకటి నిర్వహించారు. కిరాణా దుకాణ గుమస్తాల పనితీరును మెరుగుపరచడంపై ఈ అధ్యయనం జరిగింది.<ref>{{cite journal |last1=Wikoff |first1=Martin |last2=Anderson |first2=Chris |last3=Crowell |first3=Charles |title=Behavior management in a factory setting |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=1983 |volume=4 |issue=1–2 |pages=97–128 |doi=10.1300/J075v04n01_04}}</ref> ఈ పరిశోధన ద్వారా వికాఫ్-క్రోవెల్-ఆండర్సన్ బృందం OBM రంగంలో మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు.

== OBM లో జోక్యాలు (Interventions) ==
OBM లో యాంటిసిడెంట్స్ (Antecedents) అంటే పని ప్రదేశంలో ఒక వ్యక్తి ప్రవర్తనను ప్రేరేపించే అంశాలు. ఇవి ఉద్యోగి ఒక పనిని చేసే అవకాశాన్ని పెంచుతాయి.<ref>{{Cite book|title=Unlock behavior, unleash profits: how your leadership behavior can unlock the profitability of your organization |last=Braksick |first=Leslie Wilk |date=2000 |publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-137920-7|oclc=49414675}}</ref> ఈ జోక్యాలు సంస్థకు, కార్మికులకు ఇద్దరికీ ప్రయోజనం చేకూరుస్తాయి. ఏ రకమైన జోక్యాన్ని ఎంచుకోవాలి అనేది మార్చాలనుకుంటున్న ప్రవర్తనపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

సాధారణంగా వాడే యాంటిసిడెంట్ జోక్యాలలో విధి స్పష్టీకరణ (task clarification), పని సహాయక సాధనాలు (job aids), లక్ష్య నిర్దేశం (goal setting) కలయిక ఉంటుంది. విధి స్పష్టీకరణ ద్వారా ఉద్యోగులకు తమ పని బాధ్యతల గురించి స్పష్టత ఇస్తారు.<ref>{{cite journal |last1=Amigo |first1=Seth |last2=Smith |first2=Andrew |last3=Ludwig |first3=Timothy |title=Using Task Clarification, Goal Setting, and Feedback to Decrease Table Busing Times in a Franchise Pizza Restaurant |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=12 August 2008 |volume=28 |issue=3 |pages=176–187 |doi=10.1080/01608060802251106 |url=http://libres.uncg.edu/ir/asu/f/Ludwig_Tim_2008_Using_task.pdf }}</ref> దీని కోసం మెమోలు, చెక్‌లిస్ట్‌లు వాడుతారు.<ref>{{cite journal |last1=Anderson |first1=D. Chris |last2=Crowell |first2=Charles R |last3=Hantula |first3=Donald A. |last4=Siroky |first4=Lisa M. |title=Task Clarification and Individual Performance Posting for Improving Cleaning in a Student-Managed University Bar |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=November 1988 |volume=9 |issue=2 |pages=73–90 |doi=10.1300/j075v09n02_06 }</ref>} పని సహాయక సాధనాలు అంటే బోర్డులు లేదా గుర్తుల ద్వారా ఏ ప్రవర్తన జరగాలి, ఏది జరగకూడదు అని గుర్తు చేయడం.<ref>{{cite journal |last1=Fienup |first1=Daniel M. |last2=Luiselli |first2=James K. |last3=Joy |first3=Megan |last4=Smyth |first4=Deborah |last5=Stein |first5=Ravit |title=Functional Assessment and Intervention for Organizational Behavior Change: Improving the Timeliness of Staff Meetings at a Human Services Organization |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=December 2013 |volume=33 |issue=4 |pages=252–264 |doi=10.1080/01608061.2013.843435 }}</ref> లక్ష్య నిర్దేశం ద్వారా ఒక నిర్ణీత సమయంలో ఎంత పని పూర్తి చేయాలో ప్రమాణాలను నిర్ణయిస్తారు.<ref>{{cite journal |last1=Calpin |first1=James P |last2=Edelstein |first2=Barry |last3=Redmon |first3=William K |title=Performance Feedback and Goal Setting to Improve Mental Health Center Staff Productivity |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=November 1988 |volume=9 |issue=2 |pages=35–58 |doi=10.1300/j075v09n02_04 }}</ref> అయితే ఇవి కేవలం ప్రవర్తనకు పునాది వేస్తాయి తప్ప, ఆ ప్రవర్తనను నిలబెట్టవు. ఆ బాధ్యత 'కాన్సిక్వెన్స్ జోక్యాల' (consequence interventions) పై ఉంటుంది.

=== కాన్సిక్వెన్స్ జోక్యాలు (Consequence interventions) ===
పర్యవసానం (Consequence) అంటే ఒక ప్రవర్తన తర్వాత పర్యావరణంలో వచ్చే మార్పు. ఇది భవిష్యత్తులో ఆ ప్రవర్తన మళ్ళీ జరిగే అవకాశాన్ని పెంచుతుంది.<ref>{{Citation |title=Learning, 2nd Edition, by A. C. Catania: Book review |last=Buskist |first=Bill |date=1984 | publisher=American Psychological Association | doi = 10.1037/e583632009-006}}</ref> OBM లో ఈ జోక్యాలు ప్రవర్తనను నిలబెట్టడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

ఫీడ్‌బ్యాక్ (Feedback) అనేది అత్యంత విజయవంతమైన పద్ధతి. 2012 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, JOBM లో ప్రచురితమైన 70% పరిశోధనలు ఫీడ్‌బ్యాక్ గురించే ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=VanStelle |first1=Sarah E. |last2=Vicars |first2=Sara M. |last3=Harr |first3=Victoria |last4=Miguel |first4=Caio F. |last5=Koerber |first5=Jeana L. |last6=Kazbour |first6=Richard |last7=Austin |first7=John |title=The Publication History of the Journal of Organizational Behavior Management : An Objective Review and Analysis: 1998–2009 |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=April 2012 |volume=32 |issue=2 |pages=93–123 |doi=10.1080/01608061.2012.675864 }}</ref> ఇది వ్యక్తిగత పనితీరుపై లేదా సమూహ పనితీరుపై ఉండవచ్చు. పూర్వపు పనితీరుతో పోల్చి చూడటం ద్వారా ఉద్యోగులను ప్రోత్సహిస్తారు.<ref>{{cite journal |last1=Alvero |first1=Alicia M. |last2=Bucklin |first2=Barbara R. |last3=Austin |first3=John |title=An Objective Review of the Effectiveness and Essential Characteristics of Performance Feedback in Organizational Settings (1985-1998) |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=February 2001 |volume=21 |issue=1 |pages=3–29 |doi=10.1300/j075v21n01_02 }}</ref>

ఏ రకమైన జోక్యాన్ని ఉపయోగించినా, అందులో [[రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్]] (reinforcement) అనేది అతి ముఖ్యమైన సూత్రం.<ref>{{cite book |last1=Flora |first1=Stephen |title=The Power of Reinforcement |publisher=SUNY Press |year=2004}}</ref> ఒక మంచి ప్రవర్తనను మెచ్చుకున్నప్పుడు లేదా దానికి బహుమతి ఇచ్చినప్పుడు, అదే ప్రవర్తన మళ్ళీ జరిగే అవకాశం ఉంటుంది.<ref>{{cite journal |last1=Michael |first1=Jack |last2=Shafer |first2=Esther |title=State Notation for Teaching About Behavioral Procedures |journal=The Behavior Analyst |date=April 1995 |volume=18 |issue=1 |pages=123–140 |doi=10.1007/BF03392698 |pmid=22478211 |pmc=2733665 }}</ref>

=== OBM యొక్క ప్రయోజనాలు ===

'''ఉత్పాదకత పెరుగుదల:''' స్పష్టమైన లక్ష్యాలు, నిరంతర ఫీడ్‌బ్యాక్ ద్వారా సంస్థలు తమ ఉత్పాదకత స్థాయిలను పెంచుకోవచ్చు.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Aubrey C. |title=Performance Management: Changing Behavior that Drives Organizational Effectiveness |date=2014 |publisher=Performance Management Publications |isbn=978-0-937100-25-7 }}</ref>

'''ఉద్యోగుల శ్రేయస్సు:''' ఫ్లెక్సిబుల్ షెడ్యూలింగ్, మానసిక మద్దతు, ఒత్తిడి నిర్వహణ ద్వారా ఉద్యోగుల పనితీరు మెరుగుపడుతుంది. ఇది వారి సంతోషాన్ని, సంతృప్తిని పెంచుతుంది.<ref>{{cite journal |last1=Latham |first1=Gary P. |last2=Locke |first2=Edwin A. |title=Enhancing the Benefits and Overcoming the Pitfalls of Goal Setting |journal=Organizational Dynamics |date=January 2006 |volume=35 |issue=4 |pages=332–340 |doi=10.1016/j.orgdyn.2006.08.008 }}</ref>

'''ఖర్చు తగ్గింపు:''' విధి విశ్లేషణ ద్వారా పనిలోని లోపాలను గుర్తించవచ్చు. పనులను వేగంగా పూర్తి చేయడం వల్ల వనరులు ఆదా అవుతాయి. ఉద్యోగుల గైర్హాజరీని తగ్గించడం ద్వారా అదనపు ఖర్చులను నియంత్రించవచ్చు.<ref>{{Cite book |last1=Austin |first1=John |title=Handbook of Applied Behavior Analysis |last2=Carr |first2=James |date=2000-05-01 |publisher=New Harbinger Publications |isbn=978-1-60882-627-8 }}</ref> ఉద్యోగులు సంస్థను వదిలి వెళ్ళే రేటు (turnover) తగ్గడం వల్ల రిక్రూట్‌మెంట్ ఖర్చులు కూడా తగ్గుతాయి.<ref>{{cite journal |last1=Griffeth |first1=Rodger W. |last2=Hom |first2=Peter W. |last3=Gaertner |first3=Stefan |title=A Meta-Analysis of Antecedents and Correlates of Employee Turnover: Update, Moderator Tests, and Research Implications for the Next Millennium |journal=Journal of Management |date=June 2000 |volume=26 |issue=3 |pages=463–488 |doi=10.1177/014920630002600305 }}</ref>

'''డేటా ఆధారిత నిర్ణయాలు:''' గణాంకాలను ఉపయోగించడం వల్ల ఏది పనిచేస్తుందో, ఏది పనిచేయడం లేదో కచ్చితంగా తెలుస్తుంది. ఇది పారదర్శకతను పెంచుతుంది, నిర్ణయాలు తీసుకునేటప్పుడు పక్షపాతం లేకుండా ఉండటానికి సహాయపడుతుంది. <ref>{{Cite book |last1=Johnston |first1=James M. |title=Strategies and Tactics of Behavioral Research and Practice |last2=Pennypacker |first2=Henry S. |last3=Green |first3=Gina |date=2019-07-11 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-99101-3 }}</ref>

=== OBM లో సవాళ్లు ===
నైతిక ఆందోళనలు OBM లో ఒక ప్రధాన సవాలు. ప్రవర్తనా సూత్రాలను ఉపయోగించి ఉద్యోగులను నియంత్రించడం లేదా మానిప్యులేట్ చేయడం వంటివి జరగకూడదు. ఎప్పుడూ నైతిక నిబంధనలను పాటించాలి.<ref>{{Cite book |last1=Bailey |first1=Jon S. |title=Ethics for Behavior Analysts |last2=Burch |first2=Mary R. |date=2022-03-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-19855-0 |edition=4 |location=New York |doi=10.4324/9781003198550}}</ref> నిరంతరం డేటా సేకరించడం వల్ల ఉద్యోగులపై ఒత్తిడి పెరిగే అవకాశం ఉంది. ఇది వారి ప్రైవసీకి భంగం కలిగించవచ్చు. అలాగే నిరంతర డేటా సేకరణకు ఎక్కువ వనరులు అవసరం అవుతాయి.<ref>{{Cite book |last1=Johnston |first1=James M. |title=Strategies and Tactics of Behavioral Research and Practice |last2=Pennypacker |first2=Henry S. |last3=Green |first3=Gina |date=2019-07-11 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-99101-3 }}</ref>

=== అన్వయించే రంగాలు ===

'''పనితీరు నిర్వహణ (Performance Management):''' వ్యక్తులు లేదా సమూహాల పనితీరును మెరుగుపరచడంపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.

'''ప్రవర్తనా వ్యవస్థల విశ్లేషణ (Behavioral Systems Analysis - BSA):''' సంస్థను ఒక వ్యవస్థగా చూస్తూ, దానిలోని ప్రతి విభాగం ఎలా కలిసి పనిచేయాలో ఇది విశ్లేషిస్తుంది.<ref>{{cite journal |last1=Austin |first1=John |last2=Carr |first2=James E. |last3=Agnew |first3=Judy L. |title=The Need for Assessment of Maintaining Variables in OBM |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=17 November 1999 |volume=19 |issue=2 |pages=59–87 |doi=10.1300/j075v19n02_05 }}</ref>

'''ప్రవర్తనా ఆధారిత భద్రత (Behavior-Based Safety - BBS):''' పని ప్రదేశంలో ప్రమాదాలను తగ్గించి, సురక్షితమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించడం దీని లక్ష్యం. కేవలం పరికరాలపై ఆధారపడకుండా ఉద్యోగుల ప్రవర్తనను మార్చడం ద్వారా భద్రతను పెంచుతారు.<ref>{{cite journal |last1=Geller |first1=E. Scott |title=Behavior-Based Safety and Occupational Risk Management |journal=Behavior Modification |date=May 2005 |volume=29 |issue=3 |pages=539–561 |doi=10.1177/0145445504273287 |pmid=15784754 }}</ref>

== నిర్వహణ ==

=== శాస్త్రీయ నిర్వహణ (Scientific management) ===
OBM అనేది శాస్త్రీయ నిర్వహణలో ఒక భాగంగా అనిపించవచ్చు. అయితే OBM అనేది పూర్తిగా స్కిన్నర్ అభివృద్ధి చేసిన మానవ ప్రవర్తనా శాస్త్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒక్కో వ్యక్తి ఒక్కోలా ప్రవర్తిస్తారు కాబట్టి, అందరికీ ఒకే రకమైన పద్ధతి పని చేయకపోవచ్చు. OBM దీనిని గమనించి వ్యక్తిగత స్థాయిలో పరిష్కారాలను వెతుకుతుంది.<ref>{{cite journal |last1=Bucklin |first1=Barbara |last2=Alvero |first2=Alicia |last3=Dickinson |first3=Alyce |last4=Austin |first4=John |last5=Jackson |first5=Austin |year=2000 |title=Industrial-organizational psychology and organizational behavior management: An objective comparison |journal=Journal of Organizational Behavior Management |volume=20 |pages=27–75 |issue=2 |doi=10.1300/J075v20n03_03 }}</ref>

=== క్వాలిటీ మేనేజ్‌మెంట్ ===
OBM సాధనాలకు, క్వాలిటీ మూవ్‌మెంట్ (ISO, Deming మొదలైనవి) లోని పద్ధతులకు మధ్య దగ్గరి సంబంధం ఉంది. దీనిని వికాఫ్ తన పరిశోధనల్లో వివరించారు.<ref>{{cite journal |last1=Wikoff |first1=Martin |title=The quality movement meets performance technology |journal=Performance + Instruction |date=September 1994 |volume=33 |issue=8 |pages=41–45 |doi=10.1002/pfi.4160330811 }}</ref>

== పారిశ్రామిక - సంస్థాగత మనస్తత్వ శాస్త్రంతో సంబంధం ==
OBM, పారిశ్రామిక మరియు సంస్థాగత మనస్తత్వ శాస్త్రం (I/O Psychology) రెండూ సంస్థాగత వాతావరణంలో జరిగినప్పటికీ, వాటి మధ్య కొన్ని తేడాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=Bucklin |first1=Barbara R. |last2=Alvero |first2=Alicia M. |last3=Dickinson |first3=Alyce M. |last4=Austin |first4=John |last5=Jackson |first5=Austin K. |title=Industrial-Organizational Psychology and Organizational Behavior Management: An Objective Comparison |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=15 September 2000 |volume=20 |issue=2 |pages=27–75 |doi=10.1300/j075v20n02_03 }}</ref>

I/O మనస్తత్వ శాస్త్రం అనేది ఒక ప్రత్యేక రంగం. ఇది పని చేసే విధానాన్ని శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇది ఎక్కువగా ఉద్యోగుల ఎంపిక, వారి ఆలోచనా ధోరణి, నాయకత్వ లక్షణాలపై దృష్టి పెడుతుంది. OBM మాత్రం కేవలం గమనించదగిన ప్రవర్తనలపై (లక్ష్య నిర్దేశం, ఫీడ్‌బ్యాక్, భద్రత) దృష్టి పెడుతుంది. I/O పరిశోధనలు సర్వేలు, గ్రూప్ డిజైన్లపై ఆధారపడతాయి.<ref>{{cite journal |last1=Geller |first1=E. Scott |title=Should Organizational Behavior Management Expand Its Content? |journal=Journal of Organizational Behavior Management |date=17 July 2003 |volume=22 |issue=2 |pages=13–30 |doi=10.1300/j075v22n02_03 }}</ref> OBM పరిశోధనలు గ్రాఫ్స్, విజువల్ ఇన్‌స్పెక్షన్ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తాయి.

== మరింత పఠనం కోసం ==

{{Cite journal |last=Anseel |first=Frederik |last2=Sherf |first2=Elad N. |date=2025-01-21 |title=A 25-Year Review of Research on Feedback in Organizations: From Simple Rules to Complex Realities |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-orgpsych-110622-031927 |journal=Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=19–43 |doi=10.1146/annurev-orgpsych-110622-031927 |issn=2327-0608|doi-access=free }}

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
== మూలాలు ==

{{Reflist|2}}

== బాహ్య లింకులు ==

[http://www.obmnetwork.com/publications/jobm/ జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్ (JOBM)]

[http://www.obmnetwork.com/ OBM నెట్‌వర్క్]

[[Category:సంస్థాగత ప్రవర్తన]]

అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ'

2026-04-01T08:22:36Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు {{Short description|ప్రవర్తనను మార్చడానికి రెస్పాండెంట్, ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ పద్ధతుల అనువర్తనం}} {{Use dmy dates|date=January 2016}} {{Psychology sidebar|applied}} '''అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ''' (Applied Behav..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{Short description|ప్రవర్తనను మార్చడానికి రెస్పాండెంట్, ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ పద్ధతుల అనువర్తనం}}
{{Use dmy dates|date=January 2016}}
{{Psychology sidebar|applied}}

'''అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ''' (Applied Behavior Analysis - ABA), దీనిని '''బిహేవియరల్ ఇంజనీరింగ్''' అని కూడా పిలుస్తారు. <ref>{{cite book| vauthors= Pierce WD, Cheney CD| date= June 16, 2017| orig-date= 1995| title= Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach| url= https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585| edition= 6| location= New York| publisher= [[Routledge]]| pages= 1–622| isbn= 978-1-138-89858-5| access-date= 1 December 2018| archive-date= 3 June 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20210603031001/https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585}}</ref> ఇది మానవ లేదా జంతువుల ప్రవర్తనను మార్చడానికి [[respondent conditioning|రెస్పాండెంట్]], [[operant conditioning|ఆపరేంట్ కండిషనింగ్]] సూత్రాలను ఉపయోగించే ఒక మనస్తత్వ శాస్త్ర విభాగం. ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో ABA అనేది ఒక అనువర్తిత రూపం. ఈ శాస్త్రంలో మరో రెండు ముఖ్య భాగాలు ఉన్నాయి: ఒకటి [[radical behaviorism|రాడికల్ బిహేవియరిజం]] (దీనిని విజ్ఞాన శాస్త్ర తత్వశాస్త్రం అంటారు), రెండవది [[experimental analysis of behavior|ప్రయోగాత్మక ప్రవర్తనా విశ్లేషణ]], ఇది ప్రాథమిక పరిశోధనలపై దృష్టి పెడుతుంది. <ref>{{cite journal | vauthors = Baer DM, Wolf MM, Risley TR | title = Some current dimensions of applied behavior analysis | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 91–97 | date = 1968 | pmid = 16795165 | pmc = 1310980 | doi = 10.1901/jaba.1968.1-91 }}</ref>

పూర్వం దీనిని 'బిహేవియర్ మోడిఫికేషన్' (behavior modification) అని పిలిచేవారు, అయితే ఆ పద్ధతి ప్రవర్తన-పర్యావరణ పరస్పర సంబంధాలను స్పష్టం చేయకుండానే మార్పులను సూచించేది. అందుకే ఇప్పుడు 'అప్లైడ్ బిహేవియర్ అనాలిసిస్' అనే పదం వాడుకలోకి వచ్చింది. <ref>{{cite journal | vauthors = Mace FC, Critchfield TS | title = Translational research in behavior analysis: historical traditions and imperative for the future | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 93 | issue = 3 | pages = 293–312 | date = May 2010 | pmid = 21119847| pmc = 2861871 | doi = 10.1901/jeab.2010.93-293 }} </ref>ABA పద్ధతిలో మొదట ప్రవర్తనకు, పర్యావరణానికి మధ్య ఉన్న క్రియాశీల సంబంధాన్ని అంచనా వేస్తారు (దీనిని [[Functional analysis (psychology)|ఫంక్షనల్ బిహేవియర్ అసెస్‌మెంట్]] అంటారు). ఆ తర్వాతే ప్రవర్తనలో మార్పులు తీసుకువస్తారు.

ABA ఎక్కువగా [[Autism therapies|ఆటిజం చికిత్స]]తో ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, దీనిని జంతువుల ప్రవర్తన, మాదకద్రవ్యాల అలవాట్లను మార్చడం ([[Contingency management|substance abuse]]), సంస్థలలో ఉద్యోగుల ప్రవర్తనా నిర్వహణ ([[organizational behavior management]]), పాఠశాల తరగతి గదుల నిర్వహణ వంటి అనేక ఇతర రంగాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.<ref> {{cite book | veditors = Madden G | title=APA Handbook of Behavior Analysis | publisher=American Psychological Association | publication-place=Washington, DC | year=2013 | isbn=978-1-4338-1111-1 }}</ref>

== నిర్వచనం ==
ABA అనేది ప్రవర్తనలో అర్థవంతమైన మార్పులు తీసుకువచ్చే ప్రక్రియలను అభివృద్ధి చేసే ఒక అనువర్తిత శాస్త్రం. ప్రయోగాత్మక విశ్లేషణ ప్రాథమిక పరిశోధనపై దృష్టి పెడితే, ABA ఆ పరిశోధనల నుండి వచ్చిన సూత్రాలను (ముఖ్యంగా ఆపరేంట్, క్లాసికల్ కండిషనింగ్) నిజ జీవితంలో అన్వయిస్తుంది.<ref> {{cite journal | vauthors = Dillenburger K, Keenan M | title = None of the As in ABA stand for autism: dispelling the myths | journal = Journal of Intellectual & Developmental Disability | volume = 34 | issue = 2 | pages = 193–195 | date = June 2009 | pmid = 19404840 | doi = 10.1080/13668250902845244 | s2cid = 1818966 }} </ref>రాడికల్ బిహేవియరిజం దృక్పథం ప్రకారం, ఆలోచనలు లేదా భావోద్వేగాలను కూడా ప్రవర్తనలుగానే పరిగణించి విశ్లేషిస్తారు.

ప్రవర్తనా విశ్లేషకులు తమ రంగాన్ని సామాజిక శాస్త్రం (social science) కన్నా ఎక్కువగా సహజ శాస్త్రం (natural science) గా భావిస్తారు. <ref>{{cite journal| vauthors = Marr M |title=The natural selection: behavior analysis as a natural science |journal=European Journal of Behavior Analysis |date=2009 |volume=10 |issue=2 |pages=103–118 |doi=10.1080/15021149.2009.11434313 }}</ref> ప్రవర్తన పర్యావరణంతో ఎలా సంబంధం కలిగి ఉందో గమనించదగిన అంశాలపైనే వీరు దృష్టి పెడతారు.

== చరిత్ర ==
ప్రవర్తనావాదం (Behaviorism) 1913లో [[John B. Watson|జాన్ బి. వాట్సన్]] రాసిన "Psychology as the Behaviorist Views it" అనే వ్యాసంతో ప్రారంభమైంది. {{cite book |last1=Cooper |first1=JO |last2=Heron |first2=TE |last3=Heward |first3=WL |title=Applied Behavior Analysis |year=2019 |publisher=Pearson Education (US) |isbn=978-0-13-475255-6 |page=11 |edition=3rd }} వాట్సన్ మనస్తత్వ శాస్త్రం అనేది కేవలం గమనించదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలని వాదించారు.

1930లలో [[B. F. Skinner|బి. ఎఫ్. స్కిన్నర్]] రాడికల్ బిహేవియరిజాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది మనిషి లోపల జరిగే ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంది.<ref> {{cite journal |last1=Morris |first1=EK |last2=Altus |first2=DE |last3=Smith |first3=NG |title=A study in the founding of applied behavior analysis through its publications |journal=The Behavior Analyst |date=2013 |volume=35 |issue=1 |pages=73–107 |doi=10.1007/BF03392293 |pmid=25729133|pmc=3640891 }} </ref>1950లలో టియోడోరో అయ్లాన్, [[Jack Michael|జాక్ మైఖేల్]] చేసిన పరిశోధనలు ఆసుపత్రి రోగులలో ప్రవర్తనా మార్పులు ఎలా తీసుకురావచ్చో నిరూపించాయి.<ref> {{cite journal | vauthors = Ayllon T, Michael J | title = The psychiatric nurse as a behavioral engineer | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 2 | issue = 4 | pages = 323–334 | date = October 1959 | pmid = 13795356 | pmc = 1403907 | doi = 10.1901/jeab.1959.2-323 }} </>దీని ఫలితంగా 1968లో ''Journal of Applied Behavior Analysis'' (JABA) ప్రారంభమైంది.

అదే కాలంలో [[University of Washington|వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం]], [[University of Kansas|కాన్సాస్ విశ్వవిద్యాలయాల్లో]] డొనాల్డ్ బేర్, మాంట్రోస్ వోల్ఫ్ వంటి వారు ఆటిజం చికిత్స కోసం ప్రవర్తనా సూత్రాలను అన్వయించడం ప్రారంభించారు. <ref>{{cite journal | vauthors = Baer DM | title = A brief, selective history of the Department of Human Development and Family Life at the University of Kansas: The early years | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 26 | issue = 4 | pages = 569–572 | date = 1993 | pmid = 16795815 | pmc = 1297894 | doi = 10.1901/jaba.1993.26-569 }}</ref>

== ఏడు ప్రధాన కోణాలు ==
బేర్, వోల్ఫ్, రిస్లీ 1968లో ABA కు ఉండవలసిన ఏడు ముఖ్య లక్షణాలను వివరించారు:

'''అనువర్తిత (Applied):''' ఇది సమాజానికి ఉపయోగపడేలా, వ్యక్తుల జీవితాలను మెరుగుపరిచేలా ఉండాలి.
'''ప్రవర్తనాత్మక (Behavioral):''' ఇది గమనించదగిన, కొలవదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలి.
'''విశ్లేషణాత్మక (Analytic):''' ప్రవర్తనలో మార్పు పర్యావరణంలోని మార్పుల వల్లనే జరిగిందని నిరూపించగలగాలి.
'''సాంకేతిక (Technological):''' ఏ పద్ధతినైనా మరొకరు సులభంగా చదివి, అమలు చేయగలిగేలా స్పష్టంగా వివరించాలి.
'''భావనాత్మక క్రమబద్ధత (Conceptually Systematic):''' ప్రవర్తనా మార్పులు శాస్త్రీయ సూత్రాలపై (ఉదాహరణకు రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్) ఆధారపడాలి.
'''ప్రభావవంతమైన (Effective):''' జోక్యం (intervention) వల్ల వచ్చే మార్పు గణనీయంగా, ప్రయోజనకరంగా ఉండాలి.
'''సాధారణీకరణ (Generality):''' నేర్చుకున్న కొత్త ప్రవర్తన కాలక్రమేణా, ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా కొనసాగాలి.
== ప్రాథమిక సూత్రాలు ==

=== ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ ===
ఇది మనిషి చేసే స్వచ్ఛంద చర్యల పరిణామాల ద్వారా నేర్చుకునే ప్రక్రియ. ఇందులో మూడు ముఖ్యాంశాలు ఉంటాయి (ABC మోడల్):

'''Antecedent (ముందు జరిగేది):''' ప్రవర్తనకు ముందు పర్యావరణంలో వచ్చే మార్పు.

'''Behavior (ప్రవర్తన):''' వ్యక్తి చేసే పని.

'''Consequence (పర్యవసానం):''' ఆ పని వల్ల వచ్చే ఫలితం.

;రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ (Reinforcement)
ప్రవర్తన తర్వాత మంచి ఫలితం వస్తే, ఆ ప్రవర్తన భవిష్యత్తులో మళ్లీ జరిగే అవకాశం పెరుగుతుంది. ఇది సానుకూలమైనది (ఇష్టమైనది ఇవ్వడం) లేదా ప్రతికూలమైనది (అవాంఛనీయమైనది తొలగించడం) కావచ్చు.

;శిక్ష (Punishment)
ప్రవర్తన తర్వాత వచ్చే పర్యవసానం ఆ పనిని మళ్లీ చేయకుండా నిరోధిస్తే దానిని శిక్ష అంటారు. <ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=John O. |title=Applied behavior analysis |year=2019 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-475255-6 |page=336}}</ref>

;ఎక్స్‌టింక్షన్ (Extinction)
గతంలో మంచి ఫలితాలు ఇచ్చిన పనికి ఇప్పుడు ఎటువంటి ఫలితం రాకపోతే, మెల్లగా ఆ ప్రవర్తన ఆగిపోతుంది. దీనినే 'విలుప్తత' అంటారు. <ref>{{cite book | vauthors = Miltenberger RG | title = Behavior modification: Principles and procedures. | publisher = [[Thomson/Wadsworth]] | date = 2008 | edition = 4th | isbn = 978-0-495-09153-0 }}</ref>

=== రెస్పాండెంట్ కండిషనింగ్ ===
దీనిని క్లాసికల్ కండిషనింగ్ అని కూడా అంటారు. ఇది అసంకల్పిత ప్రతిచర్యలకు సంబంధించినది. [[Ivan Pavlov|ఇవాన్ పావ్లోవ్]] కుక్కలపై చేసిన ప్రయోగాలు దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణ.<ref> {{cite book |last1=Rehman |first1=Ibraheem |last2=Mahabadi |first2=Navid |last3=Sanvictores |first3=Terrence |last4=Rehman |first4=Chaudhry I. |title=Classical Conditioning |publisher=StatPearls Publishing |date=2025|pmid=29262194 }}</ref> ఆహారాన్ని చూసినప్పుడు లాలాజలం ఊరడం సహజం. ఆహారంతో పాటు గంట శబ్దాన్ని పదేపదే వినిపిస్తే, చివరకు గంట శబ్దం వినగానే లాలాజలం ఊరడం జరుగుతుంది.

== ప్రవర్తనను కొలిచే పద్ధతులు ==
ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో కచ్చితమైన కొలతలు చాలా ముఖ్యం. దీని కోసం కింది మార్గాలను ఉపయోగిస్తారు:

'''లెక్కింపు (Count):''' ప్రవర్తన ఎన్నిసార్లు జరిగిందో లెక్కించడం.

'''రేటు (Rate):''' ఒక గంటలో లేదా నిమిషంలో ఎన్నిసార్లు ఆ పని జరిగిందో చూడటం.

'''సమయ వ్యవధి (Duration):''' ఒక పని ఎంత సేపు కొనసాగిందో కొలవడం.

'''విలంబన (Latency):''' సూచన ఇచ్చిన ఎంత సేపటికి పని ప్రారంభమైందో లెక్కించడం. <ref>{{cite book | vauthors = Dowdy A, Nepo K, Miodus S, Quigley S, Sevon M | chapter = Operational Definitions, Observation, and Behavioral Recording in Applied Behavior Analysis |date=2023 | title = Handbook of Applied Behavior Analysis for Children with Autism: Clinical Guide to Assessment and Treatment | publisher=Springer International Publishing | isbn=978-3-031-27587-6 }}</ref>

== పరిశోధన ద్వారా అభివృద్ధి చెందిన పద్ధతులు ==

=== విధి విశ్లేషణ (Task Analysis) ===
ఒక పెద్ద పనిని చిన్న చిన్న సులభమైన దశలుగా విభజించడాన్ని టాస్క్ అనాలిసిస్ అంటారు.<ref> {{cite journal |last1=Phillips |first1=Cara L. |last2=Vollmer |first2=Timothy R. |title=Generalized Instruction Following with Pictorial Prompts |journal=Journal of Applied Behavior Analysis |date=March 2012 |volume=45 |issue=1 |pages=37–54 |doi=10.1901/jaba.2012.45-37 }} </ref>ఉదాహరణకు, 'చేతులు కడుక్కోవడం' అనే పనిలో: పంపు తెరవడం, చేతులు తడపడం, సబ్బు తీసుకోవడం, రుద్దడం, కడగడం, తుడుచుకోవడం వంటి దశలు ఉంటాయి.

=== చైనింగ్ (Chaining) ===
పై దశలను ఒక క్రమ పద్ధతిలో నేర్పించడాన్ని చైనింగ్ అంటారు. ఇందులో ముందు నుండి నేర్పించడం (forward chaining) లేదా వెనుక నుండి నేర్పించడం (backward chaining) అనే రకాలు ఉన్నాయి. <ref>{{cite journal | vauthors = Weiss KM | title = A comparison of forward and backward procedures for the acquisition of response chains in humans | journal = Journal of the Experimental Analysis of Behavior | volume = 29 | issue = 2 | pages = 255–259 | date = March 1978 | doi = 10.1901/jeab.1978.29-255 }}</ref>

=== ప్రాంప్టింగ్ మరియు ఫేడింగ్ (Prompting & Fading) ===
విద్యార్థి సరైన పని చేసేలా ఇచ్చే అదనపు సహాయాన్ని 'ప్రాంప్ట్' అంటారు. ఇది మాటల ద్వారా, చేత చూపడం ద్వారా లేదా భౌతిక సహాయం ద్వారా కావచ్చు. నైపుణ్యం పెరిగే కొద్దీ ఈ సహాయాన్ని క్రమంగా తగ్గించడాన్ని 'ఫేడింగ్' అంటారు.<ref> {{cite web | vauthors = Prince K | work = Behavioral Consulting of Tampa Bay, Inc. | title = The importance of measuring behavior | date = 13 March 2013 | url = https://bcotb.com/the-importance-of-measuring-behavior/ }}</ref>

== అనువర్తనాలు (Applications) ==

=== ఆటిజం జోక్యం (Autism Intervention) ===
ఆటిజం ఉన్న పిల్లలకు కమ్యూనికేషన్, సామాజిక నైపుణ్యాలు, వ్యక్తిగత పనులను నేర్పడంలో ABA ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది.<ref> {{cite journal | vauthors = Myers SM, Johnson CP | title = Management of children with autism spectrum disorders | journal = Pediatrics | volume = 120 | issue = 5 | pages = 1162–1182 | date = November 2007 | doi = 10.1542/peds.2007-2362 }}</ref> [[Ivar Lovaas|ఇవార్ లోవాస్]] చేసిన పరిశోధనలు ఈ దిశగా కీలక మార్పులు తీసుకువచ్చాయి. ఎర్లీ ఇంటెన్సివ్ బిహేవియరల్ ఇంటర్వెన్షన్ (EIBI) ద్వారా చిన్న వయస్సులోనే చికిత్స ప్రారంభిస్తే మెరుగైన ఫలితాలు వస్తాయని ఆయన నిరూపించారు.<ref> {{cite journal | vauthors = Lovaas OI | title = Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children | journal = Journal of Consulting and Clinical Psychology | volume = 55 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = February 1987 | doi = 10.1037/0022-006x.55.1.3 }}</ref>

=== ఇతర రంగాలు ===
కేవలం ఆటిజం మాత్రమే కాకుండా, స్కూళ్లలో పిల్లల క్రమశిక్షణ పెంచడానికి, ఆసుపత్రులలో రోగుల చికిత్సకు సహకరించడానికి, పారిశ్రామిక సంస్థలలో పని సామర్థ్యం పెంచడానికి ABA పద్ధతులను వాడతారు. జంతు ప్రదర్శనశాలలలో జంతువుల ఆరోగ్యం, ప్రవర్తనను పర్యవేక్షించడానికి కూడా దీనిని విజయవంతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. <ref>{{cite journal|title=Using principles from applied behavior analysis to address an undesired behavior: Functional analysis and treatment of jumping up in companion dogs|author1=Pfaller-Sadovsky N|author2=Arnott G|author3=Hurtado-Parrado C|journal=Animals|volume=9|issue=12|page=1091|date=December 6, 2019|doi= 10.3390/ani9121091 }}</ref>

== విమర్శలు ==
న్యూరోడైవర్సిటీ (Neurodiversity) మద్దతుదారులు ABA ను విమర్శిస్తున్నారు. ఇది ఆటిస్టిక్ వ్యక్తులను అంగీకరించడానికి బదులుగా, బలవంతంగా సమాజానికి నచ్చినట్లు మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తుందని వారి వాదన.<ref> {{Cite web | vauthors = Cernius Y | date = 13 May 2022 |title=Commentary: The autistic community is having a reckoning with ABA therapy. We should listen |url=https://fortune.com/2022/05/13/autistic-community-reckoning-aba-therapy-rights-autism-insurance-private-equity-ariana-cernius/ |website=Fortune |language=en}} </ref>గతంలో కొందరు పరిశోధకులు ఉపయోగించిన కఠినమైన శిక్షా పద్ధతుల వల్ల పిల్లలలో మానసిక ఆందోళనలు (PTSD) తలెత్తాయనే ఆరోపణలు కూడా ఉన్నాయి. <ref>{{Cite journal |vauthors=Kupferstein H |date=2018-01-02 |title=Evidence of increased PTSD symptoms in autistics exposed to applied behavior analysis |journal=Advances in Autism |volume=4 |issue=1 |pages=19–29 |doi= 10.1108/AIA-08-2017-0016 }}</ref>

దీనికి సమాధానంగా, ఆధునిక ABA అభ్యాసకులు శిక్షల కన్నా ఎక్కువగా సానుకూల ప్రోత్సాహకాలపైనే (positive reinforcement) ఆధారపడుతున్నారు. వ్యక్తి హక్కులను, వారి సౌకర్యాన్ని గౌరవిస్తూ మార్పులు చేసుకుంటున్నారు.

== మూలాలు ==

{{Reflist}}

=== వనరులు ===

{{cite book | vauthors = Cooper JO, Heron TE, Heward WL |title=Applied Behavior Analysis |date=1987 |publisher=Merrill Publishing Company |isbn=978-0-675-20223-7 |language=en}}

== మరింత పఠనం కోసం ==
{{refbegin}}

{{cite book | vauthors = Wheeler JJ, Richey DD |title=Behavior Management: Principles and Practices of Positive Behavior Supports|year=2013|publisher=Pearson Education, Limited|isbn=978-0-13-285169-5}}

{{cite journal |journal= Psychology in the Schools|year=2007 |volume=44 |issue=1 |pages=91–99 |title=Applied behavior analysis: beyond discrete trial teaching | vauthors = Steege MW, Mace FC, Perry L, Longenecker H }}
{{refend}}

== బాహ్య లింకులు ==

[http://www.kennedykrieger.org/ Applied Behavior Analysis: Scientific Support Overview]

[https://iris.peabody.vanderbilt.edu/ Functional Behavioral Assessment Guide - IRIS Center]

{{authority control}}

[[Category:అనువర్తిత మనస్తత్వశాస్త్రం]]
[[Category:ప్రవర్తన]]
[[Category:బిహేవియరిజం]]
[[Category:ఆటిజం చికిత్స]]

సోషియోబయాలజీ

2026-03-31T12:59:09Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|సామాజిక ప్రవర్తనకు సంబంధించిన జీవశాస్త్ర విభాగం}} {{for|ఈ. ఓ. విల్సన్ రాసిన పుస్తకం కోసం|Sociobiology: The New Synthesis}} {{Evolutionary biology}} '''సామాజిక జీవశాస్త్రం''' లేదా '''సోషియోబయాలజీ''' (Sociobiology) అనేది biology|జీవ..."

{{Short description|సామాజిక ప్రవర్తనకు సంబంధించిన జీవశాస్త్ర విభాగం}}
{{for|ఈ. ఓ. విల్సన్ రాసిన పుస్తకం కోసం|Sociobiology: The New Synthesis}}
{{Evolutionary biology}}

'''సామాజిక జీవశాస్త్రం''' లేదా '''సోషియోబయాలజీ''' (Sociobiology) అనేది [[biology|జీవశాస్త్రం]]లోని ఒక వినూత్నమైన శాఖ. {{Citation |author=Wilson, Edward O. |author-link=Edward O. Wilson |title=The Social Insects |date=2000-03-24 |work=Sociobiology |pages=397–437 |publisher=Harvard University Press |doi=10.2307/j.ctvjnrttd.22 |isbn=978-0-674-74416-5|doi-access=free }} ఇది ముఖ్యంగా జంతువుల మరియు మనుషుల యొక్క [[social behavior|సామాజిక ప్రవర్తనను]] పరిణామ సిద్ధాంతం (Evolution) వెలుగులో వివరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ శాస్త్రం కేవలం జీవశాస్త్రానికే పరిమితం కాకుండా, [[psychology|మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం]], [[ethology|జంతు ప్రవర్తనా శాస్త్రం]], [[anthropology|మానవశాస్త్రం]], [[zoology|జంతుశాస్త్రం]], [[archaeology|పురాతత్వ శాస్త్రం]], మరియు [[population genetics|జనాభా జన్యుశాస్త్రం]] వంటి అనేక రంగాల నుండి జ్ఞానాన్ని సేకరించి విశ్లేషిస్తుంది. {{Cite journal |last=Nielsen |first=François |date=1994 |title=Sociobiology and Sociology |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.so.20.080194.001411 |journal=Annual Review of Sociology |volume=20 |issue=1 |pages=267–303 |doi=10.1146/annurev.so.20.080194.001411 |issn=0360-0572|url-access=subscription }} మానవ సమాజాల గురించి అధ్యయనం చేసేటప్పుడు, ఇది [[evolutionary anthropology|పరిణామ మానవశాస్త్రం]], [[human behavioral ecology|మానవ ప్రవర్తనా పర్యావరణ శాస్త్రం]], మరియు [[evolutionary psychology|పరిణామ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంతో]] పెనవేసుకొని ఉంటుంది. {{Cite journal |last=de Sousa |first=Ronald |date=1990-01-01 |title=The sociology of sociobiology |url=https://doi.org/10.1080/02698599008573367 |journal=International Studies in the Philosophy of Science |volume=4 |issue=3 |pages=271–283 |doi=10.1080/02698599008573367 |issn=0269-8595|url-access=subscription }}

సోషియోబయాలజీ ప్రధానంగా సంతానోత్పత్తి అలవాట్లు, ప్రాదేశిక పోరాటాలు (Territorial fights), గుంపులుగా వేటాడటం, మరియు సామాజిక కీటకాలలో ఉండే క్రమశిక్షణతో కూడిన జీవనశైలి వంటి అంశాలను పరిశోధిస్తుంది. ప్రకృతిలో మనుగడ సాగించడానికి జీవులు ఎలా తమ పరిసరాలతో పోరాడుతాయో, అలాగే తమ జన్యువులను తర్వాతి తరాలకు అందించడానికి లాభదాయకమైన సామాజిక ప్రవర్తనలను కూడా జన్యుపరంగా పరిణామం చేసుకుంటాయని ఈ శాస్త్రం బలంగా వాదిస్తుంది. {{Cite journal |last=Freedman |first=Daniel G. |date=January 1985 |title=Sociobiology and the human dimension |journal=Ethology and Sociobiology |volume=6 |issue=2 |pages=121–122 |doi=10.1016/0162-3095(85)90006-8 |issn=0162-3095}}

"సోషియోబయాలజీ" అనే పదం 1940ల నాటికే ఉన్నప్పటికీ, 1975లో [[E. O. Wilson|ఈ. ఓ. విల్సన్]] తన మైలురాయి లాంటి పుస్తకం ''[[Sociobiology: The New Synthesis]]''ను ప్రచురించిన తర్వాతే ఇది ప్రపంచం దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఈ పుస్తకం విడుదలైన వెంటనే పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ మరియు సామాజిక వివాదాలకు (Scientific controversy) దారితీసింది. ముఖ్యంగా [[Richard Lewontin|రిచర్డ్ లెవోంటిన్]] మరియు [[Stephen Jay Gould|స్టీఫెన్ జే గౌల్డ్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు దీనిని తీవ్రంగా విమర్శించారు. మనిషి ప్రవర్తన వెనుక జన్యువుల పాత్ర ఉన్న మాట వాస్తవమే అయినా, దూకుడు లేదా ఆధిపత్యం వంటి ప్రవర్తనలు జీవశాస్త్రం కంటే సామాజిక పరిస్థితుల వల్లే ఎక్కువగా కలుగుతాయని వారు వాదించారు. దీనికి సోషియోబయాలజిస్టులు స్పందిస్తూ, ప్రకృతి (Nature) మరియు పెంపకం (Nurture) అనేవి విడదీయలేనివని, ఈ రెండింటి కలయికే మనిషి ప్రవర్తన అని సమాధానమిచ్చారు. {{cite journal |title=Rethinking The Theoretical Foundation of Sociobiology |last1=Wilson |first1=David Sloan |last2=Wilson |first2=Edward O. |author1-link=David Sloan Wilson |author2-link=E. O. Wilson |journal=[[The Quarterly Review of Biology]] |year=2007 |volume=82 |issue=4 |pages=327–348 |doi=10.1086/522809 |pmid=18217526 |s2cid=37774648 }}

== నిర్వచనం (Definition) ==

ఈ. ఓ. విల్సన్ సోషియోబయాలజీని "జనాభా జీవశాస్త్రం మరియు పరిణామ సిద్ధాంతాన్ని సామాజిక వ్యవస్థకు అనువర్తింపజేయడం" అని నిర్వచించారు. {{cite book |author=Wilson, E. O. |author-link=Edward O. Wilson |year=1978 |title=On Human Nature |url=https://archive.org/details/onhumannature00wils |url-access=registration |page=x |publisher=Harvard |isbn=978-0674016385}}

సోషియోబయాలజీ కొన్ని ప్రాథమిక ప్రతిపాదనలపై పనిచేస్తుంది:

సామాజిక మరియు వ్యక్తిగత ప్రవర్తనలు కనీసం కొంత మేరకైనా జన్యుపరంగా వారసత్వంగా లభిస్తాయి.

ఈ ప్రవర్తనా లక్షణాలు ప్రకృతి వరణం (Natural selection) ద్వారా ప్రభావితమవుతాయి, అంటే మనుగడకు పనికొచ్చే ప్రవర్తనలు తర్వాతి తరాలకు అందుతాయి. {{cite book |last1=Mohammed |first1=Sulma I. |last2=Alfarouk |first2=Khalid O. |last3=Elhassan |first3=Ahmed M. |last4=Hamad |first4=Kamal |last5=Ibrahim |first5=Muntaser E. |title=The Genetics of African Populations in Health and Disease |chapter=Sociobiological Transition and Cancer |date=2019 |pages=217–232 |doi=10.1017/9781139680295.010 |isbn=9781139680295 |s2cid=214321882 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/genetics-of-african-populations-in-health-and-disease/sociobiological-transition-and-cancer/E4FE8995823F33510961E6FDF1293F38 |language=en}}

ప్రతి జీవి చేసే పని వెనుక తన జన్యువులను రక్షించుకోవాలనే లేదా తర్వాతి తరానికి పంపాలనే తపన ఉంటుందని ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. సంతానోత్పత్తిలో విజయవంతమైన జీవుల ప్రవర్తనా లక్షణాలు జన్యువుల ద్వారా వారసత్వంగా అందుతాయని సోషియోబయలాజికల్ తర్కం చెబుతుంది. {{cite journal |title=Rethinking The Theoretical Foundation of Sociobiology |last1=Wilson |first1=David Sloan |last2=Wilson |first2=Edward O. |author1-link=David Sloan Wilson |author2-link=E. O. Wilson |journal=[[The Quarterly Review of Biology]] |year=2007 |volume=82 |issue=4 |pages=327–348 |doi=10.1086/522809 |pmid=18217526 |s2cid=37774648 }}

దీనికి ఒక ఉదాహరణ ఏమిటంటే, సింహాల గుంపులో ఒక కొత్త మగ సింహం ఆధిపత్యం చేపట్టినప్పుడు, అది పాత మగ సింహం యొక్క పిల్లలను చంపేస్తుంది. ఇది చూడటానికి క్రూరంగా అనిపించినా, పరిణామ కోణంలో చూస్తే ఇది ఒక 'అడాప్టివ్' ప్రవర్తన. ఎందుకంటే ఆ పిల్లలను చంపడం ద్వారా తన సొంత పిల్లలకు పోటీ తగ్గుతుంది మరియు ఆడ సింహాలు త్వరగా మళ్లీ గర్భం దాల్చడానికి సిద్ధమవుతాయి. దీనివల్ల ఆ కొత్త మగ సింహం తన జన్యువులను జనాభాలో విస్తరించగలుగుతుంది. {{cite journal |last1=Packer |first1=Craig |last2=Pusey |first2=Anne E. |title=Adaptations of Female Lions to Infanticide by Incoming Males |journal=[[The American Naturalist]] |date=1983 |volume=121 |issue=5 |pages=716–728 |url=https://www.cbs.umn.edu/sites/cbs.umn.edu/files/public/downloads/Adaptations_of_female_lions_to_infanticide.pdf |doi=10.1086/284097 |bibcode=1983ANat..121..716P |s2cid=84927815 |archive-date=2015-12-29 |access-date=2017-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229213243/http://cbs.umn.edu/sites/cbs.umn.edu/files/public/downloads/Adaptations_of_female_lions_to_infanticide.pdf |url-status=dead }}

== చరిత్ర (History) ==

[[File:Plos wilson.jpg|upright|thumb|సోషియోబయాలజీ చరిత్రలో కీలక వ్యక్తి అయిన [[E. O. Wilson|ఈ. ఓ. విల్సన్]]. 1975లో ఆయన రాసిన ''[[Sociobiology: The New Synthesis]]'' పుస్తకం ఈ రంగానికి పునాది వేసింది.]]

జీవశాస్త్ర తత్వవేత్త [[Daniel Dennett|డేనియల్ డెన్నెట్]] ప్రకారం, 17వ శతాబ్దపు రాజకీయ తత్వవేత్త [[Thomas Hobbes|థామస్ హాబ్స్]] మొదటి 'ప్రోటో-సోషియోబయాలిస్ట్'. హాబ్స్ 1651లో రాసిన తన పుస్తకం ''[[Leviathan (Hobbes book)|లెవియాథన్]]''లో మానవ సమాజంలోని నైతిక విలువల పుట్టుకను ఒక రకమైన సోషియోబయలాజికల్ కోణంలో వివరించారు. {{cite book |author=Dennett, Daniel |author-link=Daniel Dennett |title=Darwin's Dangerous Idea |url=https://archive.org/details/darwinsdangerous0000denn |url-access=registration |publisher=Simon and Schuster |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/darwinsdangerous0000denn/page/453 453–454] |isbn=978-0140167344}}

జన్యుశాస్త్రవేత్త [[John Paul Scott (geneticist)|జాన్ పాల్ స్కాట్]] 1948లో జరిగిన ఒక సదస్సులో మొదటిసారిగా 'సోషియోబయాలజీ' అనే పదాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. జంతు ప్రవర్తనపై క్షేత్ర స్థాయి పరిశోధనలు (Field studies) మరియు ప్రయోగశాల పరిశోధనలు కలిపి జరగాలని ఆయన పిలుపునిచ్చారు. ఆయన కృషితో 1956లో అమెరికాలో ఒక ప్రత్యేక విభాగం ఏర్పడింది. ఈ క్రమంలో ఈ. ఓ. విల్సన్ తన విద్యార్థి ద్వారా ఈ రంగంపై ఆసక్తి పెంచుకున్నారు. విల్సన్ యొక్క సోషియోబయాలజీ పద్ధతి విభిన్నమైనది. ఆయన సామాజిక ప్రవర్తనను వివరించడానికి గణిత నమూనాలను (Mathematical models) ఉపయోగించారు. దీని కోసం [[W. D. Hamilton|డబ్ల్యూ. డి. హామిల్టన్]], [[Robert Trivers|రాబర్ట్ ట్రివర్స్]], [[John Maynard Smith|జాన్ మేనార్డ్ స్మిత్]] వంటి వారు రూపొందించిన సిద్ధాంతాలను వాడుకున్నారు. {{cite journal |last1=Dobzhansky |first1=Theodosius |title=Are Naturalists Old-Fashioned? |journal=[[The American Naturalist]] |date=September 1966 |volume=100 |issue=915 |pages=541–550 |doi=10.1086/282448 |bibcode=1966ANat..100..541D |s2cid=129104506 }}

1975లో విల్సన్ రాసిన పుస్తకం తర్వాతే ఈ శాస్త్రం గురించి సామాన్య ప్రజలకు తెలిసింది. ముఖ్యంగా చీమలు మరియు ఇతర కీటకాలలో ఉండే నిస్వార్థ గుణం (Altruism), దూకుడు, మరియు పిల్లల పెంపకం వెనుక ఉన్న పరిణామ రహస్యాలను ఆయన ఈ పుస్తకంలో వివరించారు. విల్సన్ రాసిన ''[[On Human Nature]]'' అనే పుస్తకానికి పులిట్జర్ బహుమతి కూడా లభించింది. {{cite magazine |last=Walsh |first=Bryan |url=https://entertainment.time.com/2011/08/30/all-time-100-best-nonfiction-books/slide/on-human-nature-by-edward-o-wilson/ |title=All-Time 100 Nonfiction Books |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=17 August 2011}}

ప్రస్తుతం సోషియోబయాలజీ అనేది దాదాపు అన్ని విశ్వవిద్యాలయాల జీవశాస్త్ర విభాగాల్లో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంది. {{cite book |last=Hagen |first=Edward H. |author-link=Edward Hagen (anthropologist) |title=The Handbook of Evolutionary Psychology |editor=Buss, David M. |publisher=[[John Wiley & Sons]] |year=2005 |chapter =Controversial Issues in Evolutionary Psychology |pages=145–173 |isbn=978-0471264033 |doi=10.1002/9780470939376.ch5}} అయితే విమర్శలను తప్పించుకోవడానికి ప్రస్తుతం దీనిని [[behavioral ecology|ప్రవర్తనా పర్యావరణ శాస్త్రం]] అని కూడా పిలుస్తున్నారు.

== సిద్ధాంతం (Theory) ==

=== ప్రకృతి వరణం (Natural selection) ===

[[File:Nikolaas Tinbergen 1978.jpg |upright |thumb |సోషియోబయాలజీ అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించిన [[Nikolaas Tinbergen|నికోలాస్ టింబర్గెన్]]]]

సోషియోబయాలజిస్టుల ప్రకారం, మనుషుల మరియు జంతువుల ప్రవర్తన ప్రకృతి వరణం యొక్క ఫలితం. ఏదైనా ఒక ప్రవర్తనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవాలంటే, దానిని పరిణామ క్రమంలో విశ్లేషించాలని వారు వాదిస్తారు. సోషియోబయాలజీ రెండు ముఖ్యమైన ప్రతిపాదనల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది:

కొన్ని ప్రవర్తనా లక్షణాలు వారసత్వంగా వస్తాయి.

ఈ వారసత్వ లక్షణాలు ప్రకృతి వరణం ద్వారా మెరుగుపరచబడ్డాయి మరియు అవి జీవించిన వాతావరణంలో మనుగడకు సహాయపడ్డాయి.

జంతువుల ప్రవర్తనను వివరించడానికి సోషియోబయాలజీ [[Nikolaas Tinbergen|నికోలాస్ టింబర్గెన్]] యొక్క [[Tinbergen's four questions|నాలుగు ప్రశ్నలను]] ఉపయోగిస్తుంది. {{cite journal |last=Birkhead |first=T. R. |title=Reflections |journal=Behavioral Ecology |volume=25 |issue=2 |date=1 March 2014 |issn=1045-2249 |doi=10.1093/beheco/art123 |doi-access=free |pages=239–241 |url=https://academic.oup.com/beheco/article-pdf/25/2/239/605702/art123.pdf}} వీటిలో రెండు జాతుల స్థాయికి (Species level), మిగిలిన రెండు వ్యక్తిగత స్థాయికి (Individual level) సంబంధించినవి. జాతుల స్థాయి ప్రశ్నలను "అంతిమ వివరణలు" (Ultimate explanations) అంటారు: {{Cite journal |last=MacDougall-Shackleton |first=Scott A. |date=2011-07-27 |title=The levels of analysis revisited |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=366 |issue=1574 |pages=2076–2085 |doi=10.1098/rstb.2010.0363 |pmc=3130367 |pmid=21690126}}

ఒక ప్రవర్తన మనుగడకు ఎలా సహాయపడుతోంది? (పరివర్తనా విధి)

ఆ ప్రవర్తన ఏ చారిత్రక పరిణామ ప్రక్రియ ద్వారా ఏర్పడింది? ([[phylogeny|ఫైలోజెనీ]])

వ్యక్తిగత స్థాయి ప్రశ్నలను "సమీప వివరణలు" (Proximate explanations) అంటారు:

ఒక జీవి పెరుగుదల కాలంలో ఆ ప్రవర్తన ఎలా అభివృద్ధి చెందుతుంది? ([[ontogeny|ఆంటోజెనీ]])

ఆ ప్రవర్తన వెనుక ఉన్న శారీరక కారణాలు ఏమిటి? (ఉదాహరణకు మెదడు నిర్మాణం, హార్మోన్లు)

=== మనుషులలో సోషియోబయాలజీ (In humans) ===

మానవ ప్రవర్తనా జన్యుశాస్త్రంలో జరిగిన పరిశోధనల ప్రకారం సృజనాత్మకత, బహిర్ముఖత్వం (Extroversion), దూకుడు, మరియు [[Intelligence quotient|ఐక్యూ]] వంటి లక్షణాలకు అధిక వారసత్వ గుణం (High heritability) ఉందని తేలింది. అయితే, వారసత్వంగా వచ్చినంత మాత్రాన పర్యావరణం లేదా సంస్కృతి ఆ లక్షణాలను మార్చలేదని అర్థం కాదు. {{Cite journal |last1=Johnson |first1=Wendy |last2=Turkheimer |first2=E. |last3=Gottesman |first3=Irving |last4=Bouchard |first4=Thomas |year=2009 |title=Beyond Heritability: Twin Studies in Behavioral Research |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=18 |issue=4 |pages=217–220 |url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Johnson%20%282009%29.pdf |access-date=29 June 2010 |doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01639.x |pmc=2899491 |pmid=20625474 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20100911043817/http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Johnson%20(2009).pdf |archive-date= Sep 11, 2010 }} ఉదాహరణకు, ఎత్తు అనేది 90% జన్యువుల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది, కానీ సరైన పోషకాహారం లేకపోతే ఆ వ్యక్తి పెరగలేకపోవచ్చు. {{Cite journal |last=Turkheimer |first=Eric |date=April 2008 |title=A Better Way to Use Twins for Developmental Research |journal=LIFE Newsletter |volume=2 |issue=1 |pages=2–5 |url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Turkheimer%20%282008%29.pdf |access-date=29 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125033850/http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Turkheimer%20(2008).pdf |archive-date= Nov 25, 2011 }}

కొందరు సిద్ధాంతకర్తలు నేరపూరిత ప్రవర్తన (Criminal behavior) కూడా కొన్ని పరిస్థితులలో పరిణామపరంగా లాభదాయకమని వాదించారు. {{cite journal |last=Mealey |first=Linda |title=The Sociobiology of Sociopathy: An Integrated Evolutionary Model |journal=Behavioral and Brain Sciences |date=1995 |volume=18 |issue=3 |pages=523–541 |doi=10.1017/S0140525X00039595 |s2cid=53956461 |url=http://www.bbsonline.org/Preprints/OldArchive/bbs.mealey.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20021026131543/http://www.bbsonline.org/Preprints/OldArchive/bbs.mealey.html |access-date=27 October 2020 |archive-date=2002-10-26 |url-access=subscription }} లీ ఎల్లిస్ ప్రతిపాదించిన 'పరిణామ నాడీ ఆండ్రోజెనిక్ సిద్ధాంతం' (ENA theory) ప్రకారం, మగవారిలో ఉండే పోటీ తత్వం మరియు నేర ప్రవర్తనకు ఆడవారి లైంగిక వరణం (Sexual selection) ఒక కారణం. {{cite book |last1=Hernán |first1=Roberto |title=Gender Differences in Cooperation and Competition |date=2015 |work=Experimental Economics: Volume 1: Economic Decisions |pages=154–168 |editor-last=Branas-Garza |editor-first=Pablo |place=London |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |doi=10.1057/9781137538192_10 |isbn=978-1-137-53819-2 |last2=Kujal |first2=Praveen |editor2-last=Cabrales |editor2-first=Antonio}} ప్రముఖ నవలా రచయిత ఎలియాస్ కానెట్టి కూడా బానిసత్వం మరియు నిరంకుశత్వం వంటి సాంస్కృతిక ఆచారాలలో సోషియోబయాలజీ పాత్రను గమనించారు. [[Elias Canetti]], ''[[Crowds and Power]]''. Harmondsworth: Penguin, 1981, pp. 444–445.

== జన్యుశాస్త్రం (Genetics) ==

జన్యువులు ప్రవర్తనను ఎలా శాసిస్తాయో చెప్పడానికి ఎలుకలపై చేసిన ప్రయోగాలు ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. మెదడులోని సెరోటోనిన్ వ్యవస్థను నియంత్రించే FEV అనే జన్యువు లోపిస్తే, ఎలుకలలో విపరీతమైన దూకుడు మరియు ఆందోళన కనిపిస్తాయి. {{cite journal | last1=Hendricks | first1=Timothy J. | last2=Fyodorov | first2=Dmitry v. | last3=Wegman | first3=Lauren J. | last4=Lelutiu | first4=Nadia B. | last5=Pehek | first5=Elizabeth A. | last6=Yamamoto | first6=Bryan | last7=Silver | first7=Jerry | last8=Weeber | first8=Edwin J. | last9=Sweatt | first9=J.David | last10=Deneris | first10=Evan S. | title=Pet-1 ETS Gene Plays a Critical Role in 5-HT Neuron Development and Is Required for Normal Anxiety-like and Aggressive Behavior | journal=[[Neuron (journal)|Neuron]] | volume=37 | issue=2 | date=2003 | doi=10.1016/S0896-6273(02)01167-4 | doi-access=free | pages=233–247 | pmid=12546819 }} ఈ జన్యువు లేని మగ ఎలుకలు ఇతర మగ ఎలుకలను వెంటనే అటాక్ చేస్తాయి. అలాగే, పిల్లల పెంపకానికి సంబంధించిన ప్రవర్తనలో కూడా జన్యువులు ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తాయి. {{cite journal |last1=Lerch-Haner |first1=J.K. |last2=Frierson |first2=D. |last3=Crawford |first3=L.K. |last4=Beck |first4=S.G. |last5=Deneris |first5=E.S. |date=Sep 2008 |title=Serotonergic transcriptional programming determines maternal behavior and offspring survival |journal=[[Nature Neuroscience]] |volume=11 |issue=9 |pages=1001–1003 |doi=10.1038/nn.2176 |pmid=19160496 |pmc=2679641 }}

జంతువులలో ప్రవర్తన వెనుక జన్యువుల పాత్రను అందరూ అంగీకరిస్తారు, కానీ మానవ సమాజాల్లోని సంక్లిష్ట ప్రవర్తనలను వివరించడానికి జన్యువులను వాడటం ఇప్పటికీ వివాదాస్పదంగానే ఉంది. {{cite news |last1=Fisher |first1=Helen |title='Wilson,' They Said, 'Your All Wet!' |url=https://www.nytimes.com/books/98/12/06/specials/wilson-naturalist.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=21 July 2015 |date=16 October 1994}} {{cite magazine |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=Sociobiology: the art of storytelling |magazine=[[New Scientist]] |date=16 November 1978 |volume=80 |issue=1129 |pages=530–533 |url=https://books.google.com/books?id=tRj7EyRFVqYC&pg=PA530}}

== విమర్శలు మరియు స్పందనలు (Reception) ==

[[Steven Pinker|స్టీవెన్ పింకర్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు సోషియోబయాలజీ విమర్శకులను తప్పుబడుతుంటారు. విమర్శకులు కేవలం రాజకీయ కారణాల వల్ల మరియు 'జీవసంబంధ నియతివాదం' (Biological determinism) మీద ఉన్న భయంతోనే ఈ శాస్త్రాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నారని ఆయన వాదించారు. {{cite book |author=Pinker, Steven |author-link=Steven Pinker |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature |publisher=Penguin Books |location=New York |year=2002 |page=149 |isbn=978-0-14-200334-3 |title-link=The Blank Slate }} మరోవైపు రిచర్డ్ లెవోంటిన్, స్టీవెన్ రోజ్ వంటి వారు సోషియోబయాలజీ శాస్త్రీయంగా సరైనది కాదని వాదించారు. గౌల్డ్ సోషియోబయాలజీని యూజెనిక్స్‌తో పోల్చి విమర్శించారు. {{cite book |author=Gould, Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |year=1996 |title=The Mismeasure of Man |url=https://archive.org/details/mismeasureofman00goul_1 |url-access=registration |page=Introduction to the Revised Edition}}

ప్రముఖ భాషావేత్త [[Noam Chomsky|నోమ్ చోమ్స్కీ]] కూడా సోషియోబయాలజీపై తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు. మనుషులు జీవసంబంధమైన జీవులని, కాబట్టి వారి ప్రవర్తనను కూడా అలాగే అధ్యయనం చేయాలని ఆయన 1975లో చెప్పారు. మనుషులలో సహజంగా ఉండే సహకార గుణం వల్లే అరాజకవాద సమాజాలు సాధ్యమవుతాయని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. [[Noam Chomsky|Chomsky, Noam]] (1995). [http://www.chomsky.info/articles/199505--.htm#TXT2.23 "Rollback, Part II."] ''Z Magazine'' 8 (Feb.): 20–31.

విల్సన్ తన సిద్ధాంతం సమాజం ఎలా "ఉండాలి" అని చెప్పడం లేదని, కేవలం ఎలా "ఉంది" అని మాత్రమే వివరిస్తుందని స్పష్టం చేశారు. ఈ వివాదాల చరిత్రను {{cite book |last=Cronin |first=Helena |author-link=Helena Cronin |title=The ant and the peacock: Altruism and sexual selection from Darwin to today |year=1993 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45765-1 }} {{cite book |last=Segerstråle |first=Ullica |title=Defenders of the truth: The sociobiology debate |year=2000 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286215-0 }} {{cite book |last=Alcock |first=John |title=The triumph of sociobiology |year=2001 |location=Oxford, UK |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514383-6 |url=https://archive.org/details/triumphofsociobi00alco }} వంటి గ్రంథాలు వివరంగా వివరిస్తాయి.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

{{cols |colwidth=15em}}

[[Biocultural anthropology|జీవసంస్కృతిక మానవశాస్త్రం]]

[[Biosemiotics|బయోసెమియోటిక్స్]]

[[Cultural evolution|సాంస్కృతిక పరిణామం]]

[[Evolutionary psychology|పరిణామ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం]]

[[Kin selection|బంధుత్వ వరణం]]

[[Memetics|మెమెటిక్స్]]

[[Social neuroscience|సామాజిక నాడీ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
{{colend}}

== మూలాలు (References) ==

{{reflist |30em}}

== వనరులు (Sources) ==

{{cite book |last=Alcock |first=John |title=The triumph of sociobiology |year=2001 |location=Oxford, UK |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514383-6 |url=https://archive.org/details/triumphofsociobi00alco }}

{{cite book |editor=Barkow, Jerome |year=2006 |title=Missing the Revolution: Darwinism for Social Scientists |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513002-7 |ref=none}}

{{cite book |last=Cronin |first=Helena |author-link=Helena Cronin |title=The ant and the peacock: Altruism and sexual selection from Darwin to today |year=1993 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45765-1 }}

{{cite book |last=Segerstråle |first=Ullica |title=Defenders of the truth: The sociobiology debate |year=2000 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286215-0 }}

== ఇతర పఠనాలు (Further reading) ==

{{cite book |last=Etcoff |first=Nancy |author-link=Nancy Etcoff |title=Survival of the Prettiest: The Science of Beauty |publisher=[[Anchor Books]] |year=1999 |isbn=978-0-385-47942-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/survivalofpretti00nanc |ref=none}}

{{cite book |last1=Kaplan |first1=Gisela |author-link1=Gisela Kaplan |last2=Rogers |first2=Lesley J. |title=Gene Worship: Moving Beyond the Nature/Nurture Debate over Genes, Brain, and Gender |publisher=Other Press |year=2003 |isbn=978-1-59051-034-6 |ref=none}}

{{cite book |last=Lerner |first=Richard M. |author-link=Richard M. Lerner |title=Final Solutions: Biology, Prejudice, and Genocide |publisher=[[Pennsylvania State University Press]] |year=1992 |isbn=978-0-271-00793-9 |ref=none}}

== బయటి లింకులు (External links) ==

{{Commons category}}
{{Wikiquote}}

[http://plato.stanford.edu/entries/sociobiology/ సోషియోబయాలజీ] (స్టాన్‌ఫోర్డ్ ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఆఫ్ ఫిలాసఫీ)

[https://www.nytimes.com/2008/07/15/science/15wils.html?pagewanted=1 ఎడ్వర్డ్ ఓ. విల్సన్ - చీమల నుండి మానవ పరిణామం నేర్చుకోవడం]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
{{sociobiology |state=expanded}}
{{Branches of biology}}
{{Biology_nav}}
{{evolutionary psychology}}
{{ethology}}
{{Nikolaas Tinbergen}}
{{Authority control}}

సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రము

2026-03-31T12:44:26Z

WikiPBR: Created page with " '''సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం''' (Social psychology) అనేది ఇతరుల వాస్తవ, ఊహాజనిత లేదా పరోక్ష ఉనికి వల్ల వ్యక్తుల ఆలోచనలు, భావాలు, మరియు ప్రవర్తనలు ఎలా ప్రభావితమవుతాయో వివరించే..."

'''సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం''' (Social psychology) అనేది ఇతరుల వాస్తవ, ఊహాజనిత లేదా పరోక్ష ఉనికి వల్ల వ్యక్తుల [[thought|ఆలోచనలు]], [[feeling|భావాలు]], మరియు [[behavior|ప్రవర్తనలు]] ఎలా ప్రభావితమవుతాయో వివరించే ఒక శాస్త్రీయ అధ్యయనం.<ref>{{cite encyclopedia|last=Allport|first=G. W|year=1985|title=The Historical Background of Social Psychology|editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson|encyclopedia=The Handbook of Social Psychology|location=New York|publisher=[[McGraw Hill]]|page=5}}</ref>

సాధారణంగా సమాజ శాస్త్రం (Sociology) లో కూడా ఇలాంటి అంశాలే ఉన్నప్పటికీ, మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలోని ఈ విభాగం సమాజం కంటే 'వ్యక్తి' (Individual) మీద ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. సామాజిక నిర్మాణం, [[social structure]] మరియు [[culture|సంస్కృతి]] వంటివి మనిషి యొక్క [[personality|వ్యక్తిత్వం]] మీద, ప్రవర్తన మీద మరియు సామాజిక శ్రేణులలో (Social hierarchies) వారి స్థానం మీద ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇది వివరిస్తుంది. ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా ప్రయోగశాల పరిశోధనలు (Laboratory research) మరియు ప్రయోగాత్మక పద్ధతుల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.

సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు మానవ ప్రవర్తనను మానసిక స్థితిగతులు మరియు సామాజిక పరిస్థితుల మధ్య ఉన్న సంబంధంగా వివరిస్తారు. ఆలోచనలు, భావాలు ఏ పరిస్థితులలో కలుగుతాయి, మరియు అవి సామాజిక పరస్పర చర్యలను (Social interactions) ఎలా మారుస్తాయో వీరు నిశితంగా పరిశీలిస్తారు.<ref>{{cite journal |last1=Karimova|first1=Nazakat |date=2022-12-15 |title=Socio-Psychological mechanisms of the interactive relationship between ideology and public psychology |url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.38-53.pdf |journal=[[Metafizika Journal]] |language=az |volume=5 |issue=4 |pages=38–53 |issn=2616-6879 |eissn=2617-751X |oclc=1117709579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112173709/https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5,No.4,Serial.20,pp.38-53.pdf |archive-date=2022-11-12 |access-date=2022-10-14}}</ref>

== చరిత్ర (History) ==

=== 19వ శతాబ్దం ===
19వ శతాబ్దంలో సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా గుర్తింపు పొందడం మొదలైంది. ఆ కాలంలో శాస్త్రవేత్తలు మానవ స్వభావానికి సంబంధించిన వివిధ అంశాలకు నిర్దిష్టమైన కారణాలను వెతకడం ప్రారంభించారు. వారు మానవ ప్రవర్తనను శాస్త్రీయంగా విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నించారు.<ref>{{cite journal | last1= Gergen | first1= K. J. | year= 1973 | title= Social Psychology as History | journal= Journal of Personality and Social Psychology | volume= 26 | issue= 2 | pages= 309–320 | doi= 10.1037/h0034436 | url= http://www.swarthmore.edu/kenneth-gergen/available-manuscripts | access-date= 17 November 2019 | archive-date= 22 October 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20191022100757/https://www.swarthmore.edu/kenneth-gergen/available-manuscripts | url-status= live | url-access= subscription }}</ref> 1898లో [[Norman Triplett|నార్మన్ ట్రిపులెట్]] నిర్వహించిన ప్రయోగం ఈ రంగంలో మైలురాయిగా నిలిచింది. ఒక వ్యక్తి ఒంటరిగా పని చేస్తున్నప్పుడు కంటే, ఇతరుల సమక్షంలో ఉన్నప్పుడు వేగంగా పని చేస్తారని ఆయన నిరూపించారు. దీనినే 'సామాజిక సులభతరం' (Social facilitation) అని పిలుస్తారు.<ref>{{cite journal|last=Triplett|first=Norman|author-link=Norman Triplett|year=1898|title=The dynamogenic factors in pacemaking and competition|journal=[[American Journal of Psychology]]|volume=9|pages=507–533|doi=10.2307/1412188|issue=4|jstor=1412188|s2cid=54217799}}</ref>

=== 20వ శతాబ్దం ===
వోల్ఫ్‌గ్యాంగ్ స్ట్రోబ్ ప్రకారం, ఆధునిక సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం 1924లో ఫ్లాయిడ్ ఆల్‌పోర్ట్ రాసిన పాఠ్యపుస్తకంతో ఒక రూపు సంతరించుకుంది. ఆయన దీనిని సామాజిక ప్రవర్తన యొక్క ప్రయోగాత్మక అధ్యయనంగా నిర్వచించారు.<ref>{{cite journal | last1 = Stroebe | first1 = W | year = 2012 | title = The truth about Triplett (1898), but nobody seems to care | url = | journal = Perspectives on Psychological Science | volume = 7 | issue = 1| pages = 54–57 | doi = 10.1177/1745691611427306 | pmid = 26168422 }}</ref>

[[File:Sculpture of Kurt Lewin, 2011-2.jpg|thumb|కుర్ట్ లెవిన్ విగ్రహం]]

[[Kurt Lewin|కుర్ట్ లెవిన్]] మరియు ఆయన శిష్యులు చేసిన పరిశోధనలు ఈ రంగాన్ని ఎంతో ప్రభావితం చేశాయి.<ref>{{Cite web |title=Kurt Lewin: groups, experiential learning and action research – infed.org |url=https://infed.org/kurt-lewin-groups-experiential-learning-and-action-research/ |access-date=2024-10-10 |website=infed.org |archive-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127075854/http://www.infed.org/thinkers/et-lewin.htm }}</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, సైన్యం కోసం ప్రచారాలు (Propaganda) మరియు ఒప్పించడం (Persuasion) వంటి అంశాలపై సైకాలజిస్టులు పని చేశారు. యుద్ధం తర్వాత, లింగ వివక్ష మరియు జాతి వివక్ష (Racial prejudice) వంటి సామాజిక సమస్యలపై పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి.<ref>{{Cite journal |last=Howard |first=Judith A. |date=August 2000 |title=Social Psychology of Identities |journal=Annual Review of Sociology |volume=26 |issue=1 |pages=367–393 |doi=10.1146/annurev.soc.26.1.367 |issn=0360-0572}}</ref>

1960లలో కాగ్నిటివ్ డిసోనెన్స్ (Cognitive dissonance), దూకుడు (Aggression), మరియు సామాజిక పరిస్థితులు మనిషిని ఎలా మారుస్తాయో అధ్యయనం చేయడం మొదలైంది. అయితే 1970లలో ప్రయోగశాల పరిశోధనలలోని నైతిక విలువలపై (Ethics) తీవ్రమైన చర్చలు జరిగాయి. దీనివల్ల ఈ శాస్త్రం మరింత పరిణతి చెందింది.

=== 21వ శతాబ్దం ===
ప్రస్తుత కాలంలో పరిశోధనలు అత్యంత కఠినమైన నైతిక నియమాల మధ్య జరుగుతున్నాయి. ఆధునిక పరిశోధకులు అట్రిబ్యూషన్ (Attribution), సామాజిక సంజ్ఞానం (Social cognition), మరియు స్వీయ-భావన (Self-concept) వంటి అంశాలపై ఆసక్తి చూపుతున్నారు.<ref>{{Cite journal|last=Gecas|first=Viktor|date=1982|title=The Self-Concept|journal=Annual Review of Sociology|volume=8|pages=1–33|issn=0360-0572|jstor=2945986|doi=10.1146/annurev.so.08.080182.000245}} </ref>ముఖ్యంగా కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో, సామాజిక దూరం మరియు భయం వంటివి ప్రజల ప్రవర్తనను ఎలా మార్చాయో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేశారు. ఈ శాస్త్రం ఇప్పుడు ఆరోగ్యం, విద్య మరియు పని ప్రదేశాలలో కూడా అన్వయించబడుతోంది.

== ప్రధాన సిద్ధాంతాలు- భావనలు ==

=== వైఖరులు (Attitudes) ===
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో, వైఖరి అనేది ఒక విషయం లేదా వ్యక్తి పట్ల మనకు ఉండే నేర్చుకున్న మూల్యాంకనం.<ref>{{cite book|last=Sison|first=Erick Louie A.|title=The Dynamics of Persuasion|publisher=Lawrence Erlbaum|year=2008|location=New York}}</ref> మనం దేనినైనా ఇష్టపడటం లేదా అయిష్టపడటం అనేవి వైఖరులే. ఉదాహరణకు, ఒక రాజకీయ పార్టీ సిద్ధాంతాలను నమ్మడం.

లియోన్ ఫెస్టెంజర్ ప్రతిపాదించిన 'కాగ్నిటివ్ డిసోనెన్స్' సిద్ధాంతం ప్రకారం, మన ఆలోచనలు పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు మనలో ఒక రకమైన అసౌకర్యం కలుగుతుంది. దీనివల్ల మనం మన ప్రవర్తనను లేదా ఆలోచనలను మార్చుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాం.<ref>Festinger, L. (1957). ''A Theory of Cognitive Dissonance''. California: Stanford University Press.</ref>

=== ఒప్పించడం (Persuasion) ===
మనుషుల వైఖరిని లేదా ప్రవర్తనను మార్చడానికి చేసే ప్రయత్నమే ఒప్పించడం. ఇందులో ఐదు ముఖ్యాంశాలు ఉంటాయి:<ref>{{Cite book|last=Myers|first=David|title=Social Psychology|publisher=McGraw-Hill|year=2010|isbn=978-0-07-337066-8|edition=10th|location=New York|pages=234–253}}</ref>

కమ్యూనికేషన్: మాట్లాడే వ్యక్తి యొక్క నమ్మకం మరియు ఆకర్షణ.
సందేశం: తర్కం లేదా భయం వంటి భావోద్వేగాలతో కూడిన సమాచారం.
శ్రోతలు: వినేవారి వయస్సు మరియు వ్యక్తిత్వం.
మాధ్యమం: టీవీ, రేడియో, ఇంటర్నెట్ లేదా ముఖాముఖి చర్చ.
సందర్భం: పరిస్థితి మరియు వాతావరణం.
[[File:Elm-diagram.jpg|thumb|469x480px|ఎలాబరేషన్ లైక్లిహుడ్ మోడల్ (ELM) - ఒప్పించే పద్ధతిని చూపే చిత్రం.]]

=== సామాజిక సంజ్ఞానం ===
ఇతరుల గురించి మనం సమాచారాన్ని ఎలా సేకరిస్తాం, ఎలా గుర్తుంచుకుంటాం అనేదే సామాజిక సంజ్ఞానం.<ref>{{Cite book |last=DeLamater |first=John D. |author-link=John DeLamater |display-authors=etal |title=Social Psychology |date=8 July 2014 |publisher=Avalon |isbn=978-0-8133-4951-0 |oclc=883566075}}</ref> ఇందులో ముఖ్యమైనది 'అట్రిబ్యూషన్' (Attribution). మనం చేసే పనులకు లేదా ఇతరులు చేసే పనులకు మనం చెప్పుకునే కారణాలనే అట్రిబ్యూషన్ అంటారు. ఇందులో 'ఫండమెంటల్ అట్రిబ్యూషన్ ఎర్రర్' అనే ఒక లోపం ఉంది. అంటే ఇతరులు చేసే తప్పులకు వారి వ్యక్తిత్వమే కారణమని, మనం చేసే తప్పులకు మాత్రం పరిస్థితులు కారణమని అనుకోవడం.

=== స్వీయ-భావన (Self-concept) ===
మన గురించి మనకు ఉండే నమ్మకాలే స్వీయ-భావన. డారిల్ బెమ్ యొక్క 'సెల్ఫ్-పర్సెప్షన్ థియరీ' ప్రకారం, మన సొంత ప్రవర్తనను మనం గమనించడం ద్వారా మన గురించి మనకు అవగాహన కలుగుతుంది.<ref>{{Cite book|last=Bem|first=Daryl J.|title=Self Perception Theory|publisher=Academic Press|year=1972|isbn=978-0-12-015206-3|series=Advances in Experimental Social Psychology|volume=6|pages=1–62|chapter=Self-Perception Theory|doi=10.1016/S0065-2601(08)60024-6|author-link=Daryl Bem}}</ref>

=== సామాజిక ప్రభావం (Social influence) ===
ఒక వ్యక్తి ఇతరుల వల్ల తన ప్రవర్తనను మార్చుకోవడాన్ని సామాజిక ప్రభావం అంటారు. ఇందులో మూడు రకాలు ఉంటాయి:

అనుగుణ్యత (Conformity): గుంపులోని అందరిలాగే ప్రవర్తించడం.

అనుకూలత (Compliance): ఎవరైనా అడిగినప్పుడు ఆ పని చేయడం.

విధేయత (Obedience): పై అధికారుల ఆదేశాలను పాటించడం.

=== సమూహ గతిశీలత (Group dynamics) ===
[[File:Soc-psy diagram.jpg|thumb|right|గుంపుల మధ్య ఉండే సంబంధాలను అధ్యయనం చేయడం.]]
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు గుంపుల ప్రవర్తనను (Crowd behavior) అధ్యయనం చేస్తారు. ఒక సమూహంలో ఉండటం వల్ల వ్యక్తులకు ఒక కొత్త గుర్తింపు లభిస్తుంది. కొన్నిసార్లు గుంపులో ఉండటం వల్ల మనిషి తన సొంత స్పృహను కోల్పోయి, అనామకుడిగా (Anonymity) భావిస్తాడు. దీనివల్ల కొన్నిసార్లు ప్రమాదకరమైన పనులకు కూడా పాల్పడే అవకాశం ఉంటుంది.<ref>{{cite book|last=Forsyth|first=Donelson R.|url=https://archive.org/details/groupdynamics00fors_0|title=Group Dynamics|publisher=Thomson-Wadworth|year=2006|edition=4th|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-00729-6|oclc=1035146459|url-access=limited}}</ref>

=== వ్యక్తుల మధ్య ఆకర్షణ (Interpersonal attraction) ===
[[File:Factors influencing Interpersonal attraction.svg|thumb|వ్యక్తుల మధ్య ఆకర్షణకు కారణమయ్యే అంశాలు.]]
మనుషులు ఒకరినొకరు ఇష్టపడటానికి కారణమయ్యే అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. సమానత్వం (Similarity) అనేది ఇందులో చాలా ముఖ్యమైనది. మనలాంటి ఆలోచనలు, అలవాట్లు ఉన్నవారిని మనం ఎక్కువగా ఇష్టపడతాం.<ref>{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = Donn | year = 1961 | title = Interpersonal attraction and attitude similarity | url = https://psycnet.apa.org/record/1962-06365-001 | journal = [[Journal of Abnormal Psychology|Journal of Abnormal and Social Psychology]] | volume = 62 | issue = 3| pages = 713–15 | doi = 10.1037/h0044721 | pmid = 13875334 }} </ref>రాబర్ట్ స్టెర్న్‌బర్గ్ ప్రేమలో మూడు భాగాలు ఉంటాయని చెప్పారు: సాన్నిహిత్యం, అభినివేశం మరియు నిబద్ధత.<ref>{{cite journal|last=Sternberg|first=Robert J|author-link=Robert Sternberg|year=1986|title=A Triangular Theory of Love|url=https://pdfs.semanticscholar.org/1484/6e479240d11894b714117a4031166b140829.pdf|journal=[[Psychological Review]]|publisher=[[American Psychological Association|APA]]|volume=93|issue=2|pages=119–35|doi=10.1037/0033-295X.93.2.119|s2cid=7047234}}</ref>

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==

సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం అనేది ఒక అనుభవపూర్వక శాస్త్రం (Empirical science). ఇది ప్రయోగాలు మరియు గణాంకాల (Statistics) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.

శాస్త్రవేత్తలు ప్రధానంగా నియంత్రిత ప్రయోగాలు (Controlled experiments) చేస్తారు. ఇందులో కొన్ని అంశాలను (Independent variables) మార్చడం ద్వారా ఫలితాల్లో (Dependent variable) ఎలాంటి మార్పులు వస్తాయో గమనిస్తారు. అలాగే సర్వేల ద్వారా పెద్ద ఎత్తున ప్రజల అభిప్రాయాలను సేకరిస్తారు.

అయితే, చాలా పరిశోధనలు కేవలం విశ్వవిద్యాలయాల్లో చదివే విద్యార్థుల మీద మాత్రమే జరగడం ఒక లోపంగా పరిగణించబడుతోంది. దీనివల్ల వచ్చే ఫలితాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా అందరికీ వర్తిస్తాయని చెప్పలేము.<ref>{{Cite journal|last=Sears|first=David O.|author-link=David O. Sears|year=1986|title=College Sophomores in the Laboratory: Influences of a Narrow Data Base on Social Psychology's View of Human Nature|url=https://pdfs.semanticscholar.org/ab3a/efd4b9b5fb93ff91ed671f34c37e22717121.pdf|journal=Journal of Personality and Social Psychology|publisher=[[American Psychological Association|APA]]|volume=51|issue=3|pages=515–530|doi=10.1037/0022-3514.51.3.515|bibcode=1986JPSP...51..515S |s2cid=14408635}}</ref>

== ప్రసిద్ధ ప్రయోగాలు ==

==== ఆష్ అనుగుణ్యత ప్రయోగం ====
[[File:Asch experiment.png|thumb|left|రేఖల పొడవును పోల్చే ఆష్ ప్రయోగం.]]
సోలమన్ ఆష్ నిర్వహించిన ఈ ప్రయోగంలో, ఒక గదిలో ఉన్న అందరూ తప్పుడు సమాధానం చెబితే, చివరి వ్యక్తి కూడా తన కళ్లకు నిజం కనిపిస్తున్నా మెజారిటీ ప్రజల కోసం తప్పుడు సమాధానమే చెప్పాడు. అంటే ప్రజలు గుంపులో ఉన్నప్పుడు వారి సొంత నిర్ణయాల కంటే ఇతరుల నిర్ణయాలకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.<ref>{{cite journal|last=Asch|first=Solomon E.|author-link=Solomon Asch|year=1955|title=Opinions and Social Pressure|url=https://www.lucs.lu.se/wp-content/uploads/2015/02/Asch-1955-Opinions-and-Social-Pressure.pdf|journal=[[Scientific American]]|volume=193|issue=5|pages=31–35|doi=10.1038/scientificamerican1155-31|bibcode=1955SciAm.193e..31A|s2cid=4172915|access-date=24 April 2020}}</ref>

==== మిల్‌గ్రామ్ విధేయత ప్రయోగం (Milgram experiment) ====
[[File:Milgram experiment v2.svg|right|thumb|200px|అధికారుల మాట విని ఇతరులకు కరెంట్ షాక్ ఇస్తున్నట్లుగా భావించే మిల్‌గ్రామ్ ప్రయోగం.]]
స్టాన్లీ మిల్‌గ్రామ్ చేసిన ఈ ప్రయోగం మనిషి యొక్క విధేయతను పరీక్షించింది. అధికారుల ఆదేశాల మేరకు సామాన్య మనుషులు కూడా ఇతరులకు హాని చేయడానికి సిద్ధపడతారని ఇది నిరూపించింది.<ref>{{cite book|last=Milgram|first=Stanley|title=Obedience to Authority: An Experimental View|title-link=Obedience to Authority: An Experimental View|publisher=Harper & Row|year=1975|isbn=978-0-06-090475-3|location=New York|author-link=Stanley Milgram}}</ref>

==== బాండూరా బోబో డాల్ ప్రయోగం (Bandura's Bobo doll) ====
[[Albert Bandura|అల్బెర్ట్ బాండూరా]] పిల్లలు ఇతరులను చూసి దూకుడుగా ఎలా ప్రవర్తిస్తారో (Imitation) ఈ ప్రయోగం ద్వారా నిరూపించారు. ఒక బొమ్మను కొడుతున్న పెద్దలను చూసిన పిల్లలు, తాము కూడా ఆ బొమ్మను అలాగే కొట్టడం మొదలుపెట్టారు.<ref>{{cite journal|last1=Bandura|first1=Albert|last2=Ross|first2=D|last3=Ross|first3=S.A|year=1961|title=Transmission of aggression through imitation of aggressive models|url=https://pdfs.semanticscholar.org/3706/7acd33ad2ba2ed384baada06e7d74b800399.pdf|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=63|issue=3|pages=575–82|doi=10.1037/h0045925|pmid=13864605|s2cid=18361226}}</ref>

== నైతిక విలువలు (Ethics) ==
మునపటి కాలంలో జరిగిన కొన్ని ప్రయోగాలు (ఉదాహరణకు మిల్‌గ్రామ్ ప్రయోగం) నేటి కాలంలో నైతికంగా తప్పుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. ఎందుకంటే అవి ప్రయోగంలో పాల్గొనే వ్యక్తులను తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడికి గురి చేస్తాయి. ప్రస్తుతం ప్రతి ప్రయోగం 'ఇన్‌స్టిట్యూషనల్ రివ్యూ బోర్డ్' (IRB) అనుమతి తీసుకోవాలి. పాల్గొనేవారికి ప్రయోగం ముగిసిన తర్వాత అన్ని విషయాలను వివరించాలి (Debriefing).<ref>{{cite book | doi=10.1037/13272-019 | chapter=Deception in research | title=APA handbook of ethics in psychology, Vol 2: Practice, teaching, and research | date=2012 | last1=Kimmel | first1=Allan J. | pages=401–421 | isbn=978-1-4338-1002-2 }}</ref>

== పునరావృత సంక్షోభం (Replication crisis) ==
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో వెలువడిన అనేక పాత పరిశోధనలు ఇప్పుడు మళ్లీ చేసినప్పుడు ఒకే రకమైన ఫలితాలను ఇవ్వడం లేదు. దీనినే 'రెప్లికేషన్ క్రైసిస్' అని అంటారు. దీనివల్ల శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనా పద్ధతులను మరింత పకడ్బందీగా మార్చుకుంటున్నారు.<ref>{{cite journal|last1=Open Science Collaboration|date=2015|title=Estimating the reproducibility of psychological science|url=http://hub.hku.hk/bitstream/10722/230596/1/Content.pdf|journal=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|volume=349|issue=6251|article-number=aac4716|doi=10.1126/science.aac4716|pmid=26315443|via=HKU Scholars Hub|hdl-access=free|hdl=10722/230596|s2cid=218065162|access-date=24 April 2020}}</ref>

== "WEIRD" సమస్య ==
చాలా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పరిశోధనలు పాశ్చాత్య (Western), విద్యావంతులైన (Educated), పారిశ్రామిక (Industrialized), సంపన్న (Rich), మరియు ప్రజాస్వామ్య (Democratic) దేశాలలోనే జరుగుతున్నాయి. దీనివల్ల వచ్చే ఫలితాలు ప్రపంచంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల ప్రజల ప్రవర్తనను సరిగ్గా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు. దీనినే 'WEIRD' సమస్య అంటారు.<ref>{{Cite journal |last1=Rad |first1=Mostafa Salari |last2=Martingano |first2=Alison Jane |last3=Ginges |first3=Jeremy |date=2018-11-05 |title=Toward a psychology of ''Homo sapiens'': Making psychological science more representative of the human population |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=45 |pages=11401–11405 |doi=10.1073/pnas.1721165115 |doi-access=free |pmid=30397114 |pmc=6233089 |bibcode=2018PNAS..11511401R |issn=0027-8424}}</ref>

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[మానవ శాస్త్రం]]

[[పురావస్తు శాస్త్రం]]

[[ఆర్థిక శాస్త్రం]]

[[సామాజిక శాస్త్రం]]

[[భాషా శాస్త్రము]]

[[మానసిక శాస్త్రం]]

== మూలాలు (References) ==
{{Reflist}}

{{Commons category|Social psychology}}
{{wikiversity}}
{{wikiquote}}

{{Authority control}}
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[Category:సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:ప్రవర్తనా శాస్త్రాలు]]
[[Category:సమాజ శాస్త్రం]]

మానసిక శాస్త్రం

2026-03-31T12:34:27Z

WikiPBR: Created page with " '''మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం''' లేదా '''మానసిక శాస్త్రం''' (Psychology) అనేది మనస్సు మరియు ప్రవర్తన గురించి శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేసే ఒక అద్భుతమైన శాస్త్రం.<ref> [https://www.apa.org/support/about-apa Frequently asked questions about APA]..."

'''మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం''' లేదా '''మానసిక శాస్త్రం''' (Psychology) అనేది [[mind|మనస్సు]] మరియు [[behavior|ప్రవర్తన]] గురించి శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేసే ఒక అద్భుతమైన శాస్త్రం.<ref> [https://www.apa.org/support/about-apa Frequently asked questions about APA] Retrieved on November 28th, 2023</ref>. ఇందులో మనుషులు మరియు జంతువుల ప్రవర్తనలు, స్పృహలో ఉన్నప్పుడు కలిగే అనుభూతులు (conscious phenomena), అచేతన మనస్సులోని విషయాలు (unconscious phenomena) వంటి అనేక అంశాలు ఉంటాయి. ఆలోచనలు, భావాలు, మరియు ప్రేరణల వంటి మానసిక ప్రక్రియలను ఇది లోతుగా విశ్లేషిస్తుంది. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం అనేది కేవలం ఒక చిన్న విషయం కాదు, ఇది [[Natural science|ప్రకృతి శాస్త్రాలు]] మరియు [[social science|సామాజిక శాస్త్రాల]] మధ్య ఉన్న సరిహద్దులను కలుపుతూ సాగే ఒక విస్తారమైన విద్యా విభాగం.

జీవశాస్త్రపరంగా ఆలోచించే మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు మెదడు యొక్క పనితీరును అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ఇది ఈ శాస్త్రాన్ని [[neuroscience|నాడీ విజ్ఞాన శాస్త్రంతో]] అనుసంధానిస్తుంది. సామాజిక శాస్త్రవేత్తలుగా, వీరు వ్యక్తులు మరియు సమాజంలోని వివిధ సమూహాల ప్రవర్తనను అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటారు.<ref>{{Cite book |last=Fernald |first=Dodge |url=https://books.google.com/books?id=Q7p-J4-SWuQC |title=Psychology: Six Perspectives |date=2008 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=en}}Hockenbury & Hockenbury. Psychology. Worth Publishers, 2010.</ref>

ఈ రంగంలో పనిచేసే నిపుణులను లేదా పరిశోధకులను [[psychologist|మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు]] లేదా సైకాలజిస్టులు అని పిలుస్తారు. వీరిలో కొందరిని ప్రవర్తనా శాస్త్రవేత్తలుగా లేదా సంజ్ఞానాత్మక శాస్త్రవేత్తలుగా (Cognitive scientists) కూడా వర్గీకరించవచ్చు. మానసిక విధులు వ్యక్తిగత మరియు సామాజిక ప్రవర్తనలో ఎలాంటి పాత్ర పోషిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి సైకాలజిస్టులు ప్రయత్నిస్తారు. మరికొందరు మన ప్రవర్తన వెనుక ఉన్న శారీరక మరియు నాడీ సంబంధిత ప్రక్రియలను అన్వేషిస్తారు.{{r|Leahey 2001|r={{cite book | last=Leahey | first=Thomas | title=A history of modern psychology | year=2001}}}}

మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు పర్సెప్షన్ (Perception), కాగ్నిషన్ (Cognition), శ్రద్ధ (Attention), భావోద్వేగాలు (Emotion), తెలివితేటలు (Intelligence), వ్యక్తిగత అనుభవాలు, ప్రేరణ (Motivation), మెదడు పనితీరు మరియు వ్యక్తిత్వం (Personality) వంటి అనేక విషయాలపై పరిశోధనలు చేస్తారు. సమాజంలో మనుషుల మధ్య ఉండే సంబంధాలు, మానసిక దృఢత్వం (Psychological resilience), కుటుంబ పరిస్థితులు వంటి అంశాలు కూడా వీరి పరిధిలోకి వస్తాయి. వీరు అచేతన మనస్సు (Unconscious mind) గురించి కూడా అధ్యయనం చేస్తారు.[[Psychoanalysis]] మరియు ఇతర లోతైన మనస్తత్వ శాస్త్ర రూపాలు సాధారణంగా అచేతన మనస్సు గురించి సిద్ధాంతాలతో ముడిపడి ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, బిహేవియరిస్టులు క్లాసికల్ కండిషనింగ్ మరియు ఆపరెంట్ కండిషనింగ్ వంటి విషయాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు.<ref>{{cite web |title=psychology |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?scope=Entries&q=psychology&tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=23 June 2024}}</ref>

== పద ఉత్పత్తి నిర్వచనాలు ) ==

'సైకాలజీ' అనే పదం గ్రీకు పదం 'సైకి' (''[[Psyche (psychology)|psyche]]'') నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం ఆత్మ లేదా ప్రాణం. పదంలోని రెండో భాగం 'లోగియా' (''[[wikt:-logia|-logia]]'') నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "అధ్యయనం" లేదా "పరిశోధన".<ref>{{Cite web |title=Etymology of "psychology" by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |access-date=2025-04-11 |website=etymonline |language=en-US}}</ref> ఈ పదాన్ని పునరుజ్జీవన కాలంలో (Renaissance) మొదటిసారిగా ఉపయోగించారు. లాటిన్ రూపమైన 'psychiologia' ను మార్కో మరులిక్ అనే క్రొయేషియా పండితుడు 1510–1520 మధ్య కాలంలో తన పుస్తకంలో వాడారు.<ref>{{ cite journal |author1=Raffaele d'Isa |author2=Charles I. Abramson |title=The origin of the phrase comparative psychology: an historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |date=2023 |article-number=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115}}</ref>

ఇంగ్లీష్ భాషలో ఈ పదం మొదటిసారిగా 1694లో స్టీవెన్ బ్లాంకార్ట్ రాసిన 'ద ఫిజికల్ డిక్షనరీ'లో కనిపించింది. గ్రీకు అక్షరం [[Psi (Greek)|'''Ψ''' (''psi'')]] సైకాలజీ రంగానికి చిహ్నంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది. 1890లో విలియం జేమ్స్ సైకాలజీని "మానసిక జీవితం యొక్క శాస్త్రం" అని నిర్వచించారు. అయితే, 1913లో జాన్ బి. వాట్సన్ దీనిని ప్రవర్తనను అంచనా వేసే మరియు నియంత్రించే ఒక స్వచ్ఛమైన ఆబ్జెక్టివ్ శాస్త్రంగా అభివర్ణించారు.<ref>{{cite journal | last1 = Watson | first1 = John B. | author-link = John B. Watson | title = Psychology as the Behaviorist Views It | url = http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf | journal = Psychological Review | volume = 20 | issue = 2 | year = 1913 | doi = 10.1037/h0074428}}</ref>

== చరిత్ర (History) ==

పురాతన నాగరికతలైన ఈజిప్ట్, గ్రీస్, చైనా, ఇండియా మరియు పర్షియా అన్నీ మనస్సు గురించి అధ్యయనం చేశాయి. ప్రాచీన ఈజిప్టులో 'ఎబర్స్ పాపిరస్' అనే పత్రంలో కుంగుబాటు (Depression) గురించి ప్రస్తావించబడింది. గ్రీకు తత్వవేత్తలైన థేల్స్, ప్లేటో మరియు అరిస్టాటిల్ మనస్సు ఎలా పనిచేస్తుందో వివరించారు. క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దంలో గ్రీకు వైద్యుడు హిప్పోక్రేట్స్ మానసిక రుగ్మతలకు శారీరక కారణాలు ఉంటాయని సిద్ధాంతీకరించారు.<ref>T.L. Brink. (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. "Unit One: The Definition and History of Psychology." pp 9 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf]</ref>

చైనాలో కన్ఫ్యూషియస్ మరియు బౌద్ధమతం బోధనల నుండి మనస్తత్వ శాస్త్ర ఆలోచనలు పుట్టాయి. ఇక్కడ మెదడును జ్ఞానానికి కేంద్రంగా భావించేవారు. భారతదేశంలో హిందూ తత్వశాస్త్రం మనిషి యొక్క ఆత్మ మరియు మనస్సు మధ్య ఉన్న తేడాలను అన్వేషించింది. యోగా వంటి ప్రక్రియలు ఉన్నతమైన స్పృహను సాధించడానికి మార్గాలుగా ఎదిగాయి.<ref>Anand C. Paranjpe, "From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India", in Brock (ed.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref>

ఐరోపాలో 18వ శతాబ్దంలో క్రిస్టియన్ వోల్ఫ్ సైకాలజీని ఒక ప్రత్యేక శాస్త్రంగా గుర్తించారు. 1879లో విల్హెల్మ్ వుండ్ట్ జర్మనీలో మొదటి సైకాలజీ ప్రయోగశాలను స్థాపించడంతో ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Experimental psychology) ఆరంభమైంది.

== ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఆరంభం ==

[[File:James McKeen Cattell.jpg|thumb|upright=.7|అమెరికాలో మొదటి సైకాలజిస్ట్ అయిన [[James McKeen Cattell|జేమ్స్ మెక్‌కీన్ కాటెల్]]]]
[[File:Wundt-research-group.jpg|thumb|జర్మన్ సైకాలజిస్ట్ [[Wilhelm Wundt|విల్హెల్మ్ వుండ్ట్]] తన సహోద్యోగులతో కలిసి తన ప్రయోగశాలలో, సుమారు 1880 కాలంలో.]]
[[File:One of Pavlov's dogs.jpg|thumb|రష్యన్ సైకాలజిస్ట్ [[Ivan Pavlov|ఇవాన్ పావ్లోవ్]] ప్రయోగాలలో ఉపయోగించిన కుక్కలలో ఒకటి.]]

తత్వవేత్త జాన్ స్టువర్ట్ మిల్ మానవ మనస్సును శాస్త్రీయంగా పరిశోధించవచ్చని నమ్మారు.<ref>{{cite book |author=Henley TB |year=2019 |title=Hergenhahn's ''An introduction to the history of psychology'' |edition=8th |location=Boston |publisher=Cengage |isbn=978-1-337-56415-1}}</ref> గుస్తావ్ ఫెచ్నర్ 1830లలో సైకోఫిజిక్స్ పరిశోధనలు ప్రారంభించారు. వుండ్ట్ తన ప్రయోగశాల ద్వారా మనస్సులోని ప్రాథమిక అంశాలను విడదీసి అధ్యయనం చేయడం మొదలుపెట్టారు.

హెర్మన్ ఎబ్బింగ్‌హాస్ మెమరీ (జ్ఞాపకశక్తి) మీద ప్రయోగాలు చేసి, మనం విషయాలను ఎలా మర్చిపోతామో వివరించే మోడల్స్‌ను తయారు చేశారు. 20వ శతాబ్దపు ఆరంభంలో గెస్టాల్ట్ సైకాలజీ (Gestalt psychology) పుట్టింది. దీని ప్రకారం మనం విషయాలను విడివిడి భాగాలుగా కాకుండా, ఒక సంపూర్ణ రూపంగా (Whole) చూస్తాము.
{{r|Luria 1973|r={{cite book | last=Luria | first=A. R. | title=The working brain | year=1973}}}}

అమెరికాలో జి. స్టాన్లీ హాల్ మొదటి సైకాలజీ ల్యాబ్‌ను స్థాపించారు. విలియం జేమ్స్ 'ఫంక్షనలిజం' అనే ధోరణిని ముందుకు తెచ్చారు, ఇది ప్రవర్తన మనిషికి ఎలా ఉపయోగపడుతుందో వివరిస్తుంది. రష్యాలో ఇవాన్ పావ్లోవ్ కుక్కల మీద చేసిన ప్రయోగాల ద్వారా 'క్లాసికల్ కండిషనింగ్' అనే అభ్యాస ప్రక్రియను కనుగొన్నారు.<ref>{{Cite journal |last=Windholz |first=G. |year=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=941–946}}</ref>

== మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో ప్రధాన విభాగాలు ==

సైకాలజీలో విభిన్న ఆలోచనా ధోరణులు ఉన్నాయి. అవి మనిషిని వివిధ కోణాల్లో విశ్లేషిస్తాయి.

=== జీవసంబంధ విభాగం (Biological) ===
[[File:Simulated Connectivity Damage of Phineas Gage 4 vanHorn PathwaysDamaged.jpg|thumb|[[Phineas Gage|ఫినియాస్ గేజ్]] మెదడులోని నాడీ వ్యవస్థ దెబ్బతిన్న తీరును చూపే చిత్రం.]]
ఈ విభాగం ప్రకారం ఆలోచనలు మరియు భావాలకు జీవశాస్త్రమే పునాది. మెదడులోని భాగాలు ఎలా పనిచేస్తాయి, జన్యువులు మన ప్రవర్తనను ఎలా మారుస్తాయి అనేది ఇక్కడ ముఖ్యం. మెదడు గాయాల వల్ల మనుషుల ప్రవర్తన ఎలా మారుతుందో అధ్యయనం చేయడం ద్వారా అనేక విషయాలు తెలిశాయి. ఉదాహరణకు, [[Paul Broca|పాల్ బ్రోకా]] మాటలకు సంబంధించిన మెదడు భాగాన్ని కనుగొన్నారు.{{r|James 1890|r={{cite book | last=James | first=William | title=The principles of psychology | date=1983 | orig-date=1890}}}}

=== ప్రవర్తనావాదం (Behaviorism) ===
[[File:Skinner teaching machine 01.jpg|thumb|బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ తయారు చేసిన టీచింగ్ మెషీన్.]]
ప్రవర్తనావాదులు కేవలం బయటికి కనిపించే ప్రవర్తనను మాత్రమే శాస్త్రీయంగా కొలవగలమని నమ్ముతారు. [[B.F. Skinner|బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్]] ఆపరెంట్ కండిషనింగ్ ద్వారా బహుమతులు (Rewards) మరియు శిక్షలు (Punishments) ప్రవర్తనను ఎలా మారుస్తాయో చూపించారు. నోమ్ చోమ్స్కీ వంటి వారు దీనిని విమర్శించారు, ఎందుకంటే భాష వంటి సంక్లిష్ట విషయాలను కేవలం ప్రవర్తన ద్వారా వివరించలేము.{{r|Kozulin 1984|r={{cite book | last=Kozulin | first=Alex | title=Psychology in Utopia | year=1984}}}}

=== సంజ్ఞానాత్మక విభాగం (Cognitive) ===
[[File:Müller-Lyer illusion.svg|thumb|ముల్లర్-లయర్ భ్రమ (Optical illusion).]]
ఇది మనస్సు సమాచారాన్ని ఎలా తీసుకుంటుంది, ఎలా ప్రాసెస్ చేస్తుంది అనే విషయంపై దృష్టి పెడుతుంది. శ్రద్ధ, జ్ఞాపకశక్తి, సమస్య పరిష్కారం వంటివి ఇందులో భాగాలు. 1950లలో జరిగిన 'కాగ్నిటివ్ రివల్యూషన్' వల్ల ఈ విభాగం బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.<ref>Mandler, G. (2007). A history of modern experimental psychology. Cambridge, MA: MIT Press.</ref>

=== సామాజిక విభాగం (Social) ===
ఇతరుల సమక్షంలో వ్యక్తులు ఎలా ప్రవర్తిస్తారో ఇది వివరిస్తుంది. సమాజంలోని నిబంధనలు, సమూహాల మధ్య సంబంధాలు, నాయకత్వం వంటి అంశాలు ఇందులో ఉంటాయి.

=== మనో విశ్లేషణ ===
[[File:Hall Freud Jung in front of Clark.jpg|thumb|[[Sigmund Freud|సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్]], జి. స్టాన్లీ హాల్ మరియు [[Carl Jung|కార్ల్ జుంగ్]] (1909).]]
సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ అచేతన మనస్సు గురించి లోతైన సిద్ధాంతాలను అందించారు. మనకు తెలియని కోరికలు మన ప్రవర్తనను ఎలా శాసిస్తాయో ఆయన వివరించారు. ఆయన కలల విశ్లేషణ (Dream interpretation) మరియు ఫ్రీ అసోసియేషన్ వంటి పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టారు.

=== మానవతావాదం - అస్తిత్వవాదం ===
[[File:Maslow's Hierarchy of Needs.svg|thumb|అబ్రహాం మాస్లో అవసరాల సోపాన క్రమం.]]
ఈ విభాగం మనిషికి ఉండే స్వేచ్ఛా ఇచ్ఛ (Free will) మరియు తనను తాను అభివృద్ధి చేసుకునే శక్తి (Self-actualization) గురించి మాట్లాడుతుంది. [[Abraham Maslow|అబ్రహాం మాస్లో]] మరియు [[Carl Rogers|కార్ల్ రోజర్స్]] ఈ రంగంలో ప్రముఖులు. మనిషి కేవలం ప్రవర్తనల సముదాయం కాదని, అతనికి ఒక ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వం ఉంటుందని వీరు నమ్ముతారు.<ref>{{cite journal |last1=Kramer |first1=Robert |title=The Birth of Client-Centered Therapy |journal=Journal of Humanistic Psychology |date=1995}}</ref>

== ప్రధానాంశాలు ==

=== వ్యక్తిత్వం (Personality) ===
వ్యక్తిత్వం అనేది ఒక వ్యక్తిలో ఉండే స్థిరమైన ప్రవర్తన మరియు ఆలోచనా తీరు. దీనిని కొలవడానికి 'బిగ్ ఫైవ్' (Big Five) వంటి మోడల్స్‌ను వాడుతారు. ఇందులో ఎక్స్‌ట్రావెర్షన్, అగ్రీబుల్‌నెస్ వంటి ఐదు ముఖ్య లక్షణాలు ఉంటాయి.

=== అచేతన మనస్సు (Unconscious mind) ===
మనకు స్పష్టంగా తెలియకుండా మన మెదడులో జరిగే ప్రక్రియలు ఇవి. ఫ్రాయిడ్ దీనిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. ఆధునిక కాగ్నిటివ్ సైకాలజిస్టులు కూడా మనం తెలియకుండానే చేసే పనులు (Automaticity) అచేతన మనస్సు వల్లే జరుగుతాయని అంగీకరిస్తారు.

=== ప్రేరణ (Motivation) ===
మనుషులు కొన్ని పనులు ఎందుకు చేస్తారు? ఆకలి, దప్పిక వంటి శారీరక అవసరాల నుండి, గౌరవం, ప్రేమ వంటి మానసిక అవసరాల వరకు అన్నీ ప్రేరణ కిందికే వస్తాయి. మాస్లో చెప్పినట్లు మనకు ప్రాథమిక అవసరాలు తీరిన తర్వాతే ఉన్నతమైన ఆశయాల వైపు వెళ్తాము.{{cite book |author=Frankl, V.E. |title=Man's search for meaning |year=1984}}

=== అభివృద్ధి మనస్తత్వ శాస్త్రం (Developmental psychology) ===
[[File:Baby with book.jpg|thumb|శిశువుల అభివృద్ధిని గమనిస్తున్న సైకాలజిస్టులు.]]
పుట్టినప్పటి నుండి చనిపోయే వరకు మనిషిలో వచ్చే మార్పులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. పిల్లలు భాషను ఎలా నేర్చుకుంటారు, వారు పెద్దయ్యే కొద్దీ వారి ఆలోచనలు ఎలా మారుతాయి అనేది ఇందులో ముఖ్యం. [[Jean Piaget|జీన్ పియాజే]] పిల్లల ఆలోచనా తీరుపై అద్భుతమైన పరిశోధనలు చేశారు.{{r|Gregory 2011|r={{cite book | last=Gregory | first=Robert | title=Psychological testing | year=2011}}}}

== ఉపయోగాలు ==

మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం అనేక రంగాలలో అన్వయించబడుతుంది:

=== మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ ===
క్లినికల్ సైకాలజిస్టులు మానసిక వ్యాధులను గుర్తించి, చికిత్స అందిస్తారు. వీరు సైకోథెరపీ ద్వారా మనుషుల బాధలను తగ్గిస్తారు. కాగ్నిటివ్ బిహేవియరల్ థెరపీ (CBT) అనేది ప్రస్తుతం చాలా ప్రజాదరణ పొందిన చికిత్సా విధానం.

=== విద్యా రంగం ===
పిల్లల అభ్యాస సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి, పాఠశాలల్లో మంచి వాతావరణాన్ని కల్పించడానికి ఎడ్యుకేషనల్ సైకాలజిస్టులు పనిచేస్తారు. నేర్చుకోవడంలో ఇబ్బందులు ఉన్న పిల్లలకు వీరు సహాయం చేస్తారు.

=== పని , పరిశ్రమలు ===
పరిశ్రమల్లో ఉద్యోగుల పనితీరును మెరుగుపరచడానికి, వారిలో సంతృప్తిని పెంచడానికి ఐ/ఓ సైకాలజీ (I/O Psychology) ఉపయోగపడుతుంది. 'హాథోర్న్ ఎఫెక్ట్' (Hawthorne effect) ప్రకారం, మనుషులను ఎవరైనా గమనిస్తున్నారని తెలిస్తే వారి పనితీరు మారుతుంది.

=== సైనిక, నిఘా రంగాలు (Military and intelligence) ===
సైనికుల మానసిక స్థితిని అంచనా వేయడానికి, యుద్ధం వల్ల కలిగే ఒత్తిడిని (PTSD) తగ్గించడానికి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు సైన్యంలో పనిచేస్తారు.

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==

సైకాలజీలో సమాచారాన్ని సేకరించడానికి రకరకాల పద్ధతులు వాడుతారు:

నియంత్రిత ప్రయోగాలు (Controlled experiments): ఇందులో వేరియబుల్స్‌ను మార్చి ఫలితాలను గమనిస్తారు.

సర్వేలు (Surveys): పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజల నుండి అభిప్రాయాలను సేకరిస్తారు.

పరిశీలనా అధ్యయనాలు (Observational studies): మనుషులను వారి సహజ వాతావరణంలో గమనిస్తారు.

కేస్ స్టడీస్ (Case studies): ఒక వ్యక్తి లేదా ఒక ఘటనను లోతుగా అధ్యయనం చేస్తారు. ఉదాహరణకు, ఫినియాస్ గేజ్ కేస్ స్టడీ.

మెటా అనాలిసిస్ (Meta-analysis): ఒకే విషయంపై జరిగిన అనేక పరిశోధనలను కలిపి ఒక ఫలితాన్ని తీయడం.

== నైతిక విలువలు ==

సైకాలజీలో పరిశోధనలు చేసేటప్పుడు మానవ హక్కులను గౌరవించడం చాలా ముఖ్యం.

ఇన్‌ఫార్మ్‌డ్ కాన్సెంట్ (Informed consent): ప్రయోగంలో పాల్గొనేవారికి దాని గురించి ముందే వివరించి వారి అనుమతి తీసుకోవాలి.

గోప్యత (Confidentiality): పాల్గొనేవారి వ్యక్తిగత వివరాలను రహస్యంగా ఉంచాలి.

హాని చేయకపోవడం (Nonmaleficence): ఎవరికీ శారీరక లేదా మానసిక బాధ కలిగించకూడదు.

గతంలో జరిగిన కొన్ని ప్రయోగాలు (ఉదాహరణకు మిల్‌గ్రామ్ ఒబీడియన్స్ స్టడీ) నేడు నైతికంగా తప్పుగా పరిగణించబడుతున్నాయి, ఎందుకంటే అవి పాల్గొనేవారిని తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడికి గురిచేశాయి.<ref>American Psychological Association. (2016). Ethical principles of psychologists and code of conduct.</ref>

== మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో మహిళలు ==

20వ శతాబ్దపు ఆరంభం నుండి మహిళలు ఈ రంగంలో అద్భుతమైన కృషి చేస్తున్నారు.

అన్నా ఫ్రాయిడ్: పిల్లల మనస్తత్వ శాస్త్రంలో చికిత్సా పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశారు.

లేటా స్టెట్టర్ హోలింగ్‌వర్త్: మహిళలకు నెలసరి సమయంలో పని సామర్థ్యం తగ్గదని ప్రయోగపూర్వకంగా నిరూపించారు.

మేరీ ఐన్స్‌వర్త్: పిల్లలు మరియు తల్లిదండ్రుల మధ్య ఉండే అనుబంధంపై పరిశోధనలు చేశారు.

మార్తా బెర్నాల్: సైకాలజీలో పి.హెచ్.డి పొందిన మొదటి లాటిన్ అమెరికన్ మహిళ.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[శరీర ధర్మ శాస్త్రం]]

[[మానవ శాస్త్రం]]

[[ఆర్థిక శాస్త్రం]]

[[సామాజిక శాస్త్రం]]

[[భాషా శాస్త్రము]]

== మూలాలు (References) ==
{{Reflist}}

== మరింత సమాచారం (Further reading) ==
{{Refbegin|30em}}

Badcock, Christopher R. (2015). Nature-Nurture Controversy, History of.

Cascio, Wayne F. (2015). Industrial–Organizational Psychology.

Smith, Edward E. (2015). Cognitive Psychology: History.
{{Refend}}

== బయటి లింకులు (External links) ==

[http://www.apa.org/ అమెరికన్ సైకలాజికల్ అసోసియేషన్]

[http://www.psychologicalscience.org/ అసోసియేషన్ ఫర్ సైకలాజికల్ సైన్స్]

{{Authority control}}

[[Category:మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:ప్రవర్తనా శాస్త్రాలు]]
[[Category:అభిజ్ఞత]]
[[Category:బౌద్ధ మతం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

ఇథాలజీ

2026-03-31T09:09:21Z

WikiPBR: Created page with " {{Short description|జంతువుల ప్రవర్తన గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం}} {{Use British English|date=November 2025}} {{Use dmy dates|date=November 2025}} తేనెటీగలు చేసే waggle dance|వ్యాగిల్..."

{{Short description|జంతువుల ప్రవర్తన గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం}}
{{Use British English|date=November 2025}}
{{Use dmy dates|date=November 2025}}
[[File:Waggle dance photo.png|thumb|ఆహారం ఎక్కడుందో, ఏ దిశలో ఉందో చెప్పడానికి [[Honey bee|తేనెటీగలు]] చేసే [[waggle dance|వ్యాగిల్ డాన్స్ (వయ్యారపు నృత్యం)]].]]
[[File:Grebe Courtship (detail).jpg|thumb|[[Great crested grebe|గ్రేట్ క్రెస్టెడ్ గ్రీబ్]] పక్షులు జంటగా కలిసి చేసే సంక్లిష్టమైన [[courtship display|ప్రేమ ప్రదర్శన]].]]
[[File:Fighting impalas edit2.jpg|thumb|సంతానోత్పత్తి కాలంలో [[Rut (mammalian reproduction)|రట్]] సమయంలో పోరాడుకుంటున్న మగ [[impala|ఇంపాళాలు]].]]

'''ఇథాలజీ''' (Ethology) అనేది [[zoology|జంతుశాస్త్రం]]లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది ముఖ్యంగా [[Animal behaviour|జంతువుల ప్రవర్తన]] గురించి శాస్త్రీయంగా వివరిస్తుంది. మనుషులు కాకుండా ఇతర జంతువులు ప్రకృతిలో ఎలా జీవిస్తాయి, అవి ఒకదానితో ఒకటి ఎలా ప్రవర్తిస్తాయి అనే విషయాలను ఈ శాస్త్రం ద్వారా మనం తెలుసుకోవచ్చు. సాధారణంగా జంతువుల ప్రవర్తనను వాటి సహజ సిద్ధమైన పరిసరాలలో (Natural conditions) గమనించడం ఈ శాస్త్రం యొక్క ప్రత్యేకత.

ఈ శాస్త్రానికి పునాదులు 19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం మొదట్లో పడ్డాయి. ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త [[Charles Darwin|చార్లెస్ డార్విన్]] పరిశోధనలు దీనికి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. అలాగే అమెరికా, జర్మనీ దేశాలకు చెందిన [[ornithology|పక్షి శాస్త్రవేత్తలు]] (Ornithologists) కూడా ఈ రంగంలో ఎంతో కృషి చేశారు. వీరిలో [[Charles Otis Whitman|చార్లెస్ ఓ. విట్మన్]], [[Oskar Heinroth|ఓస్కర్ హీన్రోత్]], [[Wallace Craig|వాలెస్ క్రెయిగ్]] వంటి వారు ముఖ్యులు.

నవీన ఇథాలజీ 1930వ దశకంలో నిజమైన గుర్తింపు పొందింది. డచ్ జీవశాస్త్రవేత్త [[Nikolaas Tinbergen|నికోలాస్ టింబర్గెన్]], ఆస్ట్రియాకు చెందిన [[Konrad Lorenz|కొన్రాడ్ లోరెంజ్]], [[Karl von Frisch|కార్ల్ వాన్ ఫ్రిష్]] చేసిన పరిశోధనల వల్ల ఈ శాస్త్రం బాగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈ ముగ్గురు శాస్త్రవేత్తలకు వారు చేసిన అద్భుతమైన కృషికి గుర్తింపుగా 1973లో [[Nobel Prize in Physiology or Medicine|వైద్యశాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి]] లభించింది. ఇథాలజీ అనేది కేవలం ప్రయోగశాలలకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, అడవులు, బయటి వాతావరణంలో జంతువులను గమనించే క్షేత్ర స్థాయి పరిశోధనలతో (Field science) ముడిపడి ఉంటుంది. ఇది [[neuroanatomy|నరాల నిర్మాణం]], [[ecology|పర్యావరణ శాస్త్రం]], [[evolutionary biology|పరిణామ జీవశాస్త్రం]] వంటి ఇతర విభాగాలతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite book |last=Scott |first=Graham |title=Essential animal behavior |date=2007 |publisher=Blackwell Publ |isbn=978-0-632-05799-3 |edition=Nachdr. |location=Malden, Mass.}}</ref>

== పద ఉత్పత్తి (Etymology) ==

'ఇథాలజీ' (Ethology) అనే పదం [[Greek language|గ్రీకు భాష]] నుండి వచ్చింది. గ్రీకులో [[wikt:ἦθος|ἦθος]] (ఇథోస్) అంటే "స్వభావం" లేదా "ప్రవర్తన" అని అర్థం. అలాగే {{lang |grc |[[wikt:-λογία|-λογία]]}} (లోగియా) అంటే "అధ్యయనం" లేదా "శాస్త్రం" అని అర్థం. ఈ రెండు పదాల కలయికతో ఇథాలజీ ఏర్పడింది. ఈ పదాన్ని 1902లో అమెరికన్ [[entomologist|కీటక శాస్త్రవేత్త]] [[William Morton Wheeler|విలియం మోర్టన్ వీలర్]] మొదటిసారిగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.<ref name=insectbehavior>{{cite book |last1=Matthews |first1=Janice R. |author2=Matthews, Robert W. |title=Insect Behaviour |page=13 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-2388-9}}</ref>

== చరిత్ర ==

=== ఇథాలజీ ఆరంభం ===

[[File:Charles Darwin 1880.jpg|upright |thumb |[[Charles Darwin|చార్లెస్ డార్విన్]] (1809–1882) జంతువులలో భావోద్వేగాలు ఎలా వ్యక్తమవుతాయో పరిశోధించారు.]]

ఇథాలజీ శాస్త్రవేత్తలు ప్రధానంగా జంతువుల ప్రవర్తన కాలక్రమేణా ఎలా మారుతూ వచ్చింది (Evolution) అనే విషయంపై దృష్టి పెట్టారు. ప్రకృతిలో మనుగడ సాగించడానికి కొన్ని రకాల ప్రవర్తనలు ఎలా సహాయపడతాయో వారు అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని [[natural selection|ప్రకృతి వరణం]] అని అంటారు.

ఒక రకంగా చెప్పాలంటే, మొట్టమొదటి ఆధునిక ఇథాలజిస్ట్ చార్లెస్ డార్విన్ అని చెప్పవచ్చు. ఆయన 1872లో రాసిన ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' అనే పుస్తకం ఈ రంగంలో ఎంతో మందిని ప్రభావితం చేసింది. డార్విన్ తన శిష్యుడు [[George Romanes|జార్జ్ రోమానెస్]]ను కూడా ఈ దిశగా ప్రోత్సహించారు. రోమానెస్ జంతువుల తెలివితేటల గురించి పరిశోధనలు చేశారు. అయితే ఆయన వాడిన కొన్ని పద్ధతులు శాస్త్రీయంగా సరైనవి కావని కొందరు భావించారు. దీనిని [[anthropomorphism|ఆంత్రోపోమార్ఫిజం]] అంటారు, అంటే జంతువులకు కూడా మనుషుల్లాగే ఆలోచనలు ఉంటాయని ఊహించడం.<ref>{{cite web |url=[http://www.yorku.ca/andrewsk/documents/Keeley_Anthropomorphism.pdf](http://www.yorku.ca/andrewsk/documents/Keeley_Anthropomorphism.pdf) |title=Anthropomorphism, primatomorphism, mammalomorphism: understanding cross-species comparisons |last=Keeley |first=Brian L. |date=2004 |publisher=York University |page=527 |access-date=19 December 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20081217060503/http://www.yorku.ca/andrewsk/documents/Keeley_Anthropomorphism.pdf](https://web.archive.org/web/20081217060503/http://www.yorku.ca/andrewsk/documents/Keeley_Anthropomorphism.pdf) |archive-date=17 December 2008 |url-status=live}}</ref>

ఆ తర్వాత కాలంలో [[Eugène Marais|యూజీన్ మారైస్]], [[Charles Otis Whitman|చార్లెస్ ఓ. విట్మన్]], [[Oskar Heinroth|ఓస్కర్ హీన్రోత్]], [[Wallace Craig|వాలెస్ క్రెయిగ్]], [[Julian Huxley|జూలియన్ హక్స్లీ]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు జంతువుల సహజ సిద్ధమైన ప్రవర్తనల (Instinctive behaviours) మీద దృష్టి పెట్టారు. అంటే, నేర్చుకోకుండానే పుట్టుకతోనే ఒక జాతిలోని అన్ని జంతువులకు వచ్చే లక్షణాలను వారు గమనించారు. ఉదాహరణకు, పక్షులు గూడు కట్టుకోవడం, పిల్లలకు ఆహారం అందించడం వంటివి నేర్చుకోకుండానే వస్తాయి. <ref>{{Cite journal |last1=Schulze-Hagen |first1=Karl |last2=Birkhead |first2=Timothy R. |date=2015-01-01 |title=The ethology and life history of birds: the forgotten contributions of Oskar, Magdalena and Katharina Heinroth |journal=Journal of Ornithology |volume=156 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s10336-014-1091-3}}</ref>

వీరు ఏదైనా కొత్త జంతువు గురించి అధ్యయనం చేసేటప్పుడు మొదట [[ethogram|ఇథోగ్రామ్]] (Ethogram) అనే నివేదికను తయారు చేసేవారు. ఇందులో ఆ జంతువు రోజంతా ఏమేం పనులు చేస్తుంది, ఎన్నిసార్లు చేస్తుంది అనే వివరాలు ఉంటాయి. దీనివల్ల ఆ జంతువు ప్రవర్తన మీద ఒక స్పష్టమైన అవగాహన కలుగుతుంది.<ref name=insectbehavior/>

=== రంగం యొక్క అభివృద్ధి ===

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానికి ముందు కాలంలో ఐరోపా ఖండంలో [[Konrad Lorenz|కొన్రాడ్ లోరెంజ్]], [[Niko Tinbergen|నికో టింబర్గెన్]] చేసిన పనుల వల్ల ఇథాలజీ చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత టింబర్గెన్ బ్రిటన్ లోని [[University of Oxford|ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయానికి]] వెళ్లారు. అక్కడ ఆయన కృషి వల్ల బ్రిటన్ లో కూడా ఈ శాస్త్రం బలపడింది. దీనికి కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన [[William Homan Thorpe|విలియం థోర్ప్]], [[Robert Hinde|రాబర్ట్ హిండే]], [[Patrick Bateson|పాట్రిక్ బాటెసన్]] వంటి వారి సహకారం కూడా తోడైంది. <ref>{{cite book |last=Bateson |first=Patrick |author-link=Patrick Bateson |title=The Development and Integration of Behaviour: Essays in Honour of Robert Hinde |page=479 |isbn=978-0-521-40709-0 |year=1991 |publisher=Cambridge University Press}}</ref>

లోరెంజ్, టింబర్గెన్, వాన్ ఫ్రిష్ అనే ఈ ముగ్గురు శాస్త్రవేత్తలకు వారు ఇథాలజీ రంగంలో చేసిన అద్భుతమైన ఆవిష్కరణలకు గాను 1973లో ఉమ్మడిగా నోబెల్ బహుమతిని ఇచ్చి గౌరవించారు. జంతువుల వ్యక్తిగత, సామాజిక ప్రవర్తనలు ఎలా ఉంటాయో వీరు ప్రపంచానికి చాటి చెప్పారు.<ref name="Nobelprize">{{cite web |url=[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1973/index.html](https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1973/index.html) |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1973 |work=Nobelprize.org. |access-date=9 September 2016}}</ref>

ప్రస్తుతం ఇథాలజీ అనేది ఒక గొప్ప శాస్త్రంగా గుర్తింపు పొందింది. దీని కోసం ప్రత్యేకంగా అనేక అంతర్జాతీయ పత్రికలు (Journals) నడుస్తున్నాయి. ''[[Animal Behaviour (journal)|Animal Behaviour]]'', ''[[Applied Animal Behaviour Science]]'', ''[[Animal Cognition]]'' వంటివి వాటిలో కొన్ని. 1972లో మనుషుల ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేయడానికి 'ఇంటర్నేషనల్ సొసైటీ ఫర్ హ్యూమన్ ఇథాలజీ' అనే సంస్థను కూడా స్థాపించారు. <ref>{{cite web |title=Goals |url=[http://ishe.org/goals/](http://ishe.org/goals/) |publisher=[[International Society for Human Ethology]] |access-date=24 March 2024}}</ref>

=== సామాజిక ఇథాలజీ (Social ethology) ===

1972లో జాన్ హెచ్. క్రూక్ అనే శాస్త్రవేత్త ఒక ముఖ్యమైన విషయం చెప్పారు. అప్పటివరకు ఇథాలజీ అంటే కేవలం జంతువులను విడివిడిగా పరిశీలించడం మాత్రమే ఉండేది (Comparative ethology). కానీ భవిష్యత్తులో జంతువుల గుంపులు, వాటి మధ్య ఉండే సామాజిక సంబంధాల గురించి (Social ethology) చదవడం చాలా అవసరమని ఆయన వాదించారు. <ref name="Crook Goss-Custard 1972 pp. 277–312">{{cite journal |last1=Crook |first1=John H. |last2=Goss-Custard |first2=J. D. |title=Social Ethology |journal=Annual Review of Psychology |volume=23 |issue=1 |year=1972 |doi=10.1146/annurev.ps.23.020172.001425 |pages=277–312}}</ref>

1975లో [[E. O. Wilson|ఈ.ఓ. విల్సన్]] రాసిన ''[[Sociobiology: The New Synthesis]]'' అనే పుస్తకం వచ్చిన తర్వాత, ప్రవర్తనను సామాజిక కోణంలో చూడటం మొదలైంది. డార్విన్ సిద్ధాంతాలను అనుసరించి విల్సన్, రాబర్ట్ ట్రివర్స్, డబ్ల్యూ.డి. హామిల్టన్ వంటి వారు ఈ రంగాన్ని కొత్త పుంతలు తొక్కించారు. దీనివల్ల [[behavioural ecology|ప్రవర్తనా పర్యావరణ శాస్త్రం]] అనే కొత్త విభాగం పుట్టింది. <ref name=WilsonSociobiology>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |title=Sociobiology: the new synthesis |page=170 |year=2000 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-00089-6}}</ref>

జంతువులకు కూడా నమ్మకాలు, ఆలోచనలు ఉంటాయని 2020లో జర్మనీలోని రుహ్ర్ యూనివర్సిటీకి చెందిన టోబియాస్ స్టార్జాక్, ఆల్బర్ట్ న్యూవెన్ అనే పరిశోధకులు తమ పరిశోధనల ద్వారా తెలిపారు. <ref>{{cite news |title=What it means when animals have beliefs |url=[https://www.sciencedaily.com/releases/2020/06/200617145957.htm](https://www.sciencedaily.com/releases/2020/06/200617145957.htm) |newspaper=ScienceDaily |date=17 June 2020}}</ref>

== ఇథాలజిస్టుల కోసం టింబర్గెన్ చెప్పిన నాలుగు ప్రశ్నలు ==

[[Nikolaas Tinbergen|టింబర్గెన్]] ప్రకారం, ఏదైనా ఒక జంతువు ప్రవర్తనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవాలంటే నాలుగు రకాల ప్రశ్నలకు సమాధానాలు వెతకాలి. వీటిని టింబర్గెన్ యొక్క నాలుగు ప్రశ్నలు అని అంటారు: <ref>{{cite journal |last1=Tinbergen |first1=Niko |title=On aims and methods in ethology |journal=Zeitschrift für Tierpsychologie |date=1963 |volume=20 |issue=4 |pages=410–433}}</ref>

{| class="wikitable"
! ప్రశ్న !! వివరణ
|-
| **విధులు (Function)** || ఆ ప్రవర్తన వల్ల జంతువు బ్రతకడానికి లేదా పిల్లలను కనడానికి ఏమైనా ఉపయోగం ఉందా? ఆ జంతువు వేరే విధంగా కాకుండా ఎందుకు ఇలాగే ప్రవర్తిస్తోంది?
|-
| **కారణాలు (Causation)** || ఆ ప్రవర్తన రావడానికి బయటి వాతావరణంలో జరిగిన మార్పు ఏమిటి? గతంలో ఆ జంతువు నేర్చుకున్న విషయాలు ఈ ప్రవర్తనను ఎలా ప్రభావితం చేస్తున్నాయి?
|-
| **అభివృద్ధి (Development)** || వయస్సు పెరిగే కొద్దీ ఆ ప్రవర్తనలో ఎలాంటి మార్పులు వస్తున్నాయి? ఆ ప్రవర్తన రావడానికి చిన్నప్పుడు ఎలాంటి అనుభవాలు అవసరం?
|-
| **పరిణామ చరిత్ర (Evolutionary history)** || దగ్గరి సంబంధం ఉన్న ఇతర జంతువులతో పోలిస్తే ఈ ప్రవర్తన ఎలా ఉంది? కాలక్రమేణా ఆ ప్రవర్తన ఎలా మొదలై ఉండవచ్చు?
|}

ఈ నాలుగు ప్రశ్నలు ఒకదానికొకటి తోడుగా ఉంటాయి. ఏ ఒక్క దానిని విస్మరించినా ఆ జంతువు ప్రవర్తనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేము. ఉదాహరణకు, మనం ఆహారం ఎందుకు తింటాం అంటే 'ఆకలి వేస్తోంది' అని చెబుతాం. ఇది తక్షణ కారణం (Causation). కానీ అసలు ఆకలి ఎందుకు వేస్తుంది అంటే, మన శరీరానికి శక్తి కావాలి, అలా అయితేనే మనం ఆరోగ్యంగా ఉండి మనుగడ సాగించగలం (Function). ఈ విధంగా ఇథాలజీ ప్రతి చిన్న విషయాన్ని లోతుగా వివరిస్తుంది. <ref>Barrett et al. (2002) ''Human Evolutionary Psychology''. Princeton University Press. {{ISBN|9780691096223}}</ref>

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[జీవశాస్త్రం - అభివృద్ధి]]

[[జన్యుశాస్త్రం]]

[[అణు జీవశాస్త్రం]]

[[నరాల వ్యవస్థ]]

[[జీవకారుణ్య శాస్త్రం]]

[[జంతుశాస్త్రం]]

[[పరాన్నజీవి శాస్త్రం]]

[[మట్టి జీవశాస్త్రం]]

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== మరింత సమాచారం ==
* [[http://dmr.bsu.edu/utils/getfile/collection/ConspectusH/id/603/filename/604.pdf](http://dmr.bsu.edu/utils/getfile/collection/ConspectusH/id/603/filename/604.pdf) బర్క్‌హార్డ్, రిచర్డ్ డబ్ల్యూ. జూనియర్. "ఒక శాస్త్రీయ విభాగంగా ఇథాలజీ ఆవిర్భావం." హిస్టరీ కన్స్పెక్టస్ 1.7 (1981).]

== బయటి లింకులు ==
* {{Commonscatinline|Ethology}}

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

రాజనీతి శాస్త్రం

2026-03-23T13:16:51Z

WikiPBR: Created page with "<nowiki>Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు</nowiki>{{Short description|రాజకీయాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం, సామాజిక శాస్త్రం}}{{about|అధ్యయన రంగం||Political Science (disambiguation)}}{{redirect|Poli sci|సంగీత ఆల్బమ్|Poly Sci}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Use Oxford spelling|date=August 2016}} {{politics}} '''..."

<nowiki>[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]</nowiki>{{Short description|రాజకీయాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం, సామాజిక శాస్త్రం}}{{about|అధ్యయన రంగం||Political Science (disambiguation)}}{{redirect|Poli sci|సంగీత ఆల్బమ్|Poly Sci}}
{{Use dmy dates|date=August 2016}}

{{Use Oxford spelling|date=August 2016}}

{{politics}}

'''రాజనీతి శాస్త్రం''' (Political science, కొన్నిసార్లు '''poli sci''' అని సంక్షిప్తంగా పిలుస్తారు) అనేది [[రాజకీయాలు|రాజకీయాల]] శాస్త్రీయ కోణాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ప్రయత్నించే ఒక రంగం. ఇది [[పాలన]] వ్యవస్థలు, [[Power (social and political)|అధికారం]], రాజకీయ కార్యకలాపాల విశ్లేషణ, [[Political philosophy|రాజకీయ తత్వం]], [[Political behavior|రాజకీయ ప్రవర్తన]], అనుబంధ [[Constitution|రాజ్యాంగాలు]], [[Law|చట్టాలు]] అధ్యయనిస్తుంది. ఈ రంగంలో నిపుణులను '''రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు''' అంటారు. ప్రధానంగా [[Normativity|నైతిక]] దృష్టితో [[Value judgments|విలువ నిర్ణయాల]] ద్వారా రాజకీయాలను అంచనా వేసే [[Political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] కంటే భిన్నంగా, రాజనీతి శాస్త్రం వాస్తవంగా ఉన్న విషయాలను వివరించడం, విశదీకరించడంపై దృష్టి పెడుతుంది; నైతిక నిర్ణయాలకంటే [[Empirical evidence|అనుభవ ఆధారాలకు]] ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Is there a difference beteeen political philosophy and political science?|url=https://bigthink.com/videos/is-there-a-difference-beteeen-political-philosophy-and-political-science/|access-date=2026-03-16|website=Big Think|language=en-US}}</ref>

రాజనీతి శాస్త్రం 19వ శతాబ్దం చివరలో [[Empiricism|అనుభవపరిజ్ఞానం]], [[Positivism|పాజిటివిజం]] వ్యాప్తి నేపథ్యంలో స్వతంత్ర విద్యా విభాగంగా రూపు దిద్దుకుంది. విశ్వవిద్యాలయాల వృత్తిపరమైన అభివృద్ధి, 1903లో [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]] స్థాపన మొదలైన అంశాల నేపథ్యంలో ఇది చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, చట్టం నుండి వేరుపడింది. 1950ల [[Behavioralism|వర్తనవాద విప్లవం]] మానవ ప్రవర్తనను నిష్పక్షపాతంగా, శాస్త్రీయంగా వివరించడానికి [[Quantitative research|పరిమాణాత్మక పరిశోధన పద్ధతులు]] — [[Survey sampling|సర్వేలు]], [[Historiography|చారిత్రక విశ్లేషణ]], అనుభవ పరీక్షణ — వినియోగంపై దృష్టి మళ్ళించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.

== చరిత్ర ==
{{main|History of political science}}

=== మూలాలు ===
సామాజిక శాస్త్రంగా, ఆధునిక రాజనీతి శాస్త్రం 19వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభించింది; రాజకీయ [[Philosophy|తత్వశాస్త్రం]], చరిత్ర నుండి వేరుపడసాగింది.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bevir|first=Mark|date=2022|title=A History of Political Science|url=https://www.cambridge.org/core/elements/history-of-political-science/F1FADCBCCCCB95BB3B8DF694A0A805F3|journal=Cambridge University Press|language=en|doi=10.1017/9781009043458|isbn=978-1-009-04345-8|url-access=subscription}}</ref> 19వ శతాబ్దం చివరి వరకు కూడా రాజనీతి శాస్త్రాన్ని చరిత్ర నుండి వేరైన స్వతంత్ర రంగంగా పరిగణించడం అసాధారణంగా ఉండేది.<ref name=":1" /> "రాజనీతి శాస్త్రం" అనే పదాన్ని ఎల్లప్పుడూ [[Political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] నుండి వేరుగా చూడలేదు. ఈ ఆధునిక విభాగానికి నైతిక తత్వం, రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రం, [[Political theology|రాజకీయ వేదాంతం]], చరిత్ర తదితర రంగాలు పూర్వగాములుగా నిలిచాయి.{{Citation needed|date=April 2024}}

సాధారణంగా, శాస్త్రీయ [[Political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] ప్రధానంగా [[Greece|గ్రీకు]], [[Age of Enlightenment|జ్ఞానోదయ]] ఆలోచనలతో నిర్వచించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|last=Zeitlin|first=Irving M.|title=Rulers and Ruled: An Introduction to Classical Political Theory|date=1997|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-7877-3|doi=10.3138/9781442679498|jstor=10.3138/9781442679498}}</ref> రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు "[[Modernity|ఆధునికత]]", సమకాలీన [[Nation state|జాతీయ రాజ్యం]] అధ్యయనంపై ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపుతారు; శాస్త్రీయ అధ్యయనంతో పాటు [[Sociologists|సామాజిక శాస్త్రవేత్తలతో]] పదజాలాన్ని కూడా పంచుకుంటారు (ఉదా: [[Structure and agency|నిర్మాణం, కర్తృత్వం]]).<ref>{{Cite journal|last=Sigelman|first=Lee|date=2010|title=Terminological Interchange Between Sociology and Political Science|journal=Social Science Quarterly|volume=91|issue=4|pages=883–905|doi=10.1111/j.1540-6237.2010.00740.x|jstor=42956439|issn=0038-4941}}</ref>

19వ శతాబ్దం చివరలో విశ్వవిద్యాలయాల్లో రాజనీతి శాస్త్రం పేరుతో విభాగాలు, పీఠాలు ఏర్పడటంతో ఈ రంగం వర్సిటీ విభాగంగా గుర్తింపు పొందింది. "రాజనీతి శాస్త్రవేత్త" అనే పదవిని సాధారణంగా ఆ రంగంలో డాక్టరేట్ లేదా మాస్టర్స్ పట్టా పొందినవారికి వర్తిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=How to Become a Political Scientist|url=http://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627210137/https://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4|archive-date=27 June 2018|access-date=13 September 2016|agency=Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor}}</ref> గత రాజకీయ అధ్యయనాలను ఒకే విభాగంలో విలీనం చేయడం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]], ''[[American Political Science Review|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ రివ్యూ]]'' వరుసగా 1903, 1906లో స్థాపించబడ్డాయి — [[Politics|రాజకీయాల]] అధ్యయనాన్ని ఆర్థిక శాస్త్రం, ఇతర సామాజిక దృగ్విషయాల నుండి వేరు చేయడానికి ఇవి ప్రయత్నించాయి. APSA సభ్యత్వం 1904లో 204 నుండి 1915 నాటికి 1,462కి పెరిగింది.<ref name=":1" /> చరిత్ర, తత్వం, చట్టం, సామాజిక శాస్త్రం, ఆర్థిక శాస్త్రం నుండి వేరుగా రాజనీతి శాస్త్ర విభాగాలు నెలకొల్పడంలో APSA సభ్యులు కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref name=":1" />
[[File:Map_of_unitary_and_federal_states.svg|right|thumb|300x300px|ప్రపంచ దేశాలను [[Federation|సమాఖ్య]] (ఆకుపచ్చ) రాజ్యాలు, [[Unitary state|ఏకీకృత]] (నీలం) రాజ్యాలుగా విభజించే ప్రపంచ పటం — రాజనీతి శాస్త్రానికి సంబంధించిన రచన]]
''[[Political Science Quarterly|పొలిటికల్ సైన్స్ క్వార్టర్లీ]]'' పత్రికను 1886లో అకాడమీ ఆఫ్ పొలిటికల్ సైన్స్ స్థాపించింది. దాని తొలి సంచికలో [[Munroe Smith|మన్రో స్మిత్]] రాజనీతి శాస్త్రాన్ని "రాజ్యం గురించిన శాస్త్రం" అని నిర్వచించారు — రాజ్య నిర్మాణం, విధులు, రాజ్యాల మధ్య సంబంధాలు దీని పరిధిలో ఉంటాయని తెలిపారు.<ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Munroe|date=1886|title=Introduction: The Domain of Political Science|journal=Political Science Quarterly|volume=1|issue=1|page=2|doi=10.2307/2139299|jstor=2139299}}</ref>

1940వ దశకం చివరలో రాజనీతి శాస్త్రాన్ని ప్రోత్సహించడానికి UNESCO చేసిన కృషిలో భాగంగా, అంతర్జాతీయ రాజనీతి శాస్త్ర సంఘం 1949లో స్థాపించబడింది; ఫ్రాన్స్‌లో 1949, బ్రిటన్‌లో 1950, పశ్చిమ జర్మనీలో 1951లో జాతీయ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref name=":1" />

1903లో స్థాపించబడిన అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్ (APSA) రాజనీతి శాస్త్ర అధ్యయనానికి ముఖ్యమైన వృత్తిపరమైన సంస్థ; 100కు పైగా దేశాల్లో 11,000 మందికి పైగా సభ్యులకు సేవలందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=About APSA|url=https://apsanet.org/about/about-apsa/|access-date=2025-09-08|website=American Political Science Association (APSA)|language=en-US}}</ref>

=== వర్తన విప్లవం, నూతన సంస్థావాదం ===
1950, 1960లలో [[Behavioralism|వర్తన విప్లవం]] ఈ రంగాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది — వ్యక్తి, సమూహ ప్రవర్తనను క్రమబద్ధంగా, శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడంపై దృష్టి నిలిచింది. చట్టపు గ్రంథాల వివరణ లేదా సంస్థలపై కాకుండా రాజకీయ ప్రవర్తన అధ్యయనంపై దృష్టి పెట్టడం ఆరంభకాల వర్తన రాజనీతి శాస్త్రం లక్షణం. [[Robert Dahl|రాబర్ట్ డాల్]], [[Philip Converse|ఫిలిప్ కన్వర్స్]], సామాజిక శాస్త్రవేత్త [[Paul Lazarsfeld|పాల్ లాజార్స్‌ఫెల్డ్]], ప్రజాభిప్రాయ పండితుడు [[Bernard Berelson|బెర్నార్డ్ బెరెల్సన్]] చేసిన పని ఇందుకు ఉదాహరణ.{{Citation needed|date=April 2024}}

1960ల చివర, 1970ల తొలిలో [[Game theory|గేమ్ థియరీ]] ఆధారిత నిగమన నమూనా పద్ధతుల వినియోగం పెరిగింది. రాజకీయ సంస్థలు — అమెరికా కాంగ్రెస్ వంటివి — అలాగే ఓటింగ్ వంటి రాజకీయ ప్రవర్తన అధ్యయనానికి ఆర్థిక శాస్త్ర సిద్ధాంతాలు, పద్ధతులను వినియోగించే పరిశోధన ఆ కాలంలో ఉధృతంగా సాగింది. [[University of Rochester|రోచెస్టర్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో [[William H. Riker|విలియం హెచ్. రైకర్]], ఆయన సహోద్యోగులు ఈ మార్పుకు ముఖ్య ప్రతిపాదకులు.{{Citation needed|date=April 2024}}

వివిధ రకాల పరిశోధనల ఆధారంగా ఈ రంగంలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించినప్పటికీ, క్రమబద్ధమైన సిద్ధాంత వైపు పురోగతి పరిమితంగా, అసమంగా ఉందని పండితులు గుర్తించారు.<ref>Kim Quaile Hill, "In Search of General Theory", ''Journal of Politics'' '''74''' (October 2012), 917–31.</ref>

=== 21వ శతాబ్దం ===
2000లో రాజనీతి శాస్త్రంలో [[Perestroika Movement|పెరెస్ట్రోయికా ఉద్యమం]] ప్రారంభమైంది — ఈ రంగం అతిగా గణితబద్ధమవుతోందని భావించేవారు దీన్ని ముందుకు తెచ్చారు. ఈ ఉద్యమంతో గుర్తించుకున్నవారు రాజనీతి శాస్త్రంలో బహుళ పద్ధతులు, విధానాలకు, రంగం వెలుపలి వారికి మరింత ప్రాసంగికతకు వాదించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC|title=Perestroika!: The Raucous Rebellion in Political Science|date=2005|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-13020-1|language=en|access-date=24 May 2016|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820003122/https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC|url-status=live}}</ref>

కొన్ని [[Evolutionary psychology|పరిణామ మనస్తత్వ]] సిద్ధాంతాలు మానవులు రాజకీయాలను నిర్వహించడానికి అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన మానసిక యంత్రాంగాలను పెంపొందించుకున్నారని వాదిస్తాయి. అయితే ఈ యంత్రాంగాలు పూర్వ కాలపు చిన్న సమూహ రాజకీయాలకు అనువైనవి; నేటి అతిపెద్ద రాజకీయ నిర్మాణాలకు కాదు. ఇది నేటి రాజకీయాల్లోని అనేక ముఖ్యమైన లక్షణాలు, క్రమబద్ధమైన [[Cognitive bias|అభిజ్ఞా పక్షపాతాలను]] వివరిస్తుందని అంటారు.<ref name="AEP">Michael Bang Petersen. "The evolutionary psychology of mass politics". In {{Cite book|last=Roberts|first=S.C.|title=Applied Evolutionary Psychology|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-958607-3|editor-last=Roberts|editor-first=S. Craig|doi=10.1093/acprof:oso/9780199586073.001.0001}}</ref>

== సమగ్ర వివరణ ==
{{image frame|content={{Photomontage

| photo1a = 2011 Philippine State of the Nation Address.jpg{{!}}జాతీయ, ప్రాంతీయ రాజకీయాలు, ప్రభుత్వం (కొన్నిసార్లు ప్రాంత అధ్యయనాలు అంటారు)

| photo1b = United States Capitol - west front.jpg{{!}}యునైటెడ్ స్టేట్స్ క్యాపిటల్, అమెరికా

| photo2a = United Nations General Assembly Hall (3).jpg{{!}}యూఎన్ జనరల్ అసెంబ్లీ

| photo2b = ANICET-CHARLES-GABRIEL LEMONNIER A READING OF VOLTAIRE.jpg{{!}}మేడమ్ జియోఫ్రిన్ సాలూన్‌లో వోల్టేర్ "ఆర్ఫలిన్ డ్ లా చిన్" పఠనం

| photo3a = Stockmarket.jpg{{!}}స్టాక్ మార్కెట్

| photo3b = Social Network Analysis Visualization.png{{!}}సామాజిక నెట్‌వర్క్ దృశ్యమానీకరణ

| photo4a = Zal Uchilischa pravovedenia.jpg{{!}}''సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ న్యాయశాస్త్ర పాఠశాల హాలు'' (1840)

| photo4b = Banderas europeas en la Comisión Europea.jpg{{!}}యూరోపియన్ కమిషన్ బయట EU జెండాలు

| size = 300

| spacing = 3

| color = #FFFFFF

| color_border = white

}}|width=312|caption='''రాజనీతి శాస్త్రం ప్రధాన ఉప విభాగాలు''', ఎడమ నుండి కుడికి: '''1.''' [[Domestic policy|దేశీయ రాజకీయాలు]]; '''2.''' [[Comparative politics|తులనాత్మక రాజకీయాలు]]; '''3.''' [[International relations|అంతర్జాతీయ సంబంధాలు]]; '''4.''' [[Political theory|రాజకీయ సిద్ధాంతం]]; '''5.''' [[Political economy|రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రం]]; '''6.''' [[Political methodology|రాజకీయ పరిశోధనా పద్ధతులు]]; '''7.''' [[Public administration|ప్రజా పాలన]]; '''8.''' [[Public policy|ప్రజా విధానం]]}}రాజనీతి శాస్త్రం అనేది [[Power (social and political)|అధికారం]] కేటాయింపు, బదలాయింపు, నిర్ణయ ప్రక్రియ, [[Governments|ప్రభుత్వాలు]], [[International organizations|అంతర్జాతీయ సంస్థలతో]] సహా పాలన వ్యవస్థలు, రాజకీయ ప్రవర్తన, [[Public policies|ప్రజా విధానాలను]] అధ్యయనం చేసే సామాజిక శాస్త్రం. [[Governance|పాలన]], నిర్దిష్ట విధానాల విజయాన్ని [[Economic stability|స్థిరత్వం]], [[Justice|న్యాయం]], [[Material wealth|భౌతిక సంపద]], [[Peace|శాంతి]], [[Public health|ప్రజారోగ్యం]] వంటి అనేక అంశాలను పరిశీలించి అది కొలుస్తుంది. కొంతమంది రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు రాజకీయాలు వాస్తవంగా ఎలా ఉన్నాయో వివరించే [[Positive (social sciences)|సానుకూల]] వాదనలు ముందుకు తెస్తారు; మరికొంతమంది నిర్దిష్ట విధాన సూచనల ద్వారా [[Norm (sociology)|నియామక]] వాదనలు చేస్తారు. రాజకీయాలు, విధానాల అధ్యయనం చాలాసార్లు ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉంటుంది — ఉదాహరణకు, ఏ రాజకీయ సంస్థలు ఏ విధానాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయో తులనాత్మకంగా విశ్లేషించడం.<ref>{{cite book|first=Edeltraud|last=Roller|title=The Performance of Democracies: Political Institutions and Public Policy|publisher=Oxford University Press|year=2005}}</ref> రాజకీయ, ప్రభుత్వ సమస్యలపై రాజనీతి శాస్త్రం విశ్లేషణలు, అంచనాలు అందిస్తుంది.<ref name="Maddocks">{{Cite web|last=Maddocks|first=Krysten Godfrey|date=26 Jun 2020|title=What is Political Science All About?|url=https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/social-sciences/what-is-political-science|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925233617/https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/social-sciences/what-is-political-science|archive-date=25 September 2021|access-date=2021-09-25|website=snhu.edu|language=en}}</ref> రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు ప్రపంచంలోని దేశాల, ప్రాంతాల ప్రక్రియలు, వ్యవస్థలు, రాజకీయ గతిశీలతను పరిశీలిస్తారు — తరచుగా ప్రజల అవగాహన పెంచడానికి లేదా నిర్దిష్ట ప్రభుత్వాలను ప్రభావితం చేయడానికి.<ref name="Maddocks" />

రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు పాత్రికేయులు, ప్రత్యేక ప్రయోజన సమూహాలు, రాజకీయ నాయకులు, [[Constituency|ఓటర్లు]] సమస్యలను విశ్లేషించడానికి అవసరమైన చట్రాలు అందిస్తారు. చతుర్వేదీ ప్రకారం:

{{blockquote|రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు నిర్దిష్ట రాజకీయ నాయకులకు సలహాదారులుగా పనిచేయవచ్చు, లేదా స్వయంగా రాజకీయాల్లో పోటీ చేయవచ్చు. వారు ప్రభుత్వాల్లో, రాజకీయ పార్టీల్లో, లేదా ప్రభుత్వోద్యోగులుగా పనిచేయవచ్చు. [[non-governmental organizations|స్వచ్ఛంద సంస్థలు]] (NGOs) లేదా రాజకీయ ఉద్యమాల్లో పాల్గొనవచ్చు. రాజనీతి శాస్త్రంలో శిక్షణ పొందినవారు [[corporation|కార్పొరేషన్లలో]] విలువైన సహకారం అందించగలరు. [[think tank|థింక్ ట్యాంకులు]], పరిశోధనా సంస్థలు, సర్వే, [[public relations|పబ్లిక్ రిలేషన్స్]] సంస్థలు రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలను తరచుగా నియమిస్తాయి.<ref>{{Cite book |last=Chaturvedy |first=J.C. |url=https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |title=Political Governance: Political theory |publisher=Isha Books |year=2005 |isbn=978-81-8205-317-5 |page=4 |access-date=28 October 2014 |archive-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904012526/https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |url-status=live }}</ref>}}

=== దేశ-నిర్దిష్ట అధ్యయనాలు ===
రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు ఒక నిర్దిష్ట దేశంలో రాజకీయ దృగ్విషయాలను అధ్యయనం చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, [[Politics of the United States|అమెరికా రాజకీయాలు]]<ref>{{cite book|last1=Ginsberg|first1=Benjamin|title=We the People: An Introduction to American Politics|last2=Lowi|first2=Theodore J.|last3=Weir|first3=Margaret|last4=Tolbert|first4=Caroline J.|author-link4=Caroline Tolbert|last5=Spit|first5=Robert J.|date=December 2012|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-92110-6|display-authors=3}}</ref> లేదా [[Politics of China|చైనా రాజకీయాలను]]<ref>{{cite book|title=State and Peasant in Contemporary China: The Political Economy of Village Government|url=https://archive.org/details/statepeasantinco00jean|url-access=registration|last=Oi|first=Jean C.|author-link=Jean C. Oi|year=1989|publisher=University of California Press|page=xvi}}</ref> అధ్యయనించవచ్చు.

రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు రాజ్యాంగాలు, [[Elections|ఎన్నికలు]], [[Public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]], [[Public policy|ప్రజా విధానం]], [[Foreign policy|విదేశాంగ విధానం]], శాసన సభలు, న్యాయ వ్యవస్థలతో సహా వివిధ డేటాను పరిశీలిస్తారు. రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు తమ స్వంత దేశ రాజకీయాలపై దృష్టి సారిస్తారు — ఉదాహరణకు, ఇండోనేషియా రాజనీతి శాస్త్రవేత్త ఇండోనేషియా రాజకీయాల్లో నిపుణుడు కావచ్చు.<ref>{{cite web|url=https://aipi-politik.org/kolom-aipi/220-sekelumit-prof-dr-h-c-miriam-budiardjo-m-a|language=id|title=Sekelumit Prof. Dr. Miriam Budiardjo|publisher=Indonesian Political Science Association|date=25 October 2013|access-date=1 October 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929232141/https://aipi-politik.org/kolom-aipi/220-sekelumit-prof-dr-h-c-miriam-budiardjo-m-a|url-status=usurped}}</ref>

=== సంక్షోభాలను అంచనా వేయడం ===
రాజకీయ పరివర్తన సిద్ధాంతం,<ref>Acemoglu D., Robinson J.A. [https://www.jstor.org/stable/2677820 "A theory of political transitions."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809203648/https://www.jstor.org/stable/2677820|date=9 August 2020}} American Economic Review. 2001 Sep 1:938–63.</ref> [[Crisis|సంక్షోభాలను]] విశ్లేషించే, అంచనా వేసే పద్ధతులు<ref name=":0">Lowell, A. Lawrence. 1910. "[https://www.jstor.org/stable/1944407 The Physiology of Politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809185806/https://www.jstor.org/stable/1944407|date=9 August 2020}}." ''American Political Science Review'' 4: 1–15.</ref> రాజనీతి శాస్త్రంలో ముఖ్యమైన భాగం.<ref>McClelland C.A. [https://www.jstor.org/stable/2600146 "The Anticipation of International Crises: Prospects for Theory and Research."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809211102/https://www.jstor.org/stable/2600146|date=9 August 2020}} International Studies Quarterly, Vol. 21, No. 1, Special Issue on International Crisis: Progress and Prospects for Applied Forecasting and Management (March 1977), pp. 15–38</ref> సంక్షోభాల సూచికలు, విమర్శనాత్మక పరివర్తనలు అంచనా వేయడానికి అనేక సాధారణ పద్ధతులు ప్రతిపాదించబడ్డాయి.<ref>Scheffer M., Carpenter S.R., Lenton T.M., ''et al.'' [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1225244 "Anticipating critical transitions."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904011435/https://science.sciencemag.org/content/338/6105/344|date=4 September 2020}} Science. 2012 Oct 19; 338(6105):344–48.</ref> వాటిలో ఒకటి — పెద్ద సమూహాల్లో [[Variance|విచరణ]], [[Correlations|సహసంబంధాలు]] ఏకకాలంలో పెరగడం అనే గణాంక సూచిక — సంక్షోభాలను ముందే పసిగట్టడానికి వివిధ రంగాల్లో విజయవంతంగా వినియోగించవచ్చు.<ref>{{Cite journal|last1=Gorban|first1=A.N.|last2=Smirnova|first2=E.V.|last3=Tyukina|first3=T.A.|date=August 2010|title=Correlations, risk and crisis: From physiology to finance|url=https://www.researchgate.net/publication/222687003|journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications|volume=389|issue=16|pages=3193–3217|arxiv=0905.0129|bibcode=2010PhyA..389.3193G|doi=10.1016/j.physa.2010.03.035|s2cid=276956|access-date=23 May 2017|archive-date=3 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403175014/https://www.researchgate.net/publication/222687003_Correlations_Risk_and_Crisis_From_Physiology_to_Finance|url-status=live}}</ref> 2014 యుక్రెయిన్ [[Economic crisis|ఆర్థిక]], రాజకీయ సంక్షోభానికి ముందు యుక్రెయిన్ సమాజంలో 19 ప్రధాన ప్రజా భయాల మొత్తం సహసంబంధం (సుమారు 64%) గణాంక విచరణ (29%) ఏకకాలంలో పెరిగాయని విశ్లేషించబడింది.<ref>{{Cite journal|last1=Rybnikov|first1=S.R.|last2=Rybnikova|first2=N.A.|last3=Portnov|first3=B.A.|date=March 2017|title=Public fears in Ukrainian society: Are crises predictable?|url=https://www.researchgate.net/publication/315918065|journal=Psychology & Developing Societies|volume=29|issue=1|pages=98–123|doi=10.1177/0971333616689398|s2cid=151344338|access-date=23 May 2017|archive-date=3 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403174938/https://www.researchgate.net/publication/315918065_Public_Fears_in_Ukrainian_Society_Are_Crises_Predictable|url-status=live}}</ref> కొన్ని ప్రధాన విప్లవాల ఉమ్మడి లక్షణం ఏమిటంటే, అవి అంచనా వేయబడలేదు. సంక్షోభాలు, విప్లవాలు అనివార్యమని అనిపించే సిద్ధాంతం కూడా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref>Kuran T. [https://www.jstor.org/stable/30025019 "Sparks and prairie fires: A theory of unanticipated political revolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809121543/https://www.jstor.org/stable/30025019|date=9 August 2020}} Public Choice, Vol. 61, No. 1 (April 1989), pp. 41–74</ref>

ప్రధాన రాజకీయ సంక్షోభాలు, రాజకీయాలను ప్రభావితం చేసే బాహ్య సంక్షోభాల అధ్యయనం పాలన పరివర్తన లేదా సంస్థలలో మార్పులను అంచనా వేయడంతో మాత్రమే ముగియదు. ప్రభుత్వాలు [[Disaster management|అనుకోని విపత్తులను]] ఎలా నిర్వహిస్తాయో, ప్రజాస్వామ్యాల్లో ఓటర్లు తమ ప్రభుత్వాల సంక్షోభ సిద్ధత, స్పందనలకు ఎలా ప్రతిస్పందిస్తారో కూడా రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనిస్తారు.<ref>{{cite journal|last1=Healy|first1=Andrew|last2=Malhotra|first2=Neil|author-link2=Neil Malhotra|year=2009|title=Myopic Voters and Natural Disaster Policy|journal=American Political Science Review|volume=103|issue=3|pages=387–406|doi=10.1017/S0003055409990104|s2cid=32422707}}</ref>

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==
{{main|Political methodology}}
రాజనీతి శాస్త్రం [[Methodology|పద్ధతులలో]] వైవిధ్యంగా ఉంటుంది; మనస్తత్వశాస్త్రం, [[Social research|సామాజిక పరిశోధన]], రాజకీయ తత్వశాస్త్రం నుండి అనేక పద్ధతులను అరువు తీసుకుంటుంది.

రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు వివిధ ఆంటలాజికల్ దృక్పథాల నుండి, అనేక సాధనాలతో రాజకీయాలను అధ్యయనిస్తారు. రాజనీతి శాస్త్రం ప్రాథమికంగా [[Human behavior|మానవ ప్రవర్తన]] అధ్యయనం కనుక నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో పరిశీలనలు పునర్నిర్మించడం కష్టమైనా, [[Experiment|ప్రయోగాత్మక]] పద్ధతులు పెరుగుతున్నాయి (చూ: [[Experimental political science|ప్రయోగాత్మక రాజనీతి శాస్త్రం]]).<ref>{{Cite book|title=Cambridge Handbook of Experimental Political Science|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-0-521-17455-8|editor1-link=James N. Druckman|editor-last=Druckman|editor-first=James|location=New York|editor-last2=Green|editor-first2=Donald|editor-last3=Kuklinski|editor-first3=James|editor-last4=Lupia|editor-first4=Arthur|display-editors=2}}</ref> మాజీ [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]] అధ్యక్షుడు [[Lawrence Lowell|లారెన్స్ లోవెల్]] ఒకసారి ఇలా అన్నారు: "ప్రయోగం అసాధ్యమనే పరిమితి మనకు ఉంది. రాజనీతి శాస్త్రం పరిశీలనాత్మకమే తప్ప ప్రయోగాత్మక శాస్త్రం కాదు."<ref name=":0" /> అందువల్ల రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు చారిత్రకంగా రాజకీయ ప్రముఖులు, సంస్థలు, వ్యక్తి లేదా సమూహ ప్రవర్తనలను నమూనాలు గుర్తించడానికి, సాధారణీకరణలు చేయడానికి, రాజకీయ సిద్ధాంతాలు నిర్మించడానికి పరిశీలించారు.

అన్ని సామాజిక శాస్త్రాల వలె రాజనీతి శాస్త్రం కూడా పాక్షికంగా మాత్రమే పరిశీలించగలిగే, స్వచేతన నిర్ణయాలు తీసుకోగల మానవ వ్యక్తులను పరిశీలించడంలో ఇబ్బంది ఉంటుంది — జీవశాస్త్రంలో జీవేతర జీవులు, భూ విజ్ఞానంలో ఖనిజాలు, రసాయన శాస్త్రంలో మూలకాలు, [[Astronomy|ఖగోళ శాస్త్రంలో]] నక్షత్రాలు, [[Physics|భౌతిక శాస్త్రంలో]] కణాల వలె కాదు. సంక్లిష్టతలున్నా, ఆధునిక రాజనీతి శాస్త్రం వివిధ పద్ధతులు, సైద్ధాంతిక విధానాలు అవలంబించడం ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది.

అనుభవ రాజనీతి శాస్త్ర పద్ధతుల్లో ఫీల్డ్ ప్రయోగాలు,<ref>{{cite journal|last1=Ichino|first1=Nahomi|last2=Nathan|first2=Noah L.|date=May 2013|title=Crossing the Line: Local Ethnic Geography and Voting in Ghana|journal=American Political Science Review|volume=107|issue=2|pages=344–361|doi=10.1017/S0003055412000664|s2cid=9092626}}</ref> సర్వేలు, సర్వే ప్రయోగాలు,<ref>{{cite encyclopedia|title=The Progress and Pitfalls of Using Survey Experiments in Political Science|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia|date=February 2020|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref> కేస్ స్టడీలు,<ref>{{cite book|first=Theda|last=Skocpol|year=1979|title=States and Social Revolutions|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29499-7}}</ref> ప్రక్రియ గుర్తింపు,<ref>{{cite journal|first=James|last=Mahoney|title=The Logic of Process Tracing Tests in the Social Sciences|journal=Sociological Methods & Research|volume=41|issue=4|date=2 March 2012|pages=570–597|doi=10.1177/0049124112437709|s2cid=122335417}}</ref><ref>{{cite journal|first=Sherry|last=Zaks|title=Relationships Among Rivals (RAR): A Framework for Analyzing Contending Hypotheses in Process Tracing|journal=Political Analysis|volume=25|issue=3|pages=344–362|date=July 2017|doi=10.1017/pan.2017.12|s2cid=125814475}}</ref> చారిత్రక, సంస్థాగత విశ్లేషణ,<ref>{{cite journal|first=Kathleen|last=Thelen|title=Historical institutionalism in comparative politics|journal=Annual Review of Political Science|volume=2|pages=369–404|year=1999|doi=10.1146/annurev.polisci.2.1.369|doi-access=free}}</ref> జాతివర్ణన,<ref>{{cite journal|first=Evelyn Z.|last=Brodkin|title=The Ethnographic Turn in Political Science: Reflections on the State of the Art|journal=PS: Political Science & Politics|volume=50|issue=1|pages=131–134|date=January 2017|doi=10.1017/S1049096516002298|s2cid=152094822}}</ref> పాల్గొనే పరిశీలన,<ref>{{cite book|first=Katherine J.|last=Cramer|year=2016|title=The Politics of Resentment|publisher=University of Chicago Press}}</ref> ఇంటర్వ్యూ పరిశోధన<ref>{{cite book|title=Interview Research in Political Science|publisher=Cornell University Press|year=2013|isbn=978-0-8014-7863-5|editor-last=Mosley|editor-first=Layna}}</ref> ఉన్నాయి.

రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు గేమ్ థియరీ, ఏజెంట్-ఆధారిత నమూనాలు వంటి సైద్ధాంతిక సాధనాలను కూడా ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{cite journal|first=Morris P.|last=Fiorina|title=Formal Models in Political Science|journal=American Journal of Political Science|volume=19|issue=1|pages=133–159|date=February 1975|doi=10.2307/2110698|jstor=2110698}}</ref> సమీకరణ-ఆధారిత నమూనాలు, అభిప్రాయ గతిశీలత అధ్యయనం కూడా ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal|last1=Segovia-Martin|first1=Jose|last2=Rivero|first2=Oscar|title=Cross-border political competition|journal=PLOS ONE|date=May 29, 2024|volume=19|issue=5|article-number=e0297731|doi=10.1371/journal.pone.0297731|doi-access=free|pmid=38809861|pmc=11135741|bibcode=2024PLoSO..1997731S}}</ref>

రాజకీయ సిద్ధాంతకర్తలు [[Feminist political theory|స్త్రీవాద రాజకీయ సిద్ధాంతం]], [[Cambridge School (intellectual history)|కేంబ్రిడ్జ్ స్కూల్]] చారిత్రక విశ్లేషణ, [[Leo Strauss#Straussianism|స్ట్రావుసియన్ విధానాలు]] వంటి వివిధ దృష్టికోణాలతో రాజకీయ దృగ్విషయాలను సమీపిస్తారు.

రాజనీతి శాస్త్రం ఇతర సామాజిక శాస్త్రాల సాంప్రదాయ అంశాలతో అతిక్రమించవచ్చు — ఉదాహరణకు సామాజిక [[Social norm|నిబంధనలు]] లేదా మానసిక [[Cognitive bias|అభిజ్ఞా పక్షపాతాలు]] రాజకీయ దృగ్విషయాలతో అనుసంధానమైనప్పుడు.<ref name="wedeen02">{{cite journal|first=Lisa|last=Wedeen|author-link=Lisa Wedeen|title=Conceptualizing Culture: Possibilities for Political Science|journal=The American Political Science Review|volume=95|issue=4|pages=713–728|date=December 2002|doi=10.1017/S0003055402000400|s2cid=145130880}}</ref> [[Lisa Wedeen|లిసా వీడెన్]] వాదించారు — [[Gabriel Almond|గాబ్రియేల్ అల్మండ్]], [[Sidney Verba|సిడ్నీ వెర్బా]] నుండి మొదలై [[Samuel P. Huntington|శామ్యూల్ హంటింగ్టన్]] వంటి రచయితలతో కొనసాగిన రాజనీతి శాస్త్రం సంస్కృతి భావనకు మానవశాస్త్ర విధానంతో మరింత సన్నిహితత అవసరమని.<ref name="wedeen02" /> రాజనీతి శాస్త్రం అభివృద్ధి చేసిన పద్ధతులు ప్రజారోగ్యం వంటి ఇతర రంగాల పరిశోధకులు రాజకీయ ప్రక్రియలు, విధానాలను ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో ప్రభావితం చేయవచ్చు.<ref>{{cite journal|last1=Bernier|first1=Nicole F.|last2=Clavier|first2=Carole|date=1 March 2011|title=Public health policy research: making the case for a political science approach|journal=Health Promotion International|volume=26|issue=1|pages=109–116|doi=10.1093/heapro/daq079|pmid=21296911|doi-access=free}}</ref>

సాధారణ రాజనీతి శాస్త్రంలో అత్యంత సాధారణ విద్యా రచన పరిశోధన పత్రం — ఒక మౌలిక [[Research question|పరిశోధన ప్రశ్నను]] అన్వేషిస్తుంది.<ref>{{cite book|last=Schmidt|first=Diane E.|chapter=Political Inquiry|date=2019|title=Writing in Political Science|pages=1–25|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781351252843-1|isbn=978-1-351-25284-3}}</ref><ref>{{Cite web|title=Political Science|url=https://writingcenter.unc.edu/tips-and-tools/political-science/|access-date=2021-09-25|website=The Writing Center • University of North Carolina at Chapel Hill|language=en-US|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925233648/https://writingcenter.unc.edu/tips-and-tools/political-science/|url-status=live}}</ref>

== విద్య ==
{{Further|Public policy school|College of Arts and Sciences}}
రాజనీతి శాస్త్రాన్ని, బహుశా సమస్త సామాజిక శాస్త్రాల మాదిరిగా, అకాడమీలో [[Sciences|విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]], [[Humanities|మానవీయ శాస్త్రాలు]] అనే "రెండు సంస్కృతుల" సరిహద్దు రేఖపై జీవించే విభాగంగా వర్ణించవచ్చు.<ref name="Stoner">{{Cite web|url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/4/5/5/8/p245585_index.html|title=Political Science and Political Education|last=Stoner|first=J.R.|date=22 February 2008|publisher=Paper presented at the annual meeting of the APSA Teaching and Learning Conference ([[American Political Science Association|APSA]]), San Jose Marriott, [[San Jose, California]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091130234044/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/4/5/5/8/p245585_index.html|archive-date=30 November 2009|access-date=19 October 2011|quote=…although one might allege the same for social science as a whole, political scientists receive funding from and play an active role in both the [[National Science Foundation]] and the [[National Endowment for the Humanities]] [in the United States].}}</ref> అందువల్ల అమెరికాలోని చాలా కళాశాలల్లో, ముఖ్యంగా [[Liberal arts college|లిబరల్ ఆర్ట్స్ కళాశాలల్లో]], ఇది [[College of Arts and Sciences|ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ కళాశాల]] లోపల ఉంటుంది. ప్రత్యేక ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ కళాశాల లేకపోతే, లేదా విశ్వవిద్యాలయం ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనుకుంటే, రాజనీతి శాస్త్రం మానవీయ శాస్త్రాలు లేదా [[Liberal Arts|లిబరల్ ఆర్ట్స్]] విభాగం క్రింద ఉండవచ్చు.<ref name="Marist">See, e.g., the department of [http://www.marist.edu/liberalarts/polsci/ Political Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319012259/http://www.marist.edu/liberalarts/polsci/|date=19 March 2009}} at [[Marist College]], part of a Division of Humanities before that division became the School of Liberal Arts (c. 2000).</ref> ప్రజా పాలనపై బలమైన పరిశోధన, ప్రయోగాత్మక దృష్టి ఉన్న కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాల్లో, ముఖ్యంగా [[Research university|పరిశోధనా విశ్వవిద్యాలయాల్లో]], ఇది విశ్వవిద్యాలయ [[Public policy school|ప్రజా విధాన పాఠశాల]] ద్వారా బోధించబడవచ్చు.

అమెరికాలోని చాలా [[Higher education in the United States|కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు]] రాజనీతి శాస్త్రంలో BA కార్యక్రమాలు అందిస్తాయి. పెద్ద విశ్వవిద్యాలయాల్లో MA లేదా MAT, PhD లేదా EdD కార్యక్రమాలు సాధారణం. 1960ల తర్వాత [[North America|ఉత్తర అమెరికాలో]] "రాజనీతి శాస్త్రం" పదం ఎక్కువగా వాడుకలో ఉంది;<ref name=":4">{{Cite journal|last=DiSalvo|first=Daniel|date=2013-04-01|title=The Politics of Studying Politics: Political Science Since the 1960s|journal=Society|language=en|volume=50|issue=2|pages=132–139|doi=10.1007/s12115-013-9631-7|issn=1936-4725|s2cid=255514132}}</ref> 1960కి ముందు స్థాపించబడిన విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా వాటి ప్రభావంలోని సంస్థలు ఈ అధ్యయన రంగాన్ని ''government'' అని పిలుస్తాయి; అమెరికా వెలుపలి సంస్థలు దీన్ని మరింత విస్తృతమైన ''political studies'' లేదా ''politics'' విభాగంగా పరిగణిస్తాయి. [[International relations|అంతర్జాతీయ సంబంధాలు]], [[Public policy|ప్రజా విధానం]], [[Public administration|ప్రజా పాలనలో]] ప్రత్యేక డిగ్రీ కార్యక్రమాలు స్నాతక, స్నాతకోత్తర స్థాయిల్లో సాధారణం. [[Public administration|ప్రజా పాలనలో]] మాస్టర్స్ స్థాయి కార్యక్రమాలు ప్రజా విధానంతో పాటు ఇతర అనువర్తిత అంశాలను కవర్ చేసే వృత్తిపర డిగ్రీలు.<ref>{{Cite book|last=Vernardakis|first=George|url=https://books.google.com/books?id=Rd3DDiQm3M8C&pg=PA77|title=Graduate education in government|publisher=University Press of America|year=1998|isbn=978-0-7618-1171-8|page=77|quote=…existing practices at Harvard University, the University of California at Berkeley, and the University of Michigan.|access-date=17 June 2015|archive-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904012526/https://books.google.com/books?id=Rd3DDiQm3M8C&pg=PA77|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Assessing ChatGPT as a Tool for Research on US State and Territory Politics|url=https://doi.org/10.1177/14789299241268652|url-access=registration|last=Finn|first=Peter|date=2025|volume=23|issue=3|page=xvi|doi=10.1177/14789299241268652}}</ref>

<ref>{{cite book|title=Voting equilibria and public funding of political parties|url=https://doi.org/10.1007/s00355-024-01550-1|url-access=registration|last=Correa|first=Lopera|date=2025|volume=64|issue=4|page=xvi|doi=10.1007/s00355-024-01550-1}}</ref>

<ref>{{cite book|title=American Political Science Association. (n.d.). What is political science?|url=https://www.apsanet.org/resources/what-is-political-science|url-access=registration|page=xvi}}</ref>

<ref>{{cite book|title=Democracy. In Stanford Encyclopedia of Philosophy.|chapter=Democracy|date=2024|url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/|page=xvi|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref>

అమెరికాలో ప్రభుత్వం, రాజకీయాల స్నాతక విద్యార్థులకు ముఖ్యమైన జాతీయ గౌరవ సంఘం [[Pi Sigma Alpha]] అయితే, [[Pi Alpha Alpha]] ప్రత్యేకంగా [[Public administration|ప్రజా పాలన]] రంగానికి అంకితమైన జాతీయ గౌరవ సంఘం.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{Portal|Politics}}

* {{annotated link|History of political science}}
* {{annotated link|International relations}}
* {{annotated link|Political history of the world}}
* {{annotated link|Political philosophy}}

=== జాబితాలు ===

* {{annotated link|Index of politics articles}}
* {{annotated link|Political lists}}
* {{annotated link|Outline of political science}}

== గమనికలు ==
{{Notelist}}

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== మరింత చదవడానికి ==
{{div col}}

* ''[https://web.archive.org/web/20140716091610/http://www.apsanet.org/content_34140.cfm The Evolution of Political Science]'' (November 2006). APSR Centennial Volume of ''[[American Political Science Review]]''. ''Apsanet''. 4 February 2009.

* Alter, Karen J., et al. "Gender and status in American political science: Who determines whether a scholar is noteworthy?." ''Perspectives on Politics'' 18.4 (2020): 1048–1067.

* Atchison, Amy L, ed. ''Political Science Is for Everybody : An Introduction to Political Science''. University of Toronto Press, 2021.

* Badie, Bertrand, et al. ''International Encyclopedia of Political Science''. SAGE, 2011.

* Goodin, R.E.; Klingemann, Hans-Dieter. ''A New Handbook of Political Science''. (Oxford University Press, 1996). {{ISBN|0198294719}}.

* Goodin, Robert E, ed. ''The Oxford Handbook of Political Science''. Oxford University Press, 2011.

* Katznelson, Ira, et al. ''Political Science: The State of the Discipline''. W.W. Norton, 2002.

* Kellstedt, Paul M, and Guy D Whitten. ''The Fundamentals of Political Science Research'' Third ed., Cambridge University Press, 2018.

* [[Michael Roskin|Roskin, M.]] et al. ''Political Science: An Introduction'' (14th ed. Pearson, 2020).

* Shively, W. Phillips, and David Schultz. ''Power and choice: An introduction to political science'' (Rowman & Littlefield, 2022).

* Zippelius, Reinhold (2003). ''Geschichte der Staatsideen (History of political Ideas)'', 10th ed. Munich: [[C.H. Beck]]. {{ISBN|3406494943}}.

* Zippelius, Reinhold (2010). ''Allgemeine Staatslehre, Politikwissenschaft (Political Science)'', 16th ed. Munich: [[C.H. Beck]]. {{ISBN|978-3406603426}}.

{{end div col}}

== బాహ్య లింకులు ==
{{Sister project links|wikt=|c=|n=no|q=|s=no|b=|v=}}
{{Scholia|topic}}

* [http://ipsaportal.unina.it/ IPSAPortal: రాజనీతి శాస్త్రానికి అగ్రశ్రేణి 300 వెబ్‌సైట్లు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227123603/http://ipsaportal.unina.it/|date=27 February 2015}}

* [https://ooir.org/index.php?field=Social+Sciences&category=Political+Science అంతర్జాతీయ పరిశోధన పరిశీలకం (OOIR): రాజనీతి శాస్త్రంలో తాజా పత్రాలు, ధోరణులు]

* [http://www.politicalscience.org/ PROL: పొలిటికల్ సైన్స్ రీసెర్చ్ ఆన్‌లైన్]

=== వృత్తిపర సంస్థలు ===

* [https://web.archive.org/web/20131002032919/http://www.ecpr.eu/ యూరోపియన్ కన్సోర్షియం ఫర్ పొలిటికల్ రీసెర్చ్]

* [https://iapss.org/ ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఫర్ పొలిటికల్ సైన్స్ స్టూడెంట్స్]

* [http://www.ipsa.org/ ఇంటర్నేషనల్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]

* [http://www.isanet.org/ ఇంటర్నేషనల్ స్టడీస్ అసోసియేషన్]

* [http://www.psa.ac.uk/ పొలిటికల్ స్టడీస్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ది UK]

=== లైబ్రరీ గైడ్‌లు ===

* {{Cite web|url=http://guides.lib.umich.edu/content.php?pid=17084|title=Political Science|last=Library|website=Research Guides|publisher=[[University of Michigan]]|location=Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707175200/http://guides.lib.umich.edu/content.php?pid=17084|archive-date=7 July 2014|access-date=15 February 2014}}

* {{Cite web|url=https://guides.loc.gov/political-science-guide/|title=Political Science: A Resource Guide|last=Library|website=LibGuides|publisher=[[Library of Congress]]|location=Washington, D.C.|access-date=6 February 2026}}

* {{Cite web|url=http://libguides.princeton.edu/politics|title=Politics Research Guide|last=Library|website=LibGuides|publisher=[[Princeton University]]|location=New Jersey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723120001/http://libguides.princeton.edu/politics|archive-date=23 July 2014|access-date=15 February 2014}}

{{Social sciences}}
{{Government}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:రాజనీతి శాస్త్రం}}
[[వర్గం:రాజనీతి శాస్త్రం| ]]

సామాజిక శాస్త్రం

2026-03-23T06:38:18Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు '''సామాజిక శాస్త్రం''' (Sociology) అంటే మానవ సమాజాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో సమాజం, సమాజంలో మానవుల ప్రవర్తన, సామాజిక సంబంధాల సరళి, దైనందిన జీవితానికి..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

'''సామాజిక శాస్త్రం''' (Sociology) అంటే మానవ సమాజాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో [[సమాజం]], సమాజంలో మానవుల ప్రవర్తన, సామాజిక సంబంధాల సరళి, దైనందిన జీవితానికి సంబంధించిన సంస్కృతిని గురించి అధ్యయనం చేస్తారు.<ref>{{Cite web |title=Sociology: A 21st Century Major |url=https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018181236/https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |archive-date=18 October 2017 |access-date=19 July 2017 |website=Colgate University |publisher=[[American Sociological Association]]}}</ref> ఇది [[సాంఘిక శాస్త్రం]], [[మానవీయ శాస్త్రాలు|మానవీయ శాస్త్రం]]లో ఒక భాగంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ శాస్త్రం సామాజిక క్రమం, సామాజిక మార్పు గురించి జ్ఞానాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి అనుభవపూర్వకమైన పరిశోధన, విమర్శనాత్మక విశ్లేషణలోని వివిధ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/sociology |title=sociology |access-date=20 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dictionary of the Social Sciences |date=2008 |orig-date=2002 |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |title=Sociology |url=http://www.asanet.org/introtosociology/Documents/Field%20of%20sociology033108.htm#whatissociology |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |via=[[American Sociological Association]]}}</ref>

సామాజిక శాస్త్ర విషయాలలో పరస్పర వ్యక్తిగత చర్య లాంటి సూక్ష్మ-స్థాయి విశ్లేషణల నుండి సామాజిక వ్యవస్థలు, సామాజిక నిర్మాణం యొక్క స్థూల-స్థాయి విశ్లేషణల వరకు ఉంటుంది. అనువర్తిత సామాజిక పరిశోధన నేరుగా సామాజిక విధానం, సంక్షేమానికి వర్తింపజేయవచ్చు. అయితే సైద్ధాంతిక విధానాలు సామాజిక ప్రక్రియలు, దృగ్విషయ పద్ధతిని అర్థం చేసుకోవడంపై దృష్టి పెట్టవచ్చు.
<ref>{{Cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/sociology |title=sociology |access-date=20 April 2020}}</ref> సామాజిక శాస్త్రం అనే పదాన్ని 18వ శతాబ్దం చివరలో సమాజంపై చేసే శాస్త్రీయ అధ్యయనాన్ని వివరించడానికి రూపొందించారు.<ref>{{cite book |last1=Fauré |first1=Michel |title=Sieyès et l'invention de la sociologie |last2=Guilhaumou |first2=Jean-Pierre |last3=Vallier |first3=Christian |publisher=Presses Universitaires de France |year=1999 |isbn=978-2130497499}} </ref>దీనిని [[సామాజిక శాస్త్రం|సామాజిక శాస్త్రాలు]] ఇంకా [[మానవీయ శాస్త్రాలు]] రెండింటిలోనూ భాగంగా పరిగణిస్తారు. సామాజిక క్రమం (social order) సామాజిక మార్పు (social change) గురించి విజ్ఞానాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి సామాజిక శాస్త్రం వివిధ అనుభవపూర్వక పరిశోధన (empirical investigation) పద్ధతులను మరియు విమర్శనాత్మక విశ్లేషణను (critical analysis) ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Sociology: A 21st Century Major |url=https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018181236/https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |archive-date=18 October 2017 |access-date=19 July 2017 |website=Colgate University |publisher=[[American Sociological Association]]}}</ref>

సామాజిక శాస్త్ర విషయాలు వ్యక్తుల మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యల యొక్క సూక్ష్మ స్థాయి (micro-level) విశ్లేషణల నుండి సామాజిక వ్యవస్థలు మరియు సామాజిక నిర్మాణాల యొక్క స్థూల స్థాయి (macro-level) విశ్లేషణల వరకు విస్తరించి ఉంటాయి. అన్వయ సామాజిక పరిశోధన సామాజిక విధానం మరియు సంక్షేమం వైపు మళ్ళించబడవచ్చు, అయితే సిద్ధాంతపరమైన విధానాలు సామాజిక ప్రక్రియలు మరియు దృగ్విషయ శాస్త్ర (phenomenology) పద్ధతుల అవగాహనపై దృష్టి సారిస్తాయి.

సామాజిక శాస్త్రం యొక్క సంప్రదాయ దృష్టి సామాజిక స్తరీకరణ (social stratification), సామాజిక తరగతి (social class), సామాజిక గతిశీలత (social mobility), మతం, లౌకికీకరణ, చట్టం, లైంగికత, లింగం మరియు విచలనం (deviance) వంటి అంశాలపై ఉంటుంది. ఇటీవలి అధ్యయనాలు డిజిటల్ విభజన యొక్క సామాజిక-సాంకేతిక అంశాలను కొత్త దృష్టిగా చేర్చాయి.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=Jianghua |date=2023-11-13 |title=Beyond structural inequality: a socio-technical approach to the digital divide in the platform environment |journal=Humanities and Social Sciences Communications|volume=10 |article-number=813 |doi=10.1057/s41599-023-02326-1 |s2cid=265151025 |doi-access=free }}</ref> డిజిటల్ సామాజిక శాస్త్రం సామాజిక ప్రవర్తన మరియు సంస్థలపై డిజిటల్ సాంకేతికతల ప్రభావాన్ని పరిశీలిస్తుంది. ఇంటర్నెట్ సామాజిక నెట్‌వర్క్‌లను మరియు అధికార సంబంధాలను పునర్నిర్మించింది, ఇది డిజిటల్ సామాజిక శాస్త్రం యొక్క పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యతను వివరిస్తుంది.<ref>{{cite book |last=Castells |first=Manuel |title=The Internet Galaxy: Reflections on the Internet, Business, and Society |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-925577-1}}</ref>

== చరిత్ర ==
[[File:Ibn Khaldoun-Kassus.jpg|thumb|upright|ట్యునీషియాలోని ట్యునిస్‌లో ఉన్న [[ఇబ్న్ ఖల్దూన్]] విగ్రహం]]
సామాజిక శాస్త్ర తర్కం ఈ విభాగం పునాది కంటే ముందే ఉంది. సామాజిక విశ్లేషణ మూలాలు సార్వత్రిక ప్రపంచ జ్ఞానం మరియు తత్వశాస్త్రంలో ఉన్నాయి. ప్రాచీన గ్రీకు తత్వవేత్తలు [[సోక్రటీస్]], [[ప్లేటో]], మరియు [[అరిస్టాటిల్]] కాలం నుండి సామాజిక విమర్శలు కనిపిస్తాయి.<ref>{{Cite book |first=H |last=Nettleship |title=A Dictionary of Classical Antiquities |place=London |year=1894 |page=67}}</ref> గణాంక సర్వే యొక్క మూలాలు కనీసం 1086 నాటి డోమ్స్‌డే బుక్ (Domesday Book) వరకు గుర్తించవచ్చు,<ref>{{Cite book |first=A. H. |last=Halsey |year=2004 |title=A History of Sociology in Britain: Science, Literature, and Society |page=34}}</ref> కాగా [[కన్ఫ్యూషియస్]] వంటి ప్రాచీన తత్వవేత్తలు సామాజిక పాత్రల ప్రాముఖ్యత గురించి రాశారు.<ref>{{Cite book |last=Yu-Lan |first=Fung |title=A Short History of Chinese Philosophy |publisher=The Free Press |year=1997 |isbn=978-0-684-83634-8 |page=22}}</ref>

మధ్యయుగ అరబిక్ రచనలు ఈ రంగంపై తొలి అవగాహనను కలిగి ఉన్నాయి. 14వ శతాబ్దపు ముస్లిం పండితుడు [[ఇబ్న్ ఖల్దూన్]]ను కొందరు సామాజిక శాస్త్ర పితామహుడిగా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Dhaouadi |first=Mahmoud |year=1990 |title=Ibn Khaldun: The founding father of eastern sociology |journal=[[International Sociology]] |volume=5 |issue=3 |pages=319–335}}</ref> ఆయన రాసిన ''[[ముకద్దిమా]]'' సామాజిక సమన్వయం మరియు సామాజిక సంఘర్షణలపై సామాజిక-శాస్త్రీయ తర్కాన్ని అందించిన తొలి రచనలలో ఒకటి.<ref>{{cite journal |last1=Akhtar |first1=S.W. |year=1997 |title=The Islamic Concept of Knowledge |journal=Al-Tawhid |volume=12 |page=3}}</ref>

=== ఆగస్ట్ కామ్టే - పాజిటివిజం ===
"సోషియాలజీ" అనే పదాన్ని 1838లో ఫ్రెంచ్ తత్వవేత్త [[ఆగస్ట్ కామ్టే]] (Auguste Comte) స్వతంత్రంగా నిర్వచించారు.<ref>{{cite dictionary |last1=Scott |first1=John |date=2015 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199533008.001.0001/acref-9780199533008-e-357 |title=Comte, Auguste |dictionary=A Dictionary of Sociology |publisher=Oxford University Press}}</ref> సామాజిక జీవితాన్ని శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా చరిత్ర, మనస్తత్వశాస్త్రం మరియు ఆర్థిక శాస్త్రాలను ఏకీకృతం చేయాలని ఆయన ఆకాంక్షించారు. సామాజిక రుగ్మతలను సామాజిక పాజిటివిజం ద్వారా పరిష్కరించవచ్చని ఆయన ప్రతిపాదించారు.<ref>{{cite dictionary |title=Comte, Auguste |dictionary=Dictionary of the Social Sciences}}</ref>

=== కార్ల్ మార్క్స్ ===
ఐరోపా పారిశ్రామికీకరణ మరియు లౌకికీకరణ నేపథ్యంలో [[కార్ల్ మార్క్స్]] సామాజిక శాస్త్ర పునాదులకు ఎంతో సహకరించారు. మార్క్స్ తనను తాను సామాజిక శాస్త్రవేత్తగా పరిగణించకపోయినా, ఆధునిక సామాజిక శాస్త్రానికి ఆయనే నిజమైన తండ్రి అని యెషయా బెర్లిన్ పేర్కొన్నారు.<ref>Berlin, Isaiah. 1967. ''Karl Marx: His Life and Environment''. New York: Time Inc.</ref> చారిత్రక మరియు నైతిక సమస్యలను సామాజిక కోణంలో విశ్లేషించడం మార్క్స్ సిద్ధాంతం వల్ల సాధ్యమైంది.

=== ఎమిలీ దుర్ఖైమ్ ===
సామాజిక శాస్త్రాన్ని ఒక విద్యా విభాగంగా మార్చడంలో [[ఎమిలీ దుర్ఖైమ్]] కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన పాజిటివిజాన్ని సామాజిక పరిశోధనకు పునాదిగా అభివృద్ధి చేశారు.<ref>Wacquant, Loic. 1992. "Positivism." In Blackwell Dictionary of Twentieth-Century Social Thought</ref> 1895లో బోర్డియక్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో మొదటి ఐరోపా సామాజిక శాస్త్ర విభాగాన్ని స్థాపించారు. దుర్ఖైమ్ రాసిన ''సూసైడ్'' (1897) అనే పుస్తకం గణాంక విశ్లేషణలో ఒక ముఖ్యమైన పనిగా పరిగణించబడుతుంది.

== సిద్ధాంత సంప్రదాయాలు ==

ఆధునిక సామాజిక శాస్త్రం ప్రధానంగా మూడు సిద్ధాంతాల చుట్టూ తిరుగుతుంది:

'''ప్రకార్యవాదం (Functionalism):''' సమాజంలోని ప్రతి భాగం మొత్తం సమాజం యొక్క స్థిరత్వానికి ఎలా దోహదపడుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.

'''సంఘర్షణ సిద్ధాంతం (Conflict Theory):''' సమాజంలోని వివిధ సమూహాల మధ్య అధికార పోరాటం మరియు అసమానతలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.

'''ప్రతీకాత్మక పరస్పర చర్య (Symbolic Interactionism):''' వ్యక్తుల మధ్య జరిగే దైనందిన సంభాషణలు మరియు గుర్తుల ద్వారా సమాజం ఎలా ఏర్పడుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==

సామాజిక శాస్త్ర పరిశోధన పద్ధతులను రెండు రకాలుగా విభజించవచ్చు:

'''పరిమాణాత్మక పద్ధతులు (Quantitative methods):''' ఇవి గణాంక విశ్లేషణ మరియు సర్వేలపై ఆధారపడతాయి.

'''గుణాత్మక పద్ధతులు (Qualitative methods):''' ఇవి ఇంటర్వ్యూలు, ప్రత్యక్ష పరిశీలన మరియు పాఠ్య విశ్లేషణల ద్వారా సామాజిక విషయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.

== ఉపవిభాగాలు ==
సామాజిక శాస్త్రం అనేక ఉపవిభాగాలను కలిగి ఉంది:

'''ఆర్థిక సామాజిక శాస్త్రం (Economic Sociology):''' ఆర్థిక కార్యకలాపాలపై సామాజిక సంబంధాల ప్రభావాన్ని ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://press.princeton.edu/chapters/s7525.html |title=Principles of Economic Sociology |access-date=2 December 2009}}</ref>

'''రాజకీయ సామాజిక శాస్త్రం (Political Sociology):''' అధికారం మరియు రాజకీయ సంస్థల మధ్య సంబంధాలను ఇది పరిశీలిస్తుంది.

'''కుటుంబం-లింగం:''' కుటుంబ వ్యవస్థ మరియు లింగ అసమానతలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.

'''విద్య - సమాజం:''' విద్యా సంస్థలు సామాజిక నిర్మాణాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో ఇది వివరిస్తుంది.<ref>{{cite journal |last=Hanushek |first=Eric A. |year=1998 |title=Conclusions and Controversies about the Effectiveness of School Resources |journal=Economic Policy Review}}</ref>

=== మూలాలు ===
{{Reflist}}

=== వనరులు ===
{{refbegin}}

Aby, Stephen H. 2005. ''Sociology: A Guide to Reference and Information Sources''.

Giddens, Anthony. 2006. ''Sociology''. Cambridge: Polity Press.

Macionis, John J. 1991. ''Sociology''. Prentice Hall.
{{refend}}

== బాహ్య లింకులు ==

[http://www.asanet.org/ అమెరికన్ సోషియాలజికల్ అసోసియేషన్ (ASA)]

[http://www.isa-sociology.org/ ఇంటర్నేషనల్ సోషియాలజికల్ అసోసియేషన్ (ISA)]

{{subject bar|portal1=సమాజం|wikt=yes|commons=yes|commons-search=Category:Sociology|q=yes|n=yes|v=yes|v-search=Sociology|s=yes|s-search=Portal:Sociology|b=yes|d=yes|d-search=Q21201}}

{{Authority control}}

[[Category:సామాజిక శాస్త్రం| ]]
== మూలాలు ==
{{మూలాలజాబితా}}

[[వర్గం:సామాజిక శాస్త్రాలు]]

చరిత్ర

2026-03-20T16:37:25Z

WikiPBR: Created page with " '''చరిత్ర''' (History) అనేది గతకాలం గురించి క్రమబద్ధంగా చేసే అధ్యయనం. ఇది ప్రధానంగా మానవ గతానికి సంబంధించిన అంశాలపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{harvnb|Evans|2001}} }}</ref> ఒక విద్యా విభాగంగా ([[academic discipline]..."

'''చరిత్ర''' (History) అనేది [[past|గతకాలం]] గురించి క్రమబద్ధంగా చేసే అధ్యయనం. ఇది ప్రధానంగా [[Human history|మానవ గతానికి]] సంబంధించిన అంశాలపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{harvnb|Evans|2001}} }}</ref> ఒక విద్యా విభాగంగా ([[academic discipline]]), ఇది గతంలో ఏమి జరిగింది మరియు అది ఎందుకు జరిగింది అనే విషయాలను వివరించడానికి వివిధ సాక్ష్యాలను ([[evidence]]) విశ్లేషిస్తుంది. కొంతమంది సిద్ధాంతకర్తలు చరిత్రను ఒక [[social science|సామాజిక శాస్త్రంగా]] పరిగణిస్తారు, మరికొంతమంది దీనిని [[humanities|మానవీయ శాస్త్రాలలో]] భాగంగా చూస్తారు లేదా దీనిని ఒక సంకర విభాగంగా భావిస్తారు.<ref> {{harvnb|Arnold|2000|p=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA5 5]}} </ref>

చరిత్ర యొక్క ఉద్దేశ్యం గురించి కూడా భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి—ఉదాహరణకు, దీని ప్రధాన లక్ష్యం సిద్ధాంతపరమైనదా లేదా [[truth|సత్యాన్ని]] వెలికితీసేదా, లేక గతం నుండి పాఠాలు నేర్చుకోవాలనే ఆచరణాత్మక ఉద్దేశ్యంతో దీనిని అధ్యయనం చేస్తారా అనే దానిపై చర్చలు జరుగుతుంటాయి.<ref>{{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}} </ref> సాధారణ అర్థంలో, 'చరిత్ర' అనేది కేవలం ఒక విద్యా రంగాన్ని మాత్రమే కాకుండా, గత కాలాన్ని లేదా గత సంఘటనల గురించి రాసిన వ్యక్తిగత గ్రంథాలను కూడా సూచిస్తుంది.<ref>{{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PR11 xi–xii 49–51, 175–176]}}</ref>

[[Historical research|చరిత్ర పరిశోధన]] అనేది గత సంఘటనలను పునర్నిర్మించడానికి మరియు వివరణలను ధృవీకరించడానికి [[Primary source|ప్రాథమిక]] మరియు [[secondary sources|ద్వితీయ మూలాలపై]] ఆధారపడుతుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=140–143}}</ref> | <ref>{{harvnb|Munslow|2001}} </ref> ఈ మూలాల విశ్వసనీయతను అంచనా వేయడానికి మూల విమర్శను ([[Source criticism]]) ఉపయోగిస్తారు, ఇది వాటి ప్రామాణికత మరియు విశ్వసనీయతను గుర్తిస్తుంది. చరిత్రకారులు విభిన్న కోణాల నుండి లభించే సమాచారాన్ని సమన్వయం చేసి ఒక స్పష్టమైన కథనాన్ని రూపొందించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. [[positivism|పాజిటివిజం]], [[Annales school|అన్నేల్స్ స్కూల్]], [[Marxism|మార్క్సిజం]], మరియు [[postmodernism|పోస్ట్ మోడర్నిజం]] వంటి వివిధ ఆలోచనా ధోరణులు విభిన్న [[methodological|పరిశోధనా]] పద్ధతులను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|p=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA22 22]}}</ref>

[[దస్త్రం:Herodotus Massimo Inv124478.jpg|thumb|274x274px|హెరోడోటస్ (క్రీ.పూ. 484 BC - క్రీ.పూ. 425), ను తరచుగా "చరిత్ర పితామహుడు" గా భావిస్తారు]]
గడిచిన [[కాలమానం|కాలంలో]] [[మానవుడు|మానవుని]] చర్యల అధ్యయనమే '''చరిత్ర'''. ఒక శాస్త్రంగా నిర్వచించినప్పుడు ప్రాథమికంగా జరిగిన కాలములోని విషయాలు రాతల ద్వారా , [[మానవుడు|మనుషుల]], [[కుటుంబము|కుటుంబాల]], [[సమాజము|సమాజాల]] పరిశీలించి అధ్యయనం చేసి భద్రపరచబడినదానిని చరిత్ర అని చెప్పవచ్చు..<ref>{{multiref | {{harvnb|Kragh|1987|p=[https://books.google.com/books?id=OX7d7u_2rF4C&pg=PA41 41]}}</ref> ఈ విధంగా చరిత్రను [[పూర్వచరిత్ర]] నుంచి వేరు చేస్తారు. చరిత్ర జ్ఞానం సాధారణంగా జరిగిన సంఘటనల జ్ఞానంతో పాటు చరిత్ర ఆలోచనా సాధనాల జ్ఞానం కూడా పరిగణలోకి తీసుకుంటుంది. మనిషి చరిత్రను తెలుసుకొనుటవల్ల పూర్వం జరిగిన దురాచారాలను, నష్టాలను భవిష్యత్తులో నివారించడానికి తోడ్పడుతుంది.

చరిత్ర అనేది అనేక శాఖలుగా విస్తరించిన ఒక విస్తృతమైన శాస్త్రం. కొన్ని శాఖలు నిర్దిష్ట [[Periodization|కాలాలపై]] దృష్టి పెడతాయి (ఉదాహరణకు: [[ancient history|ప్రాచీన చరిత్ర]]), మరికొన్ని నిర్దిష్ట [[geographic|భౌగోళిక]] ప్రాంతాలపై దృష్టి పెడతాయి (ఉదాహరణకు: [[history of Africa|ఆఫ్రికా చరిత్ర]]). ఇతివృత్తాల వారీగా దీనిని [[political history|రాజకీయ చరిత్ర]], [[military history|సైనిక చరిత్ర]], [[social history|సామాజిక చరిత్ర]], మరియు [[economic history|ఆర్థిక చరిత్ర]] అని వర్గీకరించవచ్చు.<ref>{{harvnb|Collingwood|1967|loc=[https://books.google.com/books?id=MWDxDwAAQBAJ&pg=PT133 § 4. History and the Philosophy of History]}}</ref>

== నిర్వచనం ==

ఒక విద్యా విభాగంగా, చరిత్ర అనేది మానవ గతానికి సంబంధించిన అధ్యయనం <ref>{{harvnb|Ritter|1986|pp=193–194}}</ref> | <ref>{{harvnb|Collingwood|1993|p=[https://books.google.com/books?id=pTucAQAAQBAJ&pg=PA9 9]}} }}</ref> ఇది సాక్ష్యాలను సేకరించి, విశ్లేషించి, గతంలో ఏమి జరిగిందో కథనాల రూపంలో వివరిస్తుంది. ఈ కథనాలు సంఘటనలు ఎలా జరిగాయో మాత్రమే కాకుండా, అవి ఎందుకు జరిగాయి మరియు ఏ సందర్భాలలో జరిగాయి అనే కారణాలను కూడా వివరిస్తాయి. చరిత్ర మానవ ఉద్దేశ్యాలను మరియు చారిత్రక సంఘటనల వెనుక ఉన్న [[Causality|కారణాలను]] కూడా పరిశీలిస్తుంది.

మరో అర్థంలో, 'చరిత్ర' అంటే గతంలో జరిగిన సంఘటనలు అని కూడా అర్థం. <ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}}</ref>ఈ వివరణ ప్రకారం, చరిత్ర అంటే కేవలం ఒక విద్యా రంగం మాత్రమే కాదు, గతంలో వాస్తవంగా జరిగినది అని అర్థం. చరిత్ర గ్రంథాలు కొత్త సాక్ష్యాలు లభించినప్పుడు లేదా పాత మూలాలను కొత్తగా విశ్లేషించినప్పుడు మారవచ్చు, కానీ గతం మాత్రం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. <ref>{{harvnb|Evans|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=8-zMCwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193–194}} </ref><ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=140–143}} }}</ref>

చరిత్ర ప్రధానంగా లిఖితపూర్వక పత్రాలపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది [[recorded history|లిఖిత చరిత్ర]] ప్రారంభమైనప్పటి నుండి ఉన్న కాలాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది, అంతకుముందున్న కాలాన్ని ([[prehistory]]) పురావస్తు శాస్త్రం ([[archaeology]]) వంటి ఇతర రంగాలకు వదిలివేస్తుంది. అయితే 20వ శతాబ్దంలో చరిత్ర పరిధి విస్తరించింది, చరిత్రకారులు లిఖిత భాషకు ముందున్న మానవ గతంపై కూడా ఆసక్తి చూపడం ప్రారంభించారు.

చరిత్రకారులు చరిత్రను సామాజిక శాస్త్రమా లేదా మానవీయ శాస్త్రమా అని చర్చిస్తారు. సామాజిక శాస్త్రవేత్తల వలె, చరిత్రకారులు ఊహలను ప్రతిపాదిస్తారు మరియు సాక్ష్యాల ఆధారంగా వాదనలు చేస్తారు. అదే సమయంలో, కథలు చెప్పడం, మానవ అనుభవాలు మరియు సాంస్కృతిక వారసత్వం వంటి అంశాలపై ఆధారపడటం వల్ల ఇది మానవీయ శాస్త్రాలకు దగ్గరగా ఉంటుంది.
<ref>{{multiref | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193–195}} | {{harvnb|Stevenson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA831 831]}}</ref> <ref>| {{harvnb|HarperCollins|2022}} </ref>| <ref>{{harvnb|Joseph|Janda|2008|p=[https://books.google.com/books?id=8F_O12CS9L8C&pg=PA163 163]}} | {{harvnb|HarperCollins|2003|p=99}} | {{harvnb|OED Staff|2024}} }}</ref>

=== ఉద్దేశ్యం ===
చరిత్ర యొక్క ఉద్దేశ్యం గురించి రకరకాల అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు చరిత్రకారులు దీని ప్రధాన పని గతం గురించి నిష్పాక్షికమైన సత్యాన్ని కనుగొనడమే అని అంటారు. రాజకీయ లేదా సైద్ధాంతిక ఉద్దేశ్యాలు పరిశోధనలో వక్రీకరణలకు దారితీస్తాయని వారు హెచ్చరిస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fazal|2023|p=140}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=1–2}} | {{harvnb|Ahlskog|2020|pp=1–2}}</ref>

మరో దృక్కోణం ప్రకారం, చరిత్ర యొక్క ప్రధాన విలువ అది నేటి కాలానికి నేర్పే పాఠాలలో ఉంది. గతంలో జరిగిన తప్పులను మళ్లీ చేయకుండా ఉండటానికి గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సహాయపడుతుందని వీరు నమ్ముతారు.చరిత్ర అనేది ప్రజలకు ఒక ఉమ్మడి గతం ద్వారా సామాజిక ఐక్యతను మరియు ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపును అందిస్తుంది. ఇది తరతరాలుగా వస్తున్న సాంస్కృతిక విలువలను మరియు వారసత్వాన్ని కాపాడటానికి సహాయపడుతుంది. <ref>{{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA9 9–10 ]}} | {{harvnb|Ritter|1986|p=268}} }}</ref>

చరిత్ర కొన్నిసార్లు రాజకీయ లేదా సైద్ధాంతిక ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది, ఉదాహరణకు కొన్ని సంప్రదాయాల గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పడం ద్వారా ఉన్న స్థితిని సమర్థించడం లేదా గత అన్యాయాలను ఎత్తిచూపడం ద్వారా మార్పును ప్రోత్సహించడం.

=== పద చరిత్ర (Etymology) ===
[[File:POxy v0017 n2099 a 01 hires - cropped.jpg|thumb|alt=Photo of a damaged text written in black ink| ప్రాచీన గ్రీకు చరిత్రకారుడు [[Herodotus]] రాసిన ''చరిత్రలు'' (Histories) యొక్క ఒక భాగం.]]

'హిస్టరీ' అనే పదం [[Ancient Greek|ప్రాచీన గ్రీకు]] పదమైన {{lang|grc|[[wikt:ἵστωρ|ἵστωρ]]}} (histōr) నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "నేర్చుకున్న వ్యక్తి" లేదా "జ్ఞాని". దీని నుండి గ్రీకులో {{lang|grc|[[wikt:ἱστορία|ἱστορία]]}} (historiā) అనే పదం ఏర్పడింది, దీనికి సాధారణ అర్థం "విచారణ" లేదా "సాక్ష్యం ఇవ్వడం". కాలక్రమేణా ఈ పదం లాటిన్ లోకి 'historia' గా ప్రవేశించింది. మధ్య యుగాలలో దీని అర్థం "కథ" లేదా "గాథ" అని ఉండేది, కానీ 18 మరియు 19వ శతాబ్దాల నుండి ఇది కేవలం సాక్ష్యాధారాలతో కూడిన గతకాలపు అధ్యయనాన్ని సూచించడానికి స్థిరపడింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA35 35]}}</ref>

== పద్ధతులు ==

చారిత్రక పద్ధతి అంటే చరిత్రకారులు గతాన్ని పరిశోధించడానికి మరియు వివరించడానికి ఉపయోగించే సాంకేతికతల సముదాయం. ఇది సాక్ష్యాలను సేకరించడం, విశ్లేషించడం మరియు వివరించడం వంటి ప్రక్రియలను కవర్ చేస్తుంది. పరిశోధన సాధారణంగా ఒక ప్రశ్నతో మొదలవుతుంది—ఏమి జరిగింది లేదా ఎందుకు జరిగింది అనే విషయాలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=57–58}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=143–144}} }}</ref>
=== మూల విమర్శ ===
పరిశోధన ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వడానికి, చరిత్రకారులు వివిధ రకాల సాక్ష్యాలపై ఆధారపడతారు. చారిత్రక ఆధారాలను సాధారణంగా [[Primary source|ప్రాథమిక]] మరియు [[secondary sources|ద్వితీయ మూలాలుగా]] విభజిస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA70 70–71]}}</ref>

'''ప్రాథమిక మూలం:''' అధ్యయనం చేస్తున్న కాలంలోనే సృష్టించబడిన మూలం (ఉదా: అధికారిక పత్రాలు, డైరీలు, ఫోటోలు, పురావస్తు సాక్ష్యాలు). ఇవి చారిత్రక సంఘటనలకు అత్యంత నేరుగా లభించే ఆధారాలు.

'''ద్వితీయ మూలం:''' ఇతర మూలాల్లోని సమాచారాన్ని విశ్లేషించే లేదా వివరించే మూలం (ఉదా: ఆధునిక చరిత్ర పుస్తకాలు).

[[File:Collections Archive, St. Petersburg Museum of History, St. Petersburg, FL.jpg|thumb|alt=Photo of archive storage area | పరిశోధకులకు అవసరమైన అనేక అసలు పత్రాలను ఆర్కైవ్స్ భద్రపరుస్తాయి.]]<ref>{{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA59 59–60]}}]]</ref>

మూల విమర్శ ([[Source criticism]]) అనేది సమాచారాన్ని మదింపు చేసే ప్రక్రియ. 'బాహ్య విమర్శ' ద్వారా మూలం యొక్క ప్రామాణికతను గుర్తిస్తారు. 'అంతర్గత విమర్శ' ద్వారా ఆ సమాచారం ఎంతవరకు నమ్మదగినదో, అందులో పక్షపాతాలు ఉన్నాయేమో పరిశీలిస్తారు.<ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=57–58}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=143–144}} }}</ref>

=== సమన్వయం - ఆలోచనా ధోరణులు ===
మూలాల ఎంపిక మరియు విమర్శ తర్వాత, చరిత్రకారులు ఆ విడివిడి సాక్ష్యాలను కలిపి ఒక కథనాన్ని రూపొందిస్తారు. దీనినే 'చారిత్రక సమన్వయం' అంటారు. ఇది గతంలో ఏమి జరిగిందో మాత్రమే కాకుండా, అది ఎందుకు జరిగిందో కూడా వివరిస్తుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=59, 87–88, 91–92}} | {{harvnb|Topolski|2012|p=[https://books.google.com/books?id=OMZ9CAAAQBAJ&pg=PA432 432]}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=84–86}} }}</ref>

వివిధ పాఠశాలలు లేదా ఆలోచనా ధోరణులు విభిన్న దృక్కోణాలను కలిగి ఉంటాయి. [[Positivism|పాజిటివిస్టులు]] అనుభవపూర్వక సాక్ష్యాల ద్వారా వాస్తవాలను కనుగొనాలని అంటారు. [[Postmodernism|పోస్ట్ మోడర్నిస్టులు]] ఒకే ఒక సత్యం ఉంటుందని నమ్మరు, బదులుగా విభిన్న దృక్కోణాలు ఉంటాయని వాదిస్తారు. [[Marxism|మార్క్సిస్టులు]] చారిత్రక పరిణామాలను ఆర్థిక శక్తులు మరియు తరగతి పోరాటాల ఫలితంగా చూస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|p=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA300 300]}} | {{harvnb|Renfrew|2008|p=[https://books.google.com/books?id=4CooTRuA3kAC&pg=PA172 172]}} }}</ref>

== అధ్యయన రంగాలు ==
చరిత్ర అనేది ఒక విస్తృతమైన రంగం. దీనిని కాలం, భౌగోళిక ప్రాంతం లేదా అంశాల వారీగా విభజించవచ్చు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tucker|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=FeVdNxyFiKsC&pg=PA2 xii, 2]}}</ref>

=== కాలం ప్రకారం (By period) ===
చరిత్రను కాలక్రమేణా వర్గీకరించడం సర్వసాధారణం. మానవ చరిత్రను ప్రధానంగా ఈ క్రింది విధంగా విభజిస్తారు:
<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA299 299–300]}} | {{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xvii}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA17 17–18]}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=jW1BDAAAQBAJ&pg=PR5 v, 1]}} }}</ref>

'''పూర్వ చరిత్ర (Prehistory):''' లిఖిత భాషకు ముందున్న కాలం. ఇది కొన్ని మిలియన్ల సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమై మానవుడు స్థిర నివాసాన్ని ఏర్పరచుకునే వరకు సాగింది.

'''ప్రాచీన చరిత్ర (Ancient history):''' మెసొపొటేమియా, ఈజిప్ట్, సింధు లోయ వంటి చోట్ల మొదటి నాగరికతలు వెలిసినప్పటి నుండి ప్రారంభమవుతుంది. సుమారు క్రీ.పూ. 3500 నుండి ఇది ప్రారంభమైంది.

'''మధ్యయుగ చరిత్ర (Post-classical history):''' క్రీ.శ. 500 ప్రాంతంలో ప్రారంభమైంది. ఈ కాలంలో ఇస్లాం, క్రైస్తవం వంటి మతాలు విస్తరించాయి మరియు మొంగోల్ సామ్రాజ్యం వంటి శక్తులు పెరిగాయి.

'''తొలి ఆధునిక చరిత్ర (Early modern history):''' సుమారు క్రీ.శ. 1500 లో ప్రారంభమైంది. ఐరోపా దేశాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వలసలను ఏర్పాటు చేయడం మరియు శాస్త్రీయ విప్లవం రావడం ఈ కాలపు ముఖ్య లక్షణాలు.

'''ఆధునిక చరిత్ర (Modern history):''' 18వ శతాబ్దం చివరలో పారిశ్రామిక విప్లవంతో ప్రారంభమైంది. ఇది గ్లోబలైజేషన్ మరియు ప్రజాస్వామ్యాల ఏర్పాటుకు దారితీసింది.

[[File:Lucy Mexico.jpg|thumb|upright=.6|alt=Photo of the skeleton of a hominin| పూర్వ చరిత్రను అధ్యయనం చేయడానికి చరిత్రకారులు లూసీ వంటి శిలాజాలపై ఆధారపడతారు]]

=== భౌగోళిక ప్రాంతం ప్రకారం (By geography) ===
భౌగోళిక పరిస్థితులు చరిత్రపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతాయి. ఆహార ఉత్పత్తి, సహజ వనరులు, మరియు రాజకీయ సరిహద్దులు అన్నీ భౌగోళికంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. చరిత్రకారులు ఆఫ్రికా చరిత్ర, ఆసియా చరిత్ర, ఐరోపా చరిత్ర, మరియు అమెరికా చరిత్ర వంటి విభాగాలను అధ్యయనం చేస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}} | {{harvnb|Parrott|Hake|1983|pp=121–122}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–52}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=196–197}} }}</ref>

[[File:Pyramids of the Giza Necropolis.jpg|thumb|alt=Photo of the Pyramids of Giza | గీజా పిరమిడ్లు ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ నాగరికత యొక్క వారసత్వానికి చిహ్నాలు]]

=== అంశాల వారీగా ===

'''రాజకీయ చరిత్ర (Political history):''' సమాజంలో అధికారం ఎలా పంపిణీ చేయబడింది మరియు ప్రభుత్వాలు ఎలా పనిచేశాయి అనే దాని గురించి వివరిస్తుంది. <ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=22, 185}} | {{harvnb|Berkhofer|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=1uvGAAAAQBAJ&pg=PA45 45, 78]}} }}</ref>

'''సైనిక చరిత్ర (Military history):''' యుద్ధాలు, సైనిక సాంకేతికత (ఉదా: ట్రెబుచెట్లు) మరియు యుద్ధ తంత్రాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఆర్థిక చరిత్ర (Economic history):''' వస్తువుల ఉత్పత్తి, వినియోగం, మరియు ఆదాయ పంపిణీ గురించి చర్చిస్తుంది.

'''సామాజిక చరిత్ర (Social history):''' ప్రజల దైనందిన జీవితం, కుటుంబ నిర్మాణాలు మరియు సామాజిక సమస్యల గురించి చర్చిస్తుంది.

'''పర్యావరణ చరిత్ర (Environmental history):''' మనుషులు మరియు పర్యావరణం ఒకరిపై ఒకరు ఎలా ప్రభావం చూపారో అధ్యయనం చేస్తుంది.

=== ఇతర విభాగాలు ===
కొన్ని శాఖలు అవి ఉపయోగించే పద్ధతుల ద్వారా గుర్తించబడతాయి: <ref>{{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=jW1BDAAAQBAJ&pg=PA27 27, 43–44]}}</ref>

'''మౌఖిక చరిత్ర (Oral history):''' లిఖిత పత్రాల కంటే ప్రజల జ్ఞాపకాలు మరియు సాక్ష్యాలపై ఆధారపడుతుంది.

'''ప్రపంచ చరిత్ర (World history):''' మానవ చరిత్రను ఒక సమగ్రంగా, ప్రపంచవ్యాప్త కోణంలో చూస్తుంది.

'''మైక్రోహిస్టరీ (Microhistory):''' ఒక చిన్న సంఘటన లేదా వ్యక్తి యొక్క జీవితం ద్వారా పెద్ద చారిత్రక పరిణామాలను విశ్లేషిస్తుంది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA36 36]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=54–58}} | {{harvnb|Storey|2013|p=32}} }}</ref>

== విద్యా విభాగం యొక్క పరిణామం ==
లిఖిత భాషకు ముందు చరిత్ర మౌఖిక సంప్రదాయాల ద్వారా కాపాడబడింది. ప్రాచీన కాలంలో చరిత్రకు పితామహుడిగా పిలువబడే హేరోడోటస్ (Herodotus) సాక్ష్యాధారాలతో కూడిన చరిత్ర రచనను ప్రారంభించారు. రోమన్ చరిత్ర రచన కూడా గ్రీకు సంప్రదాయాలనే అనుసరించింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PR11 xi–xii, 1, 57]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–52}} }}</ref>

చైనాలో కూడా అత్యున్నతమైన చరిత్ర రచన సంప్రదాయం ఉండేది, ముఖ్యంగా సిమా కియాన్ (Sima Qian) కృషి వల్ల ఇది క్రమబద్ధం చేయబడింది. మధ్యయుగంలో చరిత్ర రచన ప్రధానంగా మతపరమైన కోణంలో సాగింది. 19వ శతాబ్దంలో లియోపోల్డ్ వాన్ రాంకే (Leopold von Ranke) వంటి వారి కృషి వల్ల చరిత్ర ఒక ప్రొఫెషనల్ మరియు శాస్త్రీయ విద్యా విభాగంగా మారింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA120 120–121]}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PA11 11–12, 57–58]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=26, 50–52}} }}</ref>

== అనుబంధ రంగాలు ==
చరిత్ర అనేది పురావస్తు శాస్త్రం, భూగర్భ శాస్త్రం, జన్యుశాస్త్రం, మరియు భాషాశాస్త్రం వంటి రంగాలతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, జన్యుశాస్త్రం మానవ వలసలను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. అలాగే రాజకీయాలు మరియు మతం వంటి రంగాల్లో కూడా చరిత్రకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఉంది.
<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|p=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA121 121]}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PA38 38–39, 175–176]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–51}} }}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist}}

=== మూల గ్రంథాలు ===
{{Refbegin|30em}}

{{cite book |last1=Arnold |first1=John |title=History: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285352-3 |url=https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2000 |doi=10.1093/actrade/9780192853523.001.0001}}

{{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |title=In Defence of History |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-04687-8 |date=1999}}

{{cite book |last1=Howell |first1=Martha C. |last2=Prevenier |first2=Walter |title=From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8560-2 |url=https://books.google.com/books?id=wSqgwOZPjJ4C&pg=PA1 |language=en |date=2001}}

{{cite book |last1=Tosh |first1=John |title=The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-582-77254-0 |url=https://books.google.com/books?id=bM1mAAAAMAAJ |language=en |date=2002}}

{{cite book |last1=Woolf |first1=Daniel |title=A Concise History of History: Global Historiography from Antiquity to the Present |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42619-0 |url=https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2019}}
{{Refend}}

== వెలుపలి లింకులు ==

[http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks Project]

{{navboxes
|list=
{{Historiography}}
{{Humanities}}
{{Social sciences}}
}}
{{Subject bar |commons=yes |wikt=yes |n=yes |q=yes |s=yes |s-search=Portal:History |b=yes |b-search=Category:History |v=yes |v-search=Portal:History |d=yes |d-search=Q309}}
{{Authority control}}

[[Category:చరిత్ర]]
[[Category:మానవీయ శాస్త్రాలు]]
== ఇవికూడా చూడండి ==
* [[భారతదేశ చరిత్ర]]
* [[జీవితచరిత్ర]]

'''చరిత్ర''' (History) అనేది [[past|గతకాలం]] గురించి క్రమబద్ధంగా చేసే అధ్యయనం. ఇది ప్రధానంగా [[Human history|మానవ గతానికి]] సంబంధించిన అంశాలపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{harvnb|Evans|2001}} }}</ref> ఒక విద్యా విభాగంగా ([[academic discipline]]), ఇది గతంలో ఏమి జరిగింది మరియు అది ఎందుకు జరిగింది అనే విషయాలను వివరించడానికి వివిధ సాక్ష్యాలను ([[evidence]]) విశ్లేషిస్తుంది. కొంతమంది సిద్ధాంతకర్తలు చరిత్రను ఒక [[social science|సామాజిక శాస్త్రంగా]] పరిగణిస్తారు, మరికొంతమంది దీనిని [[humanities|మానవీయ శాస్త్రాలలో]] భాగంగా చూస్తారు లేదా దీనిని ఒక సంకర విభాగంగా భావిస్తారు.<ref> {{harvnb|Arnold|2000|p=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA5 5]}} </ref>

చరిత్ర యొక్క ఉద్దేశ్యం గురించి కూడా భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి—ఉదాహరణకు, దీని ప్రధాన లక్ష్యం సిద్ధాంతపరమైనదా లేదా [[truth|సత్యాన్ని]] వెలికితీసేదా, లేక గతం నుండి పాఠాలు నేర్చుకోవాలనే ఆచరణాత్మక ఉద్దేశ్యంతో దీనిని అధ్యయనం చేస్తారా అనే దానిపై చర్చలు జరుగుతుంటాయి.<ref>{{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}} </ref> సాధారణ అర్థంలో, 'చరిత్ర' అనేది కేవలం ఒక విద్యా రంగాన్ని మాత్రమే కాకుండా, గత కాలాన్ని లేదా గత సంఘటనల గురించి రాసిన వ్యక్తిగత గ్రంథాలను కూడా సూచిస్తుంది.<ref>{{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PR11 xi–xii 49–51, 175–176]}}</ref>

[[Historical research|చరిత్ర పరిశోధన]] అనేది గత సంఘటనలను పునర్నిర్మించడానికి మరియు వివరణలను ధృవీకరించడానికి [[Primary source|ప్రాథమిక]] మరియు [[secondary sources|ద్వితీయ మూలాలపై]] ఆధారపడుతుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=140–143}}</ref> | <ref>{{harvnb|Munslow|2001}} </ref> ఈ మూలాల విశ్వసనీయతను అంచనా వేయడానికి మూల విమర్శను ([[Source criticism]]) ఉపయోగిస్తారు, ఇది వాటి ప్రామాణికత మరియు విశ్వసనీయతను గుర్తిస్తుంది. చరిత్రకారులు విభిన్న కోణాల నుండి లభించే సమాచారాన్ని సమన్వయం చేసి ఒక స్పష్టమైన కథనాన్ని రూపొందించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. [[positivism|పాజిటివిజం]], [[Annales school|అన్నేల్స్ స్కూల్]], [[Marxism|మార్క్సిజం]], మరియు [[postmodernism|పోస్ట్ మోడర్నిజం]] వంటి వివిధ ఆలోచనా ధోరణులు విభిన్న [[methodological|పరిశోధనా]] పద్ధతులను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|p=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA22 22]}}</ref>

[[దస్త్రం:Herodotus Massimo Inv124478.jpg|thumb|274x274px|హెరోడోటస్ (క్రీ.పూ. 484 BC - క్రీ.పూ. 425), ను తరచుగా "చరిత్ర పితామహుడు" గా భావిస్తారు]]
గడిచిన [[కాలమానం|కాలంలో]] [[మానవుడు|మానవుని]] చర్యల అధ్యయనమే '''చరిత్ర'''. ఒక శాస్త్రంగా నిర్వచించినప్పుడు ప్రాథమికంగా జరిగిన కాలములోని విషయాలు రాతల ద్వారా , [[మానవుడు|మనుషుల]], [[కుటుంబము|కుటుంబాల]], [[సమాజము|సమాజాల]] పరిశీలించి అధ్యయనం చేసి భద్రపరచబడినదానిని చరిత్ర అని చెప్పవచ్చు..<ref>{{multiref | {{harvnb|Kragh|1987|p=[https://books.google.com/books?id=OX7d7u_2rF4C&pg=PA41 41]}}</ref> ఈ విధంగా చరిత్రను [[పూర్వచరిత్ర]] నుంచి వేరు చేస్తారు. చరిత్ర జ్ఞానం సాధారణంగా జరిగిన సంఘటనల జ్ఞానంతో పాటు చరిత్ర ఆలోచనా సాధనాల జ్ఞానం కూడా పరిగణలోకి తీసుకుంటుంది. మనిషి చరిత్రను తెలుసుకొనుటవల్ల పూర్వం జరిగిన దురాచారాలను, నష్టాలను భవిష్యత్తులో నివారించడానికి తోడ్పడుతుంది.

చరిత్ర అనేది అనేక శాఖలుగా విస్తరించిన ఒక విస్తృతమైన శాస్త్రం. కొన్ని శాఖలు నిర్దిష్ట [[Periodization|కాలాలపై]] దృష్టి పెడతాయి (ఉదాహరణకు: [[ancient history|ప్రాచీన చరిత్ర]]), మరికొన్ని నిర్దిష్ట [[geographic|భౌగోళిక]] ప్రాంతాలపై దృష్టి పెడతాయి (ఉదాహరణకు: [[history of Africa|ఆఫ్రికా చరిత్ర]]). ఇతివృత్తాల వారీగా దీనిని [[political history|రాజకీయ చరిత్ర]], [[military history|సైనిక చరిత్ర]], [[social history|సామాజిక చరిత్ర]], మరియు [[economic history|ఆర్థిక చరిత్ర]] అని వర్గీకరించవచ్చు.<ref>{{harvnb|Collingwood|1967|loc=[https://books.google.com/books?id=MWDxDwAAQBAJ&pg=PT133 § 4. History and the Philosophy of History]}}</ref>

== నిర్వచనం ==

ఒక విద్యా విభాగంగా, చరిత్ర అనేది మానవ గతానికి సంబంధించిన అధ్యయనం <ref>{{harvnb|Ritter|1986|pp=193–194}}</ref> | <ref>{{harvnb|Collingwood|1993|p=[https://books.google.com/books?id=pTucAQAAQBAJ&pg=PA9 9]}} }}</ref> ఇది సాక్ష్యాలను సేకరించి, విశ్లేషించి, గతంలో ఏమి జరిగిందో కథనాల రూపంలో వివరిస్తుంది. ఈ కథనాలు సంఘటనలు ఎలా జరిగాయో మాత్రమే కాకుండా, అవి ఎందుకు జరిగాయి మరియు ఏ సందర్భాలలో జరిగాయి అనే కారణాలను కూడా వివరిస్తాయి. చరిత్ర మానవ ఉద్దేశ్యాలను మరియు చారిత్రక సంఘటనల వెనుక ఉన్న [[Causality|కారణాలను]] కూడా పరిశీలిస్తుంది.

మరో అర్థంలో, 'చరిత్ర' అంటే గతంలో జరిగిన సంఘటనలు అని కూడా అర్థం. <ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}}</ref>ఈ వివరణ ప్రకారం, చరిత్ర అంటే కేవలం ఒక విద్యా రంగం మాత్రమే కాదు, గతంలో వాస్తవంగా జరిగినది అని అర్థం. చరిత్ర గ్రంథాలు కొత్త సాక్ష్యాలు లభించినప్పుడు లేదా పాత మూలాలను కొత్తగా విశ్లేషించినప్పుడు మారవచ్చు, కానీ గతం మాత్రం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. <ref>{{harvnb|Evans|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=8-zMCwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193–194}} </ref><ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=140–143}} }}</ref>

చరిత్ర ప్రధానంగా లిఖితపూర్వక పత్రాలపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది [[recorded history|లిఖిత చరిత్ర]] ప్రారంభమైనప్పటి నుండి ఉన్న కాలాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది, అంతకుముందున్న కాలాన్ని ([[prehistory]]) పురావస్తు శాస్త్రం ([[archaeology]]) వంటి ఇతర రంగాలకు వదిలివేస్తుంది. అయితే 20వ శతాబ్దంలో చరిత్ర పరిధి విస్తరించింది, చరిత్రకారులు లిఖిత భాషకు ముందున్న మానవ గతంపై కూడా ఆసక్తి చూపడం ప్రారంభించారు.

చరిత్రకారులు చరిత్రను సామాజిక శాస్త్రమా లేదా మానవీయ శాస్త్రమా అని చర్చిస్తారు. సామాజిక శాస్త్రవేత్తల వలె, చరిత్రకారులు ఊహలను ప్రతిపాదిస్తారు మరియు సాక్ష్యాల ఆధారంగా వాదనలు చేస్తారు. అదే సమయంలో, కథలు చెప్పడం, మానవ అనుభవాలు మరియు సాంస్కృతిక వారసత్వం వంటి అంశాలపై ఆధారపడటం వల్ల ఇది మానవీయ శాస్త్రాలకు దగ్గరగా ఉంటుంది.
<ref>{{multiref | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193–195}} | {{harvnb|Stevenson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA831 831]}}</ref> <ref>| {{harvnb|HarperCollins|2022}} </ref>| <ref>{{harvnb|Joseph|Janda|2008|p=[https://books.google.com/books?id=8F_O12CS9L8C&pg=PA163 163]}} | {{harvnb|HarperCollins|2003|p=99}} | {{harvnb|OED Staff|2024}} }}</ref>

=== ఉద్దేశ్యం ===
చరిత్ర యొక్క ఉద్దేశ్యం గురించి రకరకాల అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు చరిత్రకారులు దీని ప్రధాన పని గతం గురించి నిష్పాక్షికమైన సత్యాన్ని కనుగొనడమే అని అంటారు. రాజకీయ లేదా సైద్ధాంతిక ఉద్దేశ్యాలు పరిశోధనలో వక్రీకరణలకు దారితీస్తాయని వారు హెచ్చరిస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fazal|2023|p=140}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=1–2}} | {{harvnb|Ahlskog|2020|pp=1–2}}</ref>

మరో దృక్కోణం ప్రకారం, చరిత్ర యొక్క ప్రధాన విలువ అది నేటి కాలానికి నేర్పే పాఠాలలో ఉంది. గతంలో జరిగిన తప్పులను మళ్లీ చేయకుండా ఉండటానికి గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సహాయపడుతుందని వీరు నమ్ముతారు.చరిత్ర అనేది ప్రజలకు ఒక ఉమ్మడి గతం ద్వారా సామాజిక ఐక్యతను మరియు ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపును అందిస్తుంది. ఇది తరతరాలుగా వస్తున్న సాంస్కృతిక విలువలను మరియు వారసత్వాన్ని కాపాడటానికి సహాయపడుతుంది. <ref>{{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA9 9–10 ]}} | {{harvnb|Ritter|1986|p=268}} }}</ref>

చరిత్ర కొన్నిసార్లు రాజకీయ లేదా సైద్ధాంతిక ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది, ఉదాహరణకు కొన్ని సంప్రదాయాల గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పడం ద్వారా ఉన్న స్థితిని సమర్థించడం లేదా గత అన్యాయాలను ఎత్తిచూపడం ద్వారా మార్పును ప్రోత్సహించడం.

=== పద చరిత్ర (Etymology) ===
[[File:POxy v0017 n2099 a 01 hires - cropped.jpg|thumb|alt=Photo of a damaged text written in black ink| ప్రాచీన గ్రీకు చరిత్రకారుడు [[Herodotus]] రాసిన ''చరిత్రలు'' (Histories) యొక్క ఒక భాగం.]]

'హిస్టరీ' అనే పదం [[Ancient Greek|ప్రాచీన గ్రీకు]] పదమైన {{lang|grc|[[wikt:ἵστωρ|ἵστωρ]]}} (histōr) నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "నేర్చుకున్న వ్యక్తి" లేదా "జ్ఞాని". దీని నుండి గ్రీకులో {{lang|grc|[[wikt:ἱστορία|ἱστορία]]}} (historiā) అనే పదం ఏర్పడింది, దీనికి సాధారణ అర్థం "విచారణ" లేదా "సాక్ష్యం ఇవ్వడం". కాలక్రమేణా ఈ పదం లాటిన్ లోకి 'historia' గా ప్రవేశించింది. మధ్య యుగాలలో దీని అర్థం "కథ" లేదా "గాథ" అని ఉండేది, కానీ 18 మరియు 19వ శతాబ్దాల నుండి ఇది కేవలం సాక్ష్యాధారాలతో కూడిన గతకాలపు అధ్యయనాన్ని సూచించడానికి స్థిరపడింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA35 35]}}</ref>

== పద్ధతులు ==

చారిత్రక పద్ధతి అంటే చరిత్రకారులు గతాన్ని పరిశోధించడానికి మరియు వివరించడానికి ఉపయోగించే సాంకేతికతల సముదాయం. ఇది సాక్ష్యాలను సేకరించడం, విశ్లేషించడం మరియు వివరించడం వంటి ప్రక్రియలను కవర్ చేస్తుంది. పరిశోధన సాధారణంగా ఒక ప్రశ్నతో మొదలవుతుంది—ఏమి జరిగింది లేదా ఎందుకు జరిగింది అనే విషయాలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=57–58}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=143–144}} }}</ref>
=== మూల విమర్శ ===
పరిశోధన ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వడానికి, చరిత్రకారులు వివిధ రకాల సాక్ష్యాలపై ఆధారపడతారు. చారిత్రక ఆధారాలను సాధారణంగా [[Primary source|ప్రాథమిక]] మరియు [[secondary sources|ద్వితీయ మూలాలుగా]] విభజిస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA70 70–71]}}</ref>

'''ప్రాథమిక మూలం:''' అధ్యయనం చేస్తున్న కాలంలోనే సృష్టించబడిన మూలం (ఉదా: అధికారిక పత్రాలు, డైరీలు, ఫోటోలు, పురావస్తు సాక్ష్యాలు). ఇవి చారిత్రక సంఘటనలకు అత్యంత నేరుగా లభించే ఆధారాలు.

'''ద్వితీయ మూలం:''' ఇతర మూలాల్లోని సమాచారాన్ని విశ్లేషించే లేదా వివరించే మూలం (ఉదా: ఆధునిక చరిత్ర పుస్తకాలు).

[[File:Collections Archive, St. Petersburg Museum of History, St. Petersburg, FL.jpg|thumb|alt=Photo of archive storage area | పరిశోధకులకు అవసరమైన అనేక అసలు పత్రాలను ఆర్కైవ్స్ భద్రపరుస్తాయి.]]<ref>{{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA59 59–60]}}]]</ref>

మూల విమర్శ ([[Source criticism]]) అనేది సమాచారాన్ని మదింపు చేసే ప్రక్రియ. 'బాహ్య విమర్శ' ద్వారా మూలం యొక్క ప్రామాణికతను గుర్తిస్తారు. 'అంతర్గత విమర్శ' ద్వారా ఆ సమాచారం ఎంతవరకు నమ్మదగినదో, అందులో పక్షపాతాలు ఉన్నాయేమో పరిశీలిస్తారు.<ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=57–58}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=143–144}} }}</ref>

=== సమన్వయం - ఆలోచనా ధోరణులు ===
మూలాల ఎంపిక మరియు విమర్శ తర్వాత, చరిత్రకారులు ఆ విడివిడి సాక్ష్యాలను కలిపి ఒక కథనాన్ని రూపొందిస్తారు. దీనినే 'చారిత్రక సమన్వయం' అంటారు. ఇది గతంలో ఏమి జరిగిందో మాత్రమే కాకుండా, అది ఎందుకు జరిగిందో కూడా వివరిస్తుంది. <ref> {{harvnb|Tosh|2002|pp=59, 87–88, 91–92}} | {{harvnb|Topolski|2012|p=[https://books.google.com/books?id=OMZ9CAAAQBAJ&pg=PA432 432]}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=84–86}} }}</ref>

వివిధ పాఠశాలలు లేదా ఆలోచనా ధోరణులు విభిన్న దృక్కోణాలను కలిగి ఉంటాయి. [[Positivism|పాజిటివిస్టులు]] అనుభవపూర్వక సాక్ష్యాల ద్వారా వాస్తవాలను కనుగొనాలని అంటారు. [[Postmodernism|పోస్ట్ మోడర్నిస్టులు]] ఒకే ఒక సత్యం ఉంటుందని నమ్మరు, బదులుగా విభిన్న దృక్కోణాలు ఉంటాయని వాదిస్తారు. [[Marxism|మార్క్సిస్టులు]] చారిత్రక పరిణామాలను ఆర్థిక శక్తులు మరియు తరగతి పోరాటాల ఫలితంగా చూస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|p=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA300 300]}} | {{harvnb|Renfrew|2008|p=[https://books.google.com/books?id=4CooTRuA3kAC&pg=PA172 172]}} }}</ref>

== అధ్యయన రంగాలు ==
చరిత్ర అనేది ఒక విస్తృతమైన రంగం. దీనిని కాలం, భౌగోళిక ప్రాంతం లేదా అంశాల వారీగా విభజించవచ్చు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tucker|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=FeVdNxyFiKsC&pg=PA2 xii, 2]}}</ref>

=== కాలం ప్రకారం (By period) ===
చరిత్రను కాలక్రమేణా వర్గీకరించడం సర్వసాధారణం. మానవ చరిత్రను ప్రధానంగా ఈ క్రింది విధంగా విభజిస్తారు:
<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA299 299–300]}} | {{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xvii}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA17 17–18]}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=jW1BDAAAQBAJ&pg=PR5 v, 1]}} }}</ref>

'''పూర్వ చరిత్ర (Prehistory):''' లిఖిత భాషకు ముందున్న కాలం. ఇది కొన్ని మిలియన్ల సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమై మానవుడు స్థిర నివాసాన్ని ఏర్పరచుకునే వరకు సాగింది.

'''ప్రాచీన చరిత్ర (Ancient history):''' మెసొపొటేమియా, ఈజిప్ట్, సింధు లోయ వంటి చోట్ల మొదటి నాగరికతలు వెలిసినప్పటి నుండి ప్రారంభమవుతుంది. సుమారు క్రీ.పూ. 3500 నుండి ఇది ప్రారంభమైంది.

'''మధ్యయుగ చరిత్ర (Post-classical history):''' క్రీ.శ. 500 ప్రాంతంలో ప్రారంభమైంది. ఈ కాలంలో ఇస్లాం, క్రైస్తవం వంటి మతాలు విస్తరించాయి మరియు మొంగోల్ సామ్రాజ్యం వంటి శక్తులు పెరిగాయి.

'''తొలి ఆధునిక చరిత్ర (Early modern history):''' సుమారు క్రీ.శ. 1500 లో ప్రారంభమైంది. ఐరోపా దేశాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వలసలను ఏర్పాటు చేయడం మరియు శాస్త్రీయ విప్లవం రావడం ఈ కాలపు ముఖ్య లక్షణాలు.

'''ఆధునిక చరిత్ర (Modern history):''' 18వ శతాబ్దం చివరలో పారిశ్రామిక విప్లవంతో ప్రారంభమైంది. ఇది గ్లోబలైజేషన్ మరియు ప్రజాస్వామ్యాల ఏర్పాటుకు దారితీసింది.

[[File:Lucy Mexico.jpg|thumb|upright=.6|alt=Photo of the skeleton of a hominin| పూర్వ చరిత్రను అధ్యయనం చేయడానికి చరిత్రకారులు లూసీ వంటి శిలాజాలపై ఆధారపడతారు]]

=== భౌగోళిక ప్రాంతం ప్రకారం (By geography) ===
భౌగోళిక పరిస్థితులు చరిత్రపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతాయి. ఆహార ఉత్పత్తి, సహజ వనరులు, మరియు రాజకీయ సరిహద్దులు అన్నీ భౌగోళికంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. చరిత్రకారులు ఆఫ్రికా చరిత్ర, ఆసియా చరిత్ర, ఐరోపా చరిత్ర, మరియు అమెరికా చరిత్ర వంటి విభాగాలను అధ్యయనం చేస్తారు.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}} | {{harvnb|Parrott|Hake|1983|pp=121–122}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–52}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=196–197}} }}</ref>

[[File:Pyramids of the Giza Necropolis.jpg|thumb|alt=Photo of the Pyramids of Giza | గీజా పిరమిడ్లు ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ నాగరికత యొక్క వారసత్వానికి చిహ్నాలు]]

=== అంశాల వారీగా ===

'''రాజకీయ చరిత్ర (Political history):''' సమాజంలో అధికారం ఎలా పంపిణీ చేయబడింది మరియు ప్రభుత్వాలు ఎలా పనిచేశాయి అనే దాని గురించి వివరిస్తుంది. <ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=22, 185}} | {{harvnb|Berkhofer|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=1uvGAAAAQBAJ&pg=PA45 45, 78]}} }}</ref>

'''సైనిక చరిత్ర (Military history):''' యుద్ధాలు, సైనిక సాంకేతికత (ఉదా: ట్రెబుచెట్లు) మరియు యుద్ధ తంత్రాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఆర్థిక చరిత్ర (Economic history):''' వస్తువుల ఉత్పత్తి, వినియోగం, మరియు ఆదాయ పంపిణీ గురించి చర్చిస్తుంది.

'''సామాజిక చరిత్ర (Social history):''' ప్రజల దైనందిన జీవితం, కుటుంబ నిర్మాణాలు మరియు సామాజిక సమస్యల గురించి చర్చిస్తుంది.

'''పర్యావరణ చరిత్ర (Environmental history):''' మనుషులు మరియు పర్యావరణం ఒకరిపై ఒకరు ఎలా ప్రభావం చూపారో అధ్యయనం చేస్తుంది.

=== ఇతర విభాగాలు ===
కొన్ని శాఖలు అవి ఉపయోగించే పద్ధతుల ద్వారా గుర్తించబడతాయి: <ref>{{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=jW1BDAAAQBAJ&pg=PA27 27, 43–44]}}</ref>

'''మౌఖిక చరిత్ర (Oral history):''' లిఖిత పత్రాల కంటే ప్రజల జ్ఞాపకాలు మరియు సాక్ష్యాలపై ఆధారపడుతుంది.

'''ప్రపంచ చరిత్ర (World history):''' మానవ చరిత్రను ఒక సమగ్రంగా, ప్రపంచవ్యాప్త కోణంలో చూస్తుంది.

'''మైక్రోహిస్టరీ (Microhistory):''' ఒక చిన్న సంఘటన లేదా వ్యక్తి యొక్క జీవితం ద్వారా పెద్ద చారిత్రక పరిణామాలను విశ్లేషిస్తుంది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA36 36]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=54–58}} | {{harvnb|Storey|2013|p=32}} }}</ref>

== విద్యా విభాగం యొక్క పరిణామం ==
లిఖిత భాషకు ముందు చరిత్ర మౌఖిక సంప్రదాయాల ద్వారా కాపాడబడింది. ప్రాచీన కాలంలో చరిత్రకు పితామహుడిగా పిలువబడే హేరోడోటస్ (Herodotus) సాక్ష్యాధారాలతో కూడిన చరిత్ర రచనను ప్రారంభించారు. రోమన్ చరిత్ర రచన కూడా గ్రీకు సంప్రదాయాలనే అనుసరించింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PR11 xi–xii, 1, 57]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–52}} }}</ref>

చైనాలో కూడా అత్యున్నతమైన చరిత్ర రచన సంప్రదాయం ఉండేది, ముఖ్యంగా సిమా కియాన్ (Sima Qian) కృషి వల్ల ఇది క్రమబద్ధం చేయబడింది. మధ్యయుగంలో చరిత్ర రచన ప్రధానంగా మతపరమైన కోణంలో సాగింది. 19వ శతాబ్దంలో లియోపోల్డ్ వాన్ రాంకే (Leopold von Ranke) వంటి వారి కృషి వల్ల చరిత్ర ఒక ప్రొఫెషనల్ మరియు శాస్త్రీయ విద్యా విభాగంగా మారింది.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA120 120–121]}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PA11 11–12, 57–58]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=26, 50–52}} }}</ref>

== అనుబంధ రంగాలు ==
చరిత్ర అనేది పురావస్తు శాస్త్రం, భూగర్భ శాస్త్రం, జన్యుశాస్త్రం, మరియు భాషాశాస్త్రం వంటి రంగాలతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, జన్యుశాస్త్రం మానవ వలసలను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. అలాగే రాజకీయాలు మరియు మతం వంటి రంగాల్లో కూడా చరిత్రకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఉంది.
<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|p=[https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA121 121]}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PA38 38–39, 175–176]}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50–51}} }}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist}}

=== మూల గ్రంథాలు ===
{{Refbegin|30em}}

{{cite book |last1=Arnold |first1=John |title=History: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285352-3 |url=https://books.google.com/books?id=-lSsDAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2000 |doi=10.1093/actrade/9780192853523.001.0001}}

{{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |title=In Defence of History |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-04687-8 |date=1999}}

{{cite book |last1=Howell |first1=Martha C. |last2=Prevenier |first2=Walter |title=From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8560-2 |url=https://books.google.com/books?id=wSqgwOZPjJ4C&pg=PA1 |language=en |date=2001}}

{{cite book |last1=Tosh |first1=John |title=The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-582-77254-0 |url=https://books.google.com/books?id=bM1mAAAAMAAJ |language=en |date=2002}}

{{cite book |last1=Woolf |first1=Daniel |title=A Concise History of History: Global Historiography from Antiquity to the Present |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42619-0 |url=https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2019}}
{{Refend}}

== వెలుపలి లింకులు ==

[http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks Project]

{{navboxes
|list=
{{Historiography}}
{{Humanities}}
{{Social sciences}}
}}
{{Subject bar |commons=yes |wikt=yes |n=yes |q=yes |s=yes |s-search=Portal:History |b=yes |b-search=Category:History |v=yes |v-search=Portal:History |d=yes |d-search=Q309}}
{{Authority control}}

[[Category:చరిత్ర]]
[[Category:మానవీయ శాస్త్రాలు]]
== ఇవికూడా చూడండి ==
* [[భారతదేశ చరిత్ర]]
* [[జీవితచరిత్ర]]

== వెలుపలి లంకెలు ==
[[వర్గం:చరిత్ర]]
[[వర్గం:సామాజిక శాస్త్రాలు]]

== వెలుపలి లంకెలు ==
[[వర్గం:చరిత్ర]]
[[వర్గం:సామాజిక శాస్త్రాలు]]

అర్థశాస్త్రం

2026-03-20T13:08:28Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు భారతదేశానికి చెందిన ఆర్థిక నిపుణుడు చాణక్య సాంఘిక శాస్త్రాలలో '''ఆర్థిక శాస్త్రం''' లేదా '''అర్ధ శాస్త్రం''' (''Economics'') ఒక విశిష్ట స్థానాన్న..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[File:Chanakya artistic depiction.jpg|thumb|భారతదేశానికి చెందిన ఆర్థిక నిపుణుడు చాణక్య]]
సాంఘిక శాస్త్రాలలో '''ఆర్థిక శాస్త్రం''' లేదా '''అర్ధ శాస్త్రం''' (''Economics'') ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. అర్థ శాస్త్ర పరిజ్ఞానం ప్రతి మానవునికి అవసరం. దైనందిక జీవనంలో దీని ప్రాముఖ్యం ఎనలేనిది. ప్రత్యేకంగా అర్థ శాస్త్రం అనే పేరు లేకున్నా [[మానవ చరిత్ర]] ప్రారంభమైనప్పటి నుంచే ఈ శాస్త్రం ఆవిర్భవించినదిని చెప్పవచ్చు. దిన దినానికి అభివృద్ధి చెందుతున్న నేటి ప్రపంచంలో ఆర్థిక శాస్త్రం పాత్ర ఎనలేనిది. [[మానవులు|మానవుల]] సుఖ [[సంపద]] లకు, దేశాల, ప్రభుత్వాల మనుగడకు అవసరమైన [[ద్రవ్యం]]ను వివరించేదే ఆర్థిక శాస్త్రము. కాని నేటి [[యుగం]]లో కేవలం [[ద్రవ్యం]]ను మాత్రమే కాకుండా [[ద్రవ్యం]]తో సంబంధం ఉన్న అన్ని కార్యకలాపాల గురించి అర్థ శాస్త్రం వివరిస్తుంది.

==ఆర్థిక శాస్త్రము - పరిచయం==
ఆర్థిక శాస్త్రానికి సమానార్థమైన [[ఎకనామిక్స్]] అనే పదం [[గ్రీకు భాష|గ్రీకు]] పదాలైన ''ఓకియో'', ''నోమస్'' అనే పదాల వల్ల ఏర్పడింది. [[గ్రీకు]] [[భాష]]లో ఒకియో అనగా [[గృహము]], నోమస్ అనగా [[చట్టం]] లేదా [[శాసనం]]. ప్రారంభంలో దీనిని [[గృహ నిర్వహణ శాస్త్రం]] గానే పిలిచేవారు. కాని రాను రాను ఈ శాస్త్రం పరిధి విస్తృతంగా పెరిగిపోయింది.
[[file:Economics circular flow cartoon.jpg|upright=1.5|thumb|మూడు రంగాల [[circular flow of income|ఆదాయ వృత్తాకార ప్రవాహం]] చిత్రం]]

'''అర్థశాస్త్రం''' (Economics) <ref>({{IPAc-en|ˌ|ɛ|k|ə|ˈ|n|ɒ|m|ᵻ|k|s|,_|ˌ|iː|k|ə|-}}){{Cite OED | term=economics |id=270555}}</ref><ref>{{Cite web |title=ECONOMICS {{!}} Meaning & Definition for UK English |url=https://lexico.com/definition/economics |access-date=2024-04-13 |website=Lexico.com |archive-date=24 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824032001/https://lexico.com/definition/economics }}</ref> అనేది వస్తువులు మరియు సేవల [[Production (economics)|ఉత్పత్తి]], [[distribution (economics)|పంపిణీ]], మరియు [[Consumption (economics)|వినియోగం]] గురించి వివరించే ఒక [[social science|సామాజిక శాస్త్రం]].<ref>{{cite book |last1=Krugman |first1=Paul |author-link=Paul Krugman |last2=Wells |first2=Robin |title=Economics |publisher=Worth Publishers |series= |volume= |edition=3rd |date=2012 |location= |page=2 |url= |doi= |id= |isbn=978-1-4641-2873-8 |mr= |zbl= |jfm=}}{{Cite book |last=Backhouse |first=Roger |title=The Penguin history of economics |date=2002 |isbn=0-14-026042-0 |oclc=59475581 |quote=The boundaries of what constitutes economics are further blurred by the fact that economic issues are analysed not only by 'economists' but also by historians, geographers, ecologists, management scientists, and engineers. |publisher=[[Penguin Group|Penguin]] }}</ref>

అర్థశాస్త్రం ప్రధానంగా [[Agent (economics)|ఆర్థిక ఏజెంట్లు]] ఎలా ప్రవర్తిస్తారు, వారి మధ్య సంబంధాలు ఎలా ఉంటాయి మరియు [[economy|ఆర్థిక వ్యవస్థలు]] ఎలా పనిచేస్తాయి అనే విషయాలపై దృష్టి పెడుతుంది. దీనిని ముఖ్యంగా రెండు భాగాలుగా విభజించవచ్చు. అవి: [[Microeconomics|సూక్ష్మ అర్థశాస్త్రం]] (Microeconomics) మరియు [[Macroeconomics|స్థూల అర్థశాస్త్రం]] (Macroeconomics). సూక్ష్మ అర్థశాస్త్రం అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థలోని ప్రాథమిక అంశాలైన వ్యక్తులు, గృహాలు, వ్యాపార సంస్థలు మరియు [[market (economics)|మార్కెట్ల]] మధ్య జరిగే లావాదేవీలను విశ్లేషిస్తుంది. స్థూల అర్థశాస్త్రం మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థను ఒక సమగ్ర రూపంలో చూస్తుంది. ఇది ఉత్పత్తి, పంపిణీ, వినియోగం, [[savings|పొదుపు]], మరియు [[Expenditure|పెట్టుబడి ఖర్చుల]] మధ్య సంబంధాలను విశ్లేషిస్తుంది. అలాగే [[Labour (human activity)|శ్రమ]], [[Capital (economics)|మూలధనం]], [[Land (economics)|భూమి]], మరియు [[Entrepreneurship|వ్యాపారవేత్తలు]] వంటి ఉత్పత్తి కారకాలను, [[inflation|ద్రవ్యోల్బణం]], [[economic growth|ఆర్థిక వృద్ధి]], మరియు ప్రభుత్వ విధానాల ప్రభావాలను కూడా ఇది చర్చిస్తుంది. [[World economy|ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను]] అర్థం చేసుకోవడానికి కూడా ఈ శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.

అర్థశాస్త్రంలో మరికొన్ని ముఖ్యమైన విభజనలు ఉన్నాయి. అవి: "ఏమి జరుగుతోంది" అని వివరించే [[positive economics|నిశ్చయాత్మక అర్థశాస్త్రం]], "ఏమి జరగాలి" అని సూచించే [[normative economics|ప్రమాణాత్మక అర్థశాస్త్రం]];<ref>{{cite book |last=Friedman |first=Milton |date=1953 |chapter=[[Essays in Positive Economics#The Methodology of Positive Economics|The Methodology of Positive Economics]] |title=Essays in Positive Economics |publisher=University of Chicago Press |page=5}}</ref> ఆర్థిక సిద్ధాంతాలు మరియు [[applied economics|అన్వయ అర్థశాస్త్రం]]; [[Rational choice theory|హేతుబద్ధమైన]] మరియు ప్రవర్తనా సంబంధిత అర్థశాస్త్రం; అలాగే [[mainstream economics|ప్రధాన స్రవంతి అర్థశాస్త్రం]] మరియు [[heterodox economics|భిన్న సంప్రదాయ అర్థశాస్త్రం]].<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=k2d8SFFyeNEC&pg=PP1 |title=The Foundations of Positive and Normative Economics: A Handbook |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532831-8 |editor-last=Caplin |editor-first=Andrew |editor-last2=Schotter |editor-first2=Andrew}}</ref>

ఆర్థిక విశ్లేషణను సమాజంలోని వివిధ రంగాలకు అన్వయించవచ్చు. ఇందులో [[business economics|వ్యాపారం]],<ref>{{Cite book |last=Dielman |first=Terry E. |title=Applied regression analysis for business and economics |date=2001 |publisher=Duxbury/Thomson Learning |isbn=0-534-37955-9 |oclc=44118027}}</ref> ఆర్థిక విషయాలు, సైబర్ భద్రత,<ref>{{cite journal |last1=Kianpour |first1=Mazaher |last2=Kowalski |first2=Stewart |last3=Øverby |first3=Harald |date=2021 |title=Systematically Understanding Cybersecurity Economics: A Survey |journal= Sustainability|volume= 13 |issue=24 |article-number=13677 |doi= 10.3390/su132413677|doi-access=free |bibcode=2021Sust...1313677K |hdl=11250/2978306 |hdl-access=free }}</ref> ఆరోగ్య సంరక్షణ,<ref>{{Cite journal |last=Tarricone |first=Rosanna |date=2006 |title=Cost-of-illness analysis |journal=Health Policy |language=en |volume=77 |issue=1 |pages=51–63 |doi=10.1016/j.healthpol.2005.07.016 |pmid=16139925}} </ref>ఇంజనీరింగ్<ref>{{Cite book |last=Dharmaraj |first=E. |title=Engineering Economics |location=Mumbai |publisher=Himalaya Publishing House |date=2010 |isbn=978-93-5043-247-1 |oclc=1058341272}}</ref> మరియు ప్రభుత్వం <ref>{{Cite book |last=King |first=David |title=Fiscal Tiers: the economics of multi-level government |date=2018 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-138-64813-5 |oclc=1020440881}} </ref>ఉన్నాయి. వీటితో పాటు [[crime|నేరం]], [[education economics|విద్య]], [[Family economics|కుటుంబం]], [[Feminist economics|స్త్రీవాదం]], [[Law and economics|చట్టం]], [[Philosophy and economics|తత్వశాస్త్రం]], [[public choice|రాజకీయాలు]], [[Economics of religion|మతం]], సమాజ సంస్థలు, [[Economics of war|యుద్ధం]], [[economics of science|సైన్స్]], మరియు [[Green economics|పర్యావరణం]] వంటి అంశాల్లో కూడా అర్థశాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

== అర్థశాస్త్ర నిర్వచనాలు ==

గతంలో ఈ శాస్త్రాన్ని "రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ" (Political economy) అని పిలిచేవారు, కానీ 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి దీనిని సాధారణంగా "అర్థశాస్త్రం" (Economics) అని పిలుస్తున్నారు.<ref>{{Cite book |last=Backhouse |first=Roger |title=The Penguin history of economics |date=2002 |isbn=0-14-026042-0 |page=117 |publisher=Penguin Adult |oclc=59475581}} ఈ పదం [[Ancient Greek|పురాతన గ్రీకు]] పదమైన {{lang|grc|[[wikt:οἰκονομία|οἰκονομία]]}}</ref> (oikonomia) నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "గృహనిర్వహణ పద్ధతి". "ఓకోస్" (oikos) అంటే ఇల్లు అని, "నోమోస్" (nomos) అంటే పద్ధతి లేదా చట్టం అని అర్థం. అందువల్ల "ఎకానమీ" అనే పదానికి తరచుగా "పొదుపు" అనే అర్థం కూడా వస్తుంది.<ref>{{Cite encyclopedia |last=Harper |first=Douglas |author-link=Douglas Harper |date=February 2007 |dictionary=Online Etymology Dictionary |title=Economy |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=economic |access-date=27 October 2007 |archive-date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512162853/http://www.etymonline.com/index.php?term=economic |url-status=live }}</ref>

అర్థశాస్త్రానికి సంబంధించి అనేక ఆధునిక నిర్వచనాలు ఉన్నాయి. స్కాటిష్ తత్వవేత్త [[Adam Smith|ఆడమ్ స్మిత్]] (1776) అర్థశాస్త్రాన్ని "దేశాల సంపద స్వభావం మరియు కారణాల గురించి చేసే విచారణ"గా నిర్వచించారు. ఆయన ప్రకారం ఇది ఒక రాజనీతిజ్ఞుడు లేదా శాసనకర్తకు అవసరమైన శాస్త్ర విభాగం. ప్రజలకు సమృద్ధిగా ఆదాయాన్ని కలిగించడం మరియు రాష్ట్రానికి అవసరమైన రెవెన్యూను అందించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యాలు.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Adam |author-link=Adam Smith |date=1776 |title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|title-link=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations }}</ref>

[[Jean-Baptiste Say|జె.బి. సే]] (1803) దీనిని సంపద ఉత్పత్తి, పంపిణీ మరియు వినియోగానికి సంబంధించిన శాస్త్రంగా పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite book|last=Say|first=Jean Baptiste|author-link=Jean-Baptiste Say|title=A Treatise on Political Economy|year=1803|publisher=Grigg and Elliot|title-link=Say's Political Economy}}</ref> ప్రఖ్యాత రచయిత [[Thomas Carlyle|థామస్ కార్లైల్]] (1849) దీనిని "నిరాశాజనకమైన శాస్త్రం" (The dismal science) అని ఎగతాళిగా పిలిచారు. [[Alfred Marshall|ఆల్ఫ్రెడ్ మార్షల్]] తన గ్రంథమైన ''[[Principles of Economics (Marshall)|అర్థశాస్త్ర సూత్రాలు]]'' (1890) లో ఇలా వివరించారు: "అర్థశాస్త్రం అనేది మానవుని సాధారణ జీవన వ్యవహారాల అధ్యయనం. ఒక వ్యక్తికి ఆదాయం ఎలా వస్తుంది మరియు అతను దానిని ఎలా ఉపయోగిస్తాడు అనే దాని గురించి ఇది విచారిస్తుంది. ఇది ఒకవైపు సంపదను గురించి, మరోవైపు ముఖ్యంగా మానవుని గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.<ref>"{{cite book|last=Marshall|first=Alfred|author-link=Alfred Marshall|title=Principles of Economics|url=https://archive.org/details/principlesecono00marsgoog|year=1890|publisher=Macmillan and Company|pages=1–2}}</ref>

అయితే, అత్యంత ఆమోదయోగ్యమైన ఆధునిక నిర్వచనాన్ని [[Lionel Robbins|లియోనెల్ రాబిన్స్]] (1932) ఇచ్చారు. ఆయన ప్రకారం: "అర్థశాస్త్రం అనేది సాధ్యమైన ప్రత్యామ్నాయ ప్రయోజనాలు ఉన్న కొరత కలిగిన వనరులకు మరియు మానవ కోరికలకు మధ్య గల సంబంధాన్ని వివరించే ఒక ప్రవర్తనా శాస్త్రం.<ref>"{{cite book|last=Robbins|first=Lionel|title=An Essay on the Nature and Significance of Economic Science|url=https://books.google.com/books?id=nySoIkOgWQ4C&pg=PA15|year=2007|orig-date=1932|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-61016-039-1|page=15}}</ref>

== ఆర్థిక ఆలోచనల చరిత్ర ==

[[File:Lorrain.seaport.jpg|thumb|upright=1.2|మెర్కాంటిలిజం కాలంలో ఒక ఫ్రెంచ్ ఓడరేవు పెయింటింగ్]]
వనరుల పంపిణీకి సంబంధించిన ప్రశ్నలు పురాతన గ్రీకు కవి హేసియోడ్ రచనలలో కనిపిస్తాయి. చాలామంది ఆర్థిక చరిత్రకారులు ఆయనను "మొదటి ఆర్థికవేత్త"గా అభివర్ణిస్తారు.<ref>{{cite book|last=Gordan|first=Barry J.|title=Economic analysis before Adam Smith: Hesiod to Lessius|publisher=MacMillan|date=1975|page=3|isbn=978-1-349-02116-1}}</ref> అయితే, గ్రీకు పదం 'ఓకోస్' అనేది గృహ నిర్వహణకు సంబంధించినది. ఆధునిక కాలంలో మనం చెప్పుకునే ఆర్థిక వ్యవస్థల పంపిణీ పద్ధతులకు ఇది భిన్నంగా ఉండేది. [[Aristotle|అరిస్టాటిల్]] విలువ గురించి, వినియోగ విలువ మరియు మార్పిడి విలువల మధ్య తేడాల గురించి చర్చించారు.

16 మరియు 17వ శతాబ్దాలలో ఐరోపాలో రెండు ముఖ్యమైన ఆర్థిక ఆలోచనా ధోరణులు వచ్చాయి. అవే "మెర్కాంటిలిస్టులు" (Mercantilists) మరియు "ఫిజియోక్రాట్లు" (Physiocrats). మెర్కాంటిలిజం ప్రకారం, ఒక దేశం యొక్క సంపద దాని దగ్గర ఉన్న బంగారం మరియు వెండి నిల్వలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందుకే దేశాలు ఎగుమతులు పెంచుకుని, దిగుమతులను తగ్గించుకోవాలని వారు వాదించారు.

మరోవైపు, 18వ శతాబ్దపు ఫ్రెంచ్ ఆలోచనాపరులైన ఫిజియోక్రాట్లు, సంపదకు మూలం వ్యవసాయం మాత్రమే అని నమ్మారు. వారు వ్యాపారం మరియు పరిశ్రమలపై కంటే వ్యవసాయంపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టాలని కోరారు. ప్రభుత్వం ఆర్థిక విషయాల్లో తక్కువ జోక్యం చేసుకోవాలని వారు వాదించారు. దీనినే "లైసెజ్-ఫేర్" (Laissez-faire) విధానం అంటారు.<ref>{{cite encyclopedia|title=Physiocrat|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|date=7 March 2014|url=https://www.britannica.com/topic/physiocrat|access-date=24 October 2017}}</ref>

=== సాంప్రదాయ రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ===

[[File:AdamSmith.jpg|thumb|upright=0.8|ఆడమ్ స్మిత్ రచించిన ''సంపద'' గ్రంథం 1776లో ప్రచురితమైంది.]]
1776లో [[Adam Smith|ఆడమ్ స్మిత్]] రచించిన ''[[The Wealth of Nations|దేశాల సంపద]]'' గ్రంథం ప్రచురణతో అర్థశాస్త్రం ఒక ప్రత్యేక శాస్త్రంగా జన్మించింది. ఆయన భూమి, శ్రమ మరియు మూలధనాన్ని ఉత్పత్తి కారకాలుగా గుర్తించారు. స్మిత్ తన రచనలలో "శ్రమ విభజన" (Division of labour) గురించి గొప్పగా వివరించారు. దీనివల్ల ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పెరుగుతుందని ఆయన చెప్పారు.

ఆయన ప్రవేశపెట్టిన ఒక ముఖ్యమైన భావన "అదృశ్య హస్తం" (Invisible hand). ప్రతి వ్యక్తి తన సొంత లాభం కోసం పనిచేసినప్పుడు, సమాజానికి తెలియకుండానే మేలు జరుగుతుందని ఆయన వాదించారు. ఉదాహరణకు, ఒక వ్యాపారి తన లాభం కోసం వస్తువులను అమ్మినప్పటికీ, దానివల్ల ప్రజలకు అవసరమైన వస్తువులు అందుబాటులోకి వస్తాయి.

ఆ తర్వాతి కాలంలో [[David Ricardo|డేవిడ్ రికార్డో]] భూమి శిస్తు గురించి, "తులనాత్మక ప్రయోజనం" (Comparative advantage) గురించి వివరించారు. దీని ప్రకారం ప్రతి దేశం తనకు తక్కువ ఖర్చుతో తయారయ్యే వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసి ఇతర దేశాలతో వ్యాపారం చేయడం వల్ల అందరికీ లాభం కలుగుతుంది. [[John Stuart Mill|జాన్ స్టువర్ట్ మిల్]] కూడా మార్కెట్ వ్యవస్థ మరియు సంపద పంపిణీలో మార్పుల గురించి చర్చించారు.

=== మార్క్సియన్ అర్థశాస్త్రం ===

[[File:Karl Marx 001.jpg|thumb|upright=0.8|కార్ల్ మార్క్స్]]
జర్మన్ తత్వవేత్త [[Karl Marx|కార్ల్ మార్క్స్]] రాసిన గ్రంథాల నుండి మార్క్సియన్ అర్థశాస్త్రం పుట్టింది. 1867లో ఆయన ప్రసిద్ధ గ్రంథం ''[[Das Kapital|దాస్ కాపిటల్]]'' మొదటి భాగం ప్రచురితమైంది. మార్క్స్ శ్రమ విలువ సిద్ధాంతంపై దృష్టి పెట్టారు. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో కార్మికుల శ్రమ దోపిడీకి గురవుతుందని, వారికి వారు సృష్టించిన విలువలో కొంత భాగం మాత్రమే వేతనంగా లభిస్తుందని ఆయన వాదించారు. మిగిలిన భాగాన్ని పెట్టుబడిదారులు లాభంగా పొందుతారని దీనిని "అదనపు విలువ" (Surplus value) అని ఆయన పిలిచారు.<ref>{{cite encyclopedia |author-link=John Roemer |last=Roemer |first=J. E. |date=1987 |dictionary=The New Palgrave Dictionary of Economics |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref>

=== నయా సాంప్రదాయ అర్థశాస్త్రం ===

1870 నుండి 1910 మధ్య కాలంలో "నయా సాంప్రదాయ అర్థశాస్త్రం" (Neoclassical economics) ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. ఆల్ఫ్రెడ్ మార్షల్ వంటి వారు దీనిని అభివృద్ధి చేశారు. వీరు మార్కెట్ ధరలను నిర్ణయించడంలో డిమాండ్ మరియు సప్లై (సరఫరా) రెండింటికీ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. వీరు "ఉపాంత ప్రయోజనం" (Marginal utility) అనే భావనను ప్రవేశపెట్టారు. దీని ప్రకారం ఒక వస్తువు ధరను దాని ఉత్పత్తికి అయిన ఖర్చు మాత్రమే కాకుండా, వినియోగదారుడికి దానివల్ల కలిగే అదనపు ప్రయోజనం కూడా నిర్ణయిస్తుంది.

=== కీన్సియన్ అర్థశాస్త్రం ===

[[File:Lopokova and Keynes 1920s cropped.jpg|thumb|upright=0.8|జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్]]
[[John Maynard Keynes|జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్]] రాసిన ''ఉపాధి, వడ్డీ మరియు ద్రవ్యం యొక్క సాధారణ సిద్ధాంతం'' (1936) అనే గ్రంథం స్థూల అర్థశాస్త్రాన్ని ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా మార్చింది. 1930ల నాటి గొప్ప ఆర్థిక మాంద్యం సమయంలో మార్కెట్లు తమంతట తాముగా కోలుకోలేవని ఆయన నిరూపించారు. ఆర్థిక వ్యవస్థను గాడిలో పెట్టడానికి ప్రభుత్వం ఖర్చు చేయాలని, ప్రజల దగ్గర కొనుగోలు శక్తిని పెంచాలని ఆయన వాదించారు. దీనినే కీన్సియన్ విప్లవం అంటారు.<ref>{{harvp|Blaug|2017|p=347}}</ref>

=== రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత కాలం ===
యుద్ధం తర్వాత కీన్సియన్ ఆలోచనలు అమెరికా మరియు ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలలో ప్రాచుర్యం పొందాయి. అయితే, 1950లు మరియు 60లలో [[Milton Friedman|మిల్టన్ ఫ్రీడ్మాన్]] నాయకత్వంలో "ద్రవ్య వాదం" (Monetarism) తెరపైకి వచ్చింది. ఒక దేశ ఆర్థిక స్థితిని నియంత్రించడంలో ద్రవ్య సరఫరా మరియు వడ్డీ రేట్లు అత్యంత ముఖ్యమని వీరు వాదించారు. 1980ల తర్వాత "నయా కీన్సియన్లు" మరియు ఇతర ఆధునిక ఆర్థికవేత్తలు మార్కెట్ వైఫల్యాలు మరియు హేతుబద్ధమైన అంచనాల గురించి విశ్లేషించారు.

==ఆర్థిక శాస్త్రం - నిర్వచనాలు==

'అర్ధ శాస్త్రం' లేదా 'ఆర్ధిక శాస్త్రం'ను అనేక విధాలుగా నిర్వచించారు.<ref>Economics has suffered more than any other discipline from the malice of polemics about the definition & method - E.R. ఫ్ఘ్A. Seligan.</ref> అసలు నిర్వచించే ప్రయత్నమే నిష్ప్రయోజనమని (పారిటో, మిర్డాల్ వంటి) కొందరు భావించారు. స్థూలంగా ఆర్థిక శాస్త్ర నిర్వచనాలు మూడు విధానాలలో ఇవ్వబడ్డాయి.

# 'సంపద' (Wealth) ఆధారంగా నిర్వచనం - [[ఆడమ్ స్మిత్]], అతని మార్గీయులది - ''సంపదను గూర్చిన విధానాల అధ్యయనం ఆర్ధిక శాస్త్రం''
# 'శ్రేయస్సు' (Welfare) ఆధారంగా నిర్వచనం - [[ఆల్ఫ్రెడ్ మార్షల్]], అతని మార్గీయులది - ''అర్ధశాస్త్రం మానవుని దైనిక జీవనాన్ని గురించి పరిశీలించే ఒక విజ్ఞాన వర్గము. మానవుని శ్రేయస్సుకు కారణాలైన భౌతిక సాధనాల అర్జన, వినియోగాలకు చెందిన వ్యక్తిగత, సామాజిక ప్రక్రియల అధ్యయనం''
# 'కొరత' (Scarcity) ఆధారంగా నిర్వచనం - [[రాబిన్స్]] విధానం - ''మానవుని (అపరిమితమైన) కోర్కెలకు, వాటిని తీర్చుకొనేందుకు ఉన్న (పరిమితమైన) వనరులు, సాధనాలకు, ఈ నేపధ్యంలో మానవుని ప్రవర్తనకు చెందిన అధ్యయనమే ఆర్ధిక శాస్త్రం''
== పద్ధతులువిశ్లేషణ ==
=== సిద్ధాంత పరిశోధన ===
అర్థశాస్త్రం ప్రధానంగా నమూనాల (Models) ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. విశ్లేషణ కోసం ఆర్థికవేత్తలు గణిత పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. [[Paul Samuelson|పాల్ శామ్యూల్సన్]] ఈ రంగంలో గొప్ప కృషి చేశారు. ఆయన అర్థశాస్త్రంలో గణిత శాస్త్రాన్ని విస్తృతంగా ఉపయోగించారు.

=== అనుభవపూర్వక పరిశోధన ===

ఆర్థిక సిద్ధాంతాలను పరీక్షించడానికి గణాంక పద్ధతులను (Statistical methods) ఉపయోగిస్తారు. దీనిని "ఎకనోమెట్రిక్స్" (Econometrics) అంటారు.<ref>{{cite encyclopedia |last=Hashem |first=M. Pesaren |date=1987 |dictionary=The New Palgrave: A Dictionary of Economics}}</ref> ఇటీవల కాలంలో ప్రయోగాత్మక అర్థశాస్త్రం (Experimental economics) మరియు ప్రవర్తనా అర్థశాస్త్రం (Behavioural economics) వంటి కొత్త రంగాలు అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రసిద్ధ ఆర్థికవేత్త [[Daniel Kahneman|డేనియల్ కానెమాన్]] మనస్తత్వ శాస్త్ర అంశాలను అర్థశాస్త్రానికి అన్వయించినందుకు నోబెల్ బహుమతి పొందారు.

== సూక్ష్మ అర్థశాస్త్రం ==
సూక్ష్మ అర్థశాస్త్రం అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థలోని చిన్న భాగాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''డిమాండ్ మరియు సప్లై:''' ఒక మార్కెట్లో వస్తువు ధర ఎలా నిర్ణయించబడుతుందో ఇది వివరిస్తుంది. ధర పెరిగితే డిమాండ్ తగ్గుతుంది మరియు సప్లై పెరుగుతుంది.

'''ఉత్పత్తి మరియు సామర్థ్యం:''' వనరులను ఎలా సమర్థవంతంగా ఉపయోగించాలో ఇది వివరిస్తుంది. దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి "ఉత్పత్తి అవకాశాల సరిహద్దు" (Production-possibility frontier) అనే పటాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

'''మార్కెట్ నిర్మాణం:''' మార్కెట్లు వివిధ రకాలుగా ఉంటాయి. అవి: సంపూర్ణ పోటీ (Perfect competition), ఏకస్వామ్యం (Monopoly), మరియు అల్పజనస్వామ్యం (Oligopoly).

'''మార్కెట్ వైఫల్యం:''' కొన్నిసార్లు మార్కెట్లు సరిగ్గా పనిచేయవు. కాలుష్యం వంటి "బాహ్యతలు" (Externalities) దీనికి ఉదాహరణ.

== స్థూల అర్థశాస్త్రం ==

స్థూల అర్థశాస్త్రం దేశం మొత్తానికి సంబంధించిన అంశాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఆర్థిక వృద్ధి:''' దేశ ఉత్పత్తి (GDP) కాలక్రమేణా ఎలా పెరుగుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.

'''వ్యాపార చక్రం:''' ఆర్థిక వ్యవస్థలో వచ్చే ఒడుదొడుకులు, అంటే పురోగతి మరియు మాంద్యం గురించి ఇది చర్చిస్తుంది.

'''నిరుద్యోగం:''' పని చేయాలనుకునే వారికి ఉపాధి దొరకకపోవడాన్ని ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

'''ద్రవ్య విధానం:''' సెంట్రల్ బ్యాంకులు వడ్డీ రేట్లను మార్చడం ద్వారా ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తాయో ఇది చెబుతుంది.

'''కోశ విధానం:''' ప్రభుత్వం పన్నులు మరియు ఖర్చుల ద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో ఇది వివరిస్తుంది.

== ఇతర శాఖలు ==
అర్థశాస్త్రంలో ఇంకా ఎన్నో విభాగాలు ఉన్నాయి:

'''ప్రభుత్వ అర్థశాస్త్రం (Public economics):''' పన్నులు మరియు ప్రభుత్వ ఖర్చుల గురించి చర్చిస్తుంది.

'''అంతర్జాతీయ అర్థశాస్త్రం (International economics):''' దేశాల మధ్య జరిగే వ్యాపారం గురించి వివరిస్తుంది.

'''శ్రమ అర్థశాస్త్రం (Labour economics):''' వేతనాలు మరియు కార్మికుల సమస్యల గురించి వివరిస్తుంది.

'''అభివృద్ధి అర్థశాస్త్రం (Development economics):''' పేద దేశాలు ఎలా అభివృద్ధి చెందాలో చర్చిస్తుంది.

'''పర్యావరణ అర్థశాస్త్రం:''' పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఆర్థిక సూత్రాలను ఎలా అన్వయించాలో వివరిస్తుంది.

==ఇవి కూడా చూడండి==
* [[సూక్ష్మ అర్థ శాస్త్రము|సూక్ష్మ అర్థ శాస్త్రం]]
* [[స్థూల ఆర్థిక శాస్త్రము|స్థూల ఆర్థిక శాస్త్రం]]
*[[సరఫరా, గిరాకీ]]
* [[:వర్గం:ఆర్ధిక వ్యవస్థ జాబితాలు|ఆర్ధిక వ్యవస్థ జాబితాలు]]

==మూలాలు==
<references />
{{reflist}}

==వెలుపలి లంకెలు==
{{Commonscat|Economics}}



[[వర్గం:సామాజిక శాస్త్రాలు]]
[[వర్గం:ఆర్థిక శాస్త్రము]]

పురావస్తు శాస్త్రం

2026-03-17T09:19:26Z

WikiPBR: Created page with " లౌసన్నే, స్విట్జర్లాండ్ లోని పురాతన రోం శిథిలాలు '''పురావస్తు శాస్త్రం''' (Archaeology) అనేది ప్రాచీన వస్తువులను వెలికితీయడం, వాటిని విశ్లేషించడం ద్వారా మ..."

[[File:Lousonna01.JPG|thumb|236px|alt=low stone walls to the left of a gravel path|లౌసన్నే, స్విట్జర్లాండ్ లోని పురాతన రోం శిథిలాలు]]
'''పురావస్తు శాస్త్రం''' (Archaeology) అనేది ప్రాచీన వస్తువులను వెలికితీయడం, వాటిని విశ్లేషించడం ద్వారా మానవ కార్యకలాపాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. పురావస్తు రికార్డులో మానవ నిర్మిత వస్తువులు (Artifacts), కట్టడాలు (Architecture), జైవిక ఆధారాలు (Biofacts), చారిత్రక ప్రదేశాలు (Sites), సాంస్కృతిక దృశ్యాలు (Cultural landscapes) ఉంటాయి. పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక సామాజిక శాస్త్రం (Social science) గాను, మానవీయ శాస్త్రాల (Humanities) లోని ఒక శాఖగాను పరిగణించవచ్చు.<ref>{{cite journal |author=Sinclair, A. |year=2016 |title=The Intellectual Base of Archaeological Research 2004–2013: A visualisation and analysis of its disciplinary links, networks of authors, and conceptual language |journal=Internet Archaeology |issue=42 |doi=10.11141/ia.42.8 |doi-access=free}}</ref>
ఈ శాస్త్రంలో మానవుల [[చరిత్ర]], [[పూర్వ చరిత్ర]] గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. అంటే తూర్పు ఆఫ్రికా, [[కెన్యా]]లో బయటపడ్డ 30 లక్షల సంవత్సరాల రాతిపనిముట్ల నుంచి ఇటీవలి కాలం నాటి పరిస్థితుల గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. ఎటువంటి లిఖిత పూర్వక ఆధారాలు లేని పూర్వీకుల సమాజం, వారి జీవన విధానం గురించి తెలుసుకునేందుకు పురావస్తు శాస్త్రం చాలా కీలకమైనది. అసలు చరిత్రలో 99% మానవ సమాజాల్లో అక్షర జ్ఞానం అభివృద్ధి కాక మునుపటి పరిస్థితుల్లో దాగి ఉంది. వివిధ మానవ జాతుల సాంస్కృతిక చరిత్ర అర్థం చేసుకోవడం, పూర్వీకుల జీవన విధానాన్ని పునర్నిర్మించడం, వాటిని అక్షరబద్ధం చేయడం, కాలంతో పాటు జీవన విధానాల్లో ఎలాంటి మార్పులు వచ్చాయో పరిశోధించడం ఈ శాస్త్రం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు.

భూముల్ని సర్వే చేయడం, తవ్వకాలు జరపడం, అక్కడ కనిపించిన సమాచారాన్ని సమీకరించి విశ్లేషించి గతం గురించి మరింత తెలుసుకోవడం ఈ శాస్త్రంలోని ప్రధాన అంశాలు. ఇలా పరిశోధన చేయడానికి చరిత్ర, భూగోళ శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయనిక శాస్త్రం, సమాచార సాంకేతిక శాస్త్రం, గణాంక శాస్త్రం, భాషా శాస్త్రం లాంటి ఇతర శాస్త్రాల సహాయం కూడా తీసుకుంటారు.<ref>{{cite journal |last=Sinclair |first=A. |year=2022 |title=Archaeological Research 2014 to 2021: an examination of its intellectual base, collaborative networks and conceptual language using science maps |journal=Internet Archaeology |issue=59 |doi=10.11141/ia.59.10 |doi-access=free}}</ref>
చారిత్రక ఆధారాలు లేదా లిఖిత రికార్డులు లేని చరిత్ర పూర్వ సమాజాల గురించి తెలుసుకోవడానికి పురావస్తు శాస్త్రం చాలా ముఖ్యమైనది. చరిత్ర పూర్వ కాలం అంటే మానవ గతంలో 99% కంటే ఎక్కువ భాగం, ఇది పాత రాతియుగం (Paleolithic) నుండి ప్రపంచవ్యాప్తంగా సమాజాలలో అక్షరాస్యత వచ్చే వరకు ఉంటుంది. పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క లక్ష్యాలు సాంస్కృతిక చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడం నుండి గత జీవన విధానాలను పునర్నిర్మించడం, కాలక్రమేణా మానవ సమాజాలలో వచ్చిన మార్పులను వివరించడం వరకు ఉంటాయి.<ref> {{cite web |title=What is archaeology? – Archaeology definition |website=Live Science |date=28 March 2014 |url=https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html |access-date=25 August 2017 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221143606/https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html |url-status=live}}</ref> గ్రీకు భాష నుండి ఉద్భవించిన 'ఆర్కియాలజీ' అనే పదానికి "ప్రాచీన చరిత్ర అధ్యయనం" అని అర్థం.<ref>{{cite book |title=The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510815-6 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156 |access-date=22 July 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809084502/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156 |url-status=live}}</ref>

యూరప్‌లో 19వ శతాబ్దంలో పురాతన వస్తువుల సేకరణ (Antiquarianism) నుండి పురావస్తు శాస్త్రం అభివృద్ధి చెందింది, అప్పటి నుండి ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆచరించబడుతున్న ఒక శాస్త్రంగా మారింది. గతం పట్ల నిర్దిష్ట దృక్పథాలను సృష్టించడానికి దేశాలు పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించుకున్నాయి.<ref>{{cite web |title=Archaeology as a Central Issue in the Creation of Identity |website=Encyclopédie d'histoire numérique de l'Europe |url=https://ehne.fr/en/encyclopedia/themes/arts-in-europe/nationalist-speeches-art-during-19th-century/archaeology-a-central-issue-in-creation-identity |access-date=2022-12-22}}{{cite book |last=Bueno |first=Christina |year=2016 |title=The Pursuit of Ruins: Archaeology, History, and the Making of Modern Mexico |location=Albuquerque |publisher=University of New Mexico Press |pages=25 ff}}</ref> దీని ప్రారంభ దశ నుండి సముద్ర పురావస్తు శాస్త్రం (Maritime archaeology), మహిళా పురావస్తు శాస్త్రం (Feminist archaeology), ఖగోళ పురావస్తు శాస్త్రం (Archaeoastronomy) వంటి అనేక ప్రత్యేక ఉపవిభాగాలు ఏర్పడ్డాయి. పురావస్తు పరిశోధనలకు సహాయపడటానికి అనేక శాస్త్రీయ పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. అయినప్పటికీ నేడు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నకిలీ పురావస్తు శాస్త్రం (Pseudoarchaeology), వస్తువుల దోపిడీ (Looting),<ref>{{cite news |first=Pablo |last=Markin |date=10 April 2017 |title=A special issue of ''Open Archaeology'' on non-professional metal-detecting |website=Open Science |type=blog |publisher=de Gruyter |url=http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/ |access-date=2022-06-14 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028212253/http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/}}</ref>ప్రజల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం, మానవ అవశేషాల త్రవ్వకాలపై వ్యతిరేకత వంటి అనేక సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నారు.<ref>{{cite journal |first=Edward B. |last=Banning |date=29 May 2019 |title=The archaeological impacts of metal detecting |journal=Open Archaeology |volume=5 |issue=1 |pages=180–186 |issn=2300-6560 |doi=10.1515/opar-2019-0013 |doi-access=free}} </ref>

== చరిత్ర ==

=== పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క మొదటి సందర్భాలు ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|caption_align=center
| align = right
| direction =horizontal
| header=నబోనిడస్ త్రవ్వకాలు (సుమారు క్రీ.పూ. 550)
| image1 = Nabonidus cylinder sippar bm1.jpg
| caption1 = [[Cylinders of Nabonidus|సిప్పార్ నుండి లభించిన నబోనిడస్ సిలిండర్]]
| image2 = Nabonidus cylinder from Sippar (extract about Naram-Sin and Sargon).jpg
| caption2 = త్రవ్వకాల గురించి వివరించే భాగం
| footer_align=center
| footer=సుమారు క్రీ.పూ. 550 లో రాజు [[Nabonidus|నబోనిడస్]] చేసిన త్రవ్వకాల ద్వారా లభించిన [[Naram-Sin of Akkad|నరం-సిన్]] (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాలు.
}}
ప్రాచీన మెసొపొటేమియాలో, అక్కాడియన్ సామ్రాజ్య పాలకుడైన నరం-సిన్ (క్రీ.పూ. 2200 ప్రాంతంలో పాలించినవాడు) కాలం నాటి పునాది నిక్షేపాన్ని క్రీ.పూ. 550 ప్రాంతంలో రాజు నబోనిడస్ కనుగొని విశ్లేషించాడు. అందువల్లనే అతనిని మొదటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite book |last1=Silverberg |first1=Robert |year=1997 |title=Great Adventures in Archaeology |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-9247-5 |page=viii |url=https://books.google.com/books?id=ic2za8bZeYAC&pg=PR8 |access-date=10 June 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kelly |first1=Robert L. |last2=Thomas |first2=David Hurst |title=Archaeology: Down to Earth |year=2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-60864-6 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=LC0lzyqLi6gC&pg=PA2 |access-date=10 June 2020}}</ref>అతను సిప్పార్‌లోని సూర్య దేవుడు శమాష్, యుద్ధ దేవత అనునితు దేవాలయాల పునాదులను, హరాన్ లో నరం-సిన్ నిర్మించిన చంద్ర దేవుడి మందిరాన్ని వెలికితీయడమే కాకుండా, వాటిని తిరిగి పునర్నిర్మించాడు. పురావస్తు వస్తువుల కాల నిర్ణయం (Dating) చేయడానికి ప్రయత్నించిన వారిలో కూడా అతనే మొదటివాడు. నరం-సిన్ దేవాలయం కోసం వెతుకుతున్నప్పుడు దాని కాలాన్ని అంచనా వేశాడు.అతని అంచనాలో 1,500 సంవత్సరాల వ్యత్యాసం ఉన్నప్పటికీ, ఆ కాలంలో సరైన సాంకేతికత లేని పరిస్థితిలో అది చాలా గొప్ప ప్రయత్నంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite web |last=Watrall |first=Ethan |title=Lecture 2 |series=History of Archaeology (ANP203) |url=http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408224102/http://anthropology.msu.edu/anp203h-ss14/files/2013/08/ANP203-History-of-Archaeology-Lecture-2-.pdf |archive-date=8 April 2014 |publisher=Anthropology.msu.edu |access-date=7 April 2014}} </ref>

=== పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు (Antiquarians) ===

[[File:Ciriaco d'Ancona di Benozzo Gozzoli.jpg|thumb|upright=.7|[[Cyriacus of Ancona|సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా]] (బెనోజో గోజోలి గీసిన చిత్రం)]]
ఆర్కియాలజీ అనే శాస్త్రం (గ్రీకు పదం 'ఆర్కైలోజియా' నుండి వచ్చింది) పాత బహుళ-విభాగ అధ్యయనమైన యాంటిక్వేరియనిజం నుండి పుట్టింది. పురాతన వస్తు సేకరణ కర్తలు ప్రాచీన వస్తువులు, రాతప్రతులు మరియు చారిత్రక ప్రదేశాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి చరిత్రను అధ్యయనం చేశారు. 18వ శతాబ్దపు పురాతన వస్తువుల సేకరణకర్త రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ నినాదం "మేము సిద్ధాంతాల నుండి కాదు, వాస్తవాల నుండి మాట్లాడతాము" అనేది గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉన్న అనుభవపూర్వక సాక్ష్యాలపై దృష్టిని కేంద్రీకరించింది. 17 మరియు 18వ శతాబ్దాలలో ఐరోపాలో జ్ఞానోదయ కాలంలో పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక శాస్త్రంగా క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రాథమిక చర్యలు జరిగాయి.<ref>{{cite web |last=Hirst |first=K. Kris |date=9 February 2017 |title=The history of archaeology: How ancient relic hunting became science |website=[[about.com]] |url=http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |access-date=8 April 2018 |archive-date=11 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611094527/http://archaeology.about.com/od/historyofarchaeology/a/history_series.htm |url-status=live}}</ref>

సాంగ్ వంశం (960–1279) కాలంలో చైనాలో ఔయాంగ్ సియు<ref>{{cite book |last=Ebrey |first=Patricia Buckley |year=1999 |title=The Cambridge Illustrated History of China |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=148 |isbn=0-521-66991-X |edition=paperback}}</ref> మరియు ఝావో మింగ్‌చెంగ్ వంటి వారు షాంగ్ మరియు ఝౌ కాలం నాటి పురాతన చైనీస్ కాంస్య శాసనాలను పరిశోధించడం, భద్రపరచడం మరియు విశ్లేషించడం ద్వారా చైనీస్ శాసనశాస్త్రం (Epigraphy) సంప్రదాయాన్ని స్థాపించారు.<ref>{{cite journal |last=Rudolph |first=R. C. |year=1963 |title=Preliminary notes on Sung archaeology |journal=The Journal of Asian Studies |volume=22 |number=2 |pages=169–177, esp. 171 |doi=10.2307/2050010 |jstor=2050010 |s2cid=164153713}}</ref> 1088లో ప్రచురించబడిన తన పుస్తకంలో, షెన్ కువో అప్పటి చైనీస్ పండితులను విమర్శించాడు. పురాతన కాంస్య పాత్రలు సాధారణ కళాకారుల సృష్టి అని గుర్తించకుండా, వాటిని ప్రసిద్ధ మునుల సృష్టిగా భావిస్తున్నారని, వాటి అసలు పనితీరు మరియు తయారీ ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకోకుండా ఆచారాల కోసం వాడుతున్నారని అతను పేర్కొన్నాడు.<ref>{{cite book |last1=Fraser |first1=Julius Thomas |last2=Haber |first2=Francis C. |year=1986 |title=Time, Science, and Society in China and the West |place=Amherst |publisher=University of Massachusetts Press |isbn=0-87023-495-1 |page=227}}</ref> ఇటువంటి కార్యకలాపాలు సాంగ్ కాలం తర్వాత తగ్గాయి, కానీ 17వ శతాబ్దంలో క్వింగ్ రాజవంశం కాలంలో మళ్ళీ పుంజుకున్నాయి. అయితే ఇవి ఎప్పుడూ చైనీస్ చరిత్ర రచనలో భాగంగానే పరిగణించబడ్డాయి తప్ప ప్రత్యేక పురావస్తు విభాగంగా కాదు.<ref>{{rp|style=ama|pp=74–76}}{{rp|style=ama|p=97}}</ref>

పునరుజ్జీవన కాలపు ఐరోపాలో, మధ్యయుగం చివరలో హ్యూమనిజం ప్రారంభంతో ప్రాచీన గ్రీకో-రోమన్ నాగరికత అవశేషాలపై ఆసక్తి పెరిగింది.<ref>{{cite book |last=Trigger |first=Bruce G. |year=2006 |title=A History of Archaeological Thought |edition=2nd |place=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-84076-7}}{{rp|style=ama|p=74}}{{cite book |last=Clunas |first=Craig |year=2004 |title=Superfluous Things: Material culture and social status in early modern China |place=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-2820-8}}{{rp|style=ama|p=95}}</ref>

సిరియాకస్ ఆఫ్ అంకోనా ఇటలీకి చెందిన ఒక గొప్ప పండితుడు. అతడిని అతని సమకాలికులు 'పురాతనత్వ పితామహుడు' (pater antiquitatis) అని పిలిచేవారు, నేడు అతడిని "శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. 15వ శతాబ్దంలో గ్రీకు మరియు రోమన్ పురాతన వస్తువులను, ముఖ్యంగా శాసనాలను రికార్డు చేయడంలో అతను అత్యంత చురుగ్గా పనిచేశాడు. అతని రికార్డులు చాలా ఖచ్చితంగా ఉండటం వల్ల ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రానికి పునాది వేసిన వ్యక్తిగా అతడిని గుర్తిస్తారు.<ref>Edward W. Bodnar, ''Later travels'', with Clive Foss, introduction (pp. ix-xxiii)</ref> అతను గ్రీస్ మరియు తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతమంతా ప్రయాణించి పార్థినాన్, డెల్ఫీ, ఈజిప్టు పిరమిడ్లు మరియు చిత్రలిపి వంటి అనేక పురాతన కట్టడాలను తన డైరీ 'కామెంటేరియా' (Commentaria) లో నమోదు చేశాడు.<ref>E. W. Bodnar, ''Cyriacus of Ancona and Athens'', Bruxelles-Berchem, 1960.</ref>

ఫ్లావియో బియాండో అనే మరొక పండితుడు 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రాచీన రోమ్ శిథిలాలు మరియు భౌగోళిక స్థితిపై ఒక క్రమబద్ధమైన మార్గదర్శినిని రూపొందించాడు. దీని వల్ల అతడిని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకరిగా పిలుస్తారు.<ref>{{cite encyclopedia |title=Flavio Biondo |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |date=31 May 2021 |edition=Online |url=https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |access-date=27 October 2021 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027152435/https://www.britannica.com/biography/Flavio-Biondo |url-status=live}}</ref>

12వ శతాబ్దపు భారతీయ పండితుడు కల్హణుడు తన రచనలలో స్థానిక సంప్రదాయాలను నమోదు చేయడం, రాతప్రతులు, శాసనాలు, నాణేలు మరియు కట్టడాలను పరిశీలించడం వంటివి చేశాడు. ఇది పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క ప్రారంభ జాడలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. సుమారు 1150లో అతను పూర్తి చేసిన 'రాజతరంగిణి' భారతదేశపు మొదటి చరిత్ర పుస్తకాలలో ఒకటిగా వర్ణించబడింది.<ref>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |year=2009 |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |page=13 |isbn=978-93-325-6996-6 |url=https://books.google.com/books?id=cvauDwAAQBAJ |access-date=11 May 2022 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731065145/https://www.google.com/books/edition/A_History_of_Ancient_and_Early_Medieval/cvauDwAAQBAJ |url-status=live}}{{cite book |last=Ucko |first=P. J. |title=Theory in Archaeology: A World Perspective |publisher=Taylor & Francis |year=2005 |isbn=978-1-134-84346-6 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |access-date=2022-05-10 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510144036/https://books.google.com/books?id=_hKIAgAAQBAJ&pg=PT192 |url-status=live}}</ref>

=== మొదటి త్రవ్వకాలు ===
[[File:stonehenge 1877.JPG|thumb|left|upright=1.15|alt=old photograph of stonehenge with toppled stones|1877 జూలైలో తీసిన [[Stonehenge|స్టోన్‌హెంజ్]] యొక్క ప్రారంభ ఛాయాచిత్రం]]
[[File:Johann Joachim Winckelmann (Raphael Mengs after 1755).jpg|thumb|upright=.7|[[Johann Joachim Winckelmann|జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్]]]]
పురావస్తు త్రవ్వకాలకు గురైన మొదటి ప్రదేశాలలో ఇంగ్లాండ్‌లోని స్టోన్‌హెంజ్ మరియు ఇతర మెగాలిథిక్ కట్టడాలు ఉన్నాయి. జాన్ ఆబ్రే (1626–1697) దక్షిణ ఇంగ్లాండ్‌లోని అనేక పురాతన స్మారక చిహ్నాలను నమోదు చేసిన మార్గదర్శక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త. అతను తన కాలం కంటే ముందుగానే తన అన్వేషణలను విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నించాడు. అతను రాతి నిర్మాణాలు, మధ్యయుగ కట్టడాలు మరియు కవచాల ఆకృతుల శైలి పరిణామాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రయత్నించాడు.<ref>{{cite book |first=Michael |last=Hunter |author-link=Michael Hunter (historian) |year=1975 |title=John Aubrey and the Realm of Learning |place=London |publisher=Duckworth |isbn=978-0-7156-0818-0 |pages=[https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156 156–157, 162–166, 181] |url=https://archive.org/details/johnaubreyrealmo0000hunt/page/156}}</ref>

స్పానిష్ సైనిక ఇంజనీర్ రోక్ జోక్విన్ డి అల్కుబియర్ ప్రాచీన నగరాలైన పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో త్రవ్వకాలు జరిపాడు. ఈ రెండు నగరాలు క్రీ.శ. 79లో వెసువియస్ అగ్నిపర్వతం పేలినప్పుడు బూడిదలో కూరుకుపోయాయి. ఈ త్రవ్వకాలు 1738లో హెర్క్యులేనియంలో, 1748లో పాంపీలో ప్రారంభమయ్యాయి. పాత్రలు మరియు మానవ ఆకారాలతో సహా మొత్తం నగరాలే బయటపడటం ఐరోపా అంతటా పెద్ద ప్రభావాన్ని చూపింది.

అయితే, ఆధునిక పద్ధతులు అభివృద్ధి చెందకముందు, త్రవ్వకాలు క్రమపద్ధతి లేకుండా జరిగేవి. నేల పొరల అమరిక (Stratification) మరియు సందర్భం (Context) వంటి ముఖ్యమైన అంశాలను పక్కన పెట్టేవారు.<ref>{{cite book |last=King |first=Dorothy |author-link=Dorothy King |year=2006 |title=The Elgin Marbles |publisher=Hutchinson}}</ref>

18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, జర్మనీకి చెందిన జోహన్ జోచిమ్ వింకెల్‌మాన్ రోమ్‌లో ఉంటూ రోమన్ పురాతన వస్తువుల అధ్యయనానికి తనను తాను అంకితం చేసుకున్నాడు. అతను పాంపీ మరియు హెర్క్యులేనియంలలో జరుగుతున్న త్రవ్వకాలను సందర్శించాడు. అతను శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకడు మరియు కళా చరిత్రకు శైలీకృత వర్గీకరణలను మొదటగా అన్వయించిన వ్యక్తి. వింకెల్‌మాన్‌ను "ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడు" అని కూడా పిలుస్తారు.

=== పురావస్తు పద్ధతుల అభివృద్ధి ===
[[File:Both Lozenges.jpg|thumb|upright=0.9|1808లో రిచర్డ్ కోల్ట్ హోర్ మరియు విలియం కన్నింగ్టన్ జరిపిన త్రవ్వకాల్లో దొరికిన వస్తువులు.]]
పురావస్తు త్రవ్వకాల పితామహుడు విలియం కన్నింగ్టన్ (1754–1810). అతను 1798 నుండి విల్ట్‌షైర్‌లో త్రవ్వకాలు చేపట్టాడు.<ref>{{cite journal |author=Everill, P. |year=2010 |title=The Parkers of Heytesbury: Archaeological pioneers |journal=Antiquaries Journal |volume=90 |pages=441–453 |doi=10.1017/S000358151000003X |s2cid=162145183}}</ref> కన్నింగ్టన్ రాతియుగం మరియు కాంస్య యుగం నాటి సమాధుల (Barrows) గురించి అత్యంత ఖచ్చితమైన రికార్డులను రూపొందించాడు. అతను ఉపయోగించిన సాంకేతిక పదాలు నేటికీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వాడుతున్నారు. అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు థామస్ జెఫర్సన్ కూడా 1784లో వర్జీనియాలోని స్థానిక అమెరికన్ల సమాధులపై 'ట్రెంచ్' (Trench) పద్ధతిని ఉపయోగించి త్రవ్వకాలు జరిపాడు.

19వ శతాబ్దపు పురావస్తు శాస్త్రం సాధించిన ప్రధాన విజయాలలో ఒకటి స్ట్రాటిగ్రఫీ (Stratigraphy - పొరల అమరిక శాస్త్రం) అభివృద్ధి. విలియం స్మిత్, జేమ్స్ హట్టన్ మరియు చార్లెస్ లైయెల్ వంటి పండితుల భూగర్భ శాస్త్ర పరిశోధనల నుండి ఈ ఆలోచన తీసుకోబడింది. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో జాక్వెస్ బౌచర్ డి పెర్తేస్ మరియు క్రిస్టియన్ జుర్గెన్సన్ థామ్సన్ వంటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు తాము కనుగొన్న వస్తువులను కాలక్రమానుసారం అమర్చడం ప్రారంభించారు.
[[File:Lootsi 8, R68.4 karv2.1 200x.jpg|thumb|ఎస్టోనియాలోని టాలిన్ లో 14వ శతాబ్దపు ఓడలో దొరికిన మేక వెంట్రుకను మైక్రోస్కోప్ లో చూసినప్పుడు తీసిన చిత్రం.]]
పురావస్తు శాస్త్రాన్ని ఒక ఖచ్చితమైన శాస్త్రంగా మార్చడంలో అగస్టస్ పిట్ రివర్స్ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. అతను 1880లలో తన సొంత భూమిలో త్రవ్వకాలు ప్రారంభించాడు. అతను వస్తువులను వాటి రకాన్ని బట్టి లేదా "టైపోలాజీ" (Typology) ని బట్టి కాలక్రమానుసారం అమర్చాడు. కేవలం అందమైన లేదా ప్రత్యేకమైన వస్తువులే కాకుండా, దొరికిన 'ప్రతి' వస్తువును సేకరించి నమోదు చేయాలని అతను పట్టుబట్టాడు.

విలియం ఫ్లిండర్స్ పెట్రీని కూడా పురావస్తు శాస్త్ర పితామహుడిగా పిలుస్తారు. అతను ఈజిప్టు మరియు పాలస్తీనాలో వస్తువులను అత్యంత జాగ్రత్తగా నమోదు చేసే పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. కుండలు మరియు సెరామిక్ వస్తువుల ఆధారంగా పొరల కాలాన్ని నిర్ణయించే పద్ధతిని అతను అభివృద్ధి చేశాడు. ఇది ఈజిప్టాలజీలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. అతను హువార్డ్ కార్టర్ వంటి అనేకమంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు శిక్షణ ఇచ్చాడు. కార్టర్ తర్వాత ప్రసిద్ధమైన టుటన్ ఖామున్ సమాధిని కనుగొన్నాడు.

ప్రజలలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన మొదటి త్రవ్వకాలు ప్రాచీన ట్రాయ్ నగరానికి సంబంధించినవి. హెన్రీ షీల్‌మాన్, ఫ్రాంక్ కాల్వెర్ట్ మరియు విల్హెల్మ్ డోర్ప్‌ఫెల్డ్ 1870లలో ఈ త్రవ్వకాలు జరిపారు. వీరు ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్న తొమ్మిది వేర్వేరు నగరాలను గుర్తించారు. అదే సమయంలో సర్ ఆర్థర్ ఎవాన్స్ క్రీట్ లో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో మినోయన్ నాగరికత బయటపడింది.

తర్వాతి కాలంలో మోర్టిమర్ వీలర్ పురావస్తు శాస్త్రంలో క్రమశిక్షణతో కూడిన పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు. అతను 'గ్రిడ్ సిస్టమ్' (Grid system) అనే త్రవ్వకాల పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశాడు, దీనిని అతని శిష్యురాలు కాథ్లీన్ కెన్యాన్ మరింత మెరుగుపరిచారు. 20వ శతాబ్దం ప్రథమార్ధంలో పురావస్తు శాస్త్రం ఒక వృత్తిపరమైన రంగంగా మారింది మరియు విశ్వవిద్యాలయాలలో ఒక సబ్జెక్టుగా బోధించడం ప్రారంభించారు.

== ప్రయోజనం ==
[[File:Australopithecus africanus - Cast of taung child.jpg|thumb|దక్షిణ ఆఫ్రికాలో దొరికిన ప్రాచీన మానవ జాతి అవశేషం.]]
పురావస్తు శాస్త్రం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం గత సమాజాల గురించి మరియు మానవ జాతి అభివృద్ధి గురించి మరింత తెలుసుకోవడం. మానవజాతి అభివృద్ధిలో 99% కంటే ఎక్కువ భాగం చరిత్ర పూర్వ సంస్కృతులలో జరిగింది. ఆ కాలంలో రాత భాష లేదు కాబట్టి ఎటువంటి లిఖిత ఆధారాలు అందుబాటులో లేవు. అటువంటి సమాజాలను అర్థం చేసుకోవడానికి పురావస్తు శాస్త్రం ఒక్కటే మార్గం. సుమారు 25 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం మొదటి రాతి పనిముట్లు కనిపించినప్పటి నుండి మానవ చరిత్రను ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. మానవ పరిణామక్రమం, నిప్పును ఉపయోగించడం, లోహశాస్త్రం కనిపెట్టడం, వ్యవసాయం ప్రారంభం కావడం వంటి కీలక విషయాలను పురావస్తు శాస్త్రం ద్వారానే మనం తెలుసుకోగలిగాము.

అయితే కేవలం చరిత్ర పూర్వ కాలమే కాకుండా, లిఖిత ఆధారాలు ఉన్న చారిత్రక కాలాన్ని కూడా ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. దీనిని 'హిస్టారికల్ ఆర్కియాలజీ' అని పిలుస్తారు. ప్రాచీన గ్రీస్ లేదా మెసొపొటేమియా వంటి నాగరికతల విషయంలో లభించిన రాత ఆధారాలు తరచుగా అసంపూర్తిగా లేదా పక్షపాతంతో కూడి ఉంటాయి. ఎందుకంటే ఆ కాలంలో అక్షరాస్యత కేవలం ఉన్నత వర్గాలకు, పూజారులకు లేదా రాజుల వద్ద ఉండేవారికి మాత్రమే పరిమితమై ఉండేది. సామాన్య ప్రజల జీవితాల గురించి రాత ఆధారాలలో తక్కువగా ఉంటుంది. కాబట్టి గతాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడానికి పురావస్తు ఆధారాలు చాలా నిష్పక్షపాతంగా మరియు ఖచ్చితంగా ఉంటాయి.

వివిధ రకాల విజ్ఞానంతో పాటు, పురావస్తు అవశేషాలు ఆయా సంస్కృతులకు చెందిన వారసులకు రాజకీయంగా లేదా సాంస్కృతికంగా కూడా చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటాయి. కానీ పాపులర్ సినిమాల్లో (ఉదాహరణకు 'ఇండియానా జోన్స్') చూపించే విధంగా పురావస్తు శాస్త్రం కేవలం నిధుల వేట కాదు. అది గతాన్ని శాస్త్రీయంగా పునర్నిర్మించే ఒక బాధ్యతాయుతమైన పని.

== పద్ధతులు ==
పురావస్తు పరిశోధనలో సాధారణంగా మూడు ప్రధాన దశలు ఉంటాయి:

'''సర్వే (Survey):''' త్రవ్వకాలు ప్రారంభించే ముందు ఆ ప్రాంతంలో ఎక్కడ ఆధారాలు దొరకవచ్చో తెలుసుకోవడానికి చేసే పరిశోధన.
'''త్రవ్వకాలు (Excavation):''' భూమిలో కూరుకుపోయిన అవశేషాలను బయటకు తీయడం.
'''విశ్లేషణ (Analysis):''' సేకరించిన సమాచారాన్ని అధ్యయనం చేయడం మరియు దాని ఫలితాలను ప్రచురించడం.
=== రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote Sensing) ===
నేరుగా త్రవ్వకాలు మొదలుపెట్టక ముందే, గాలిలో నుండి లేదా ఉపగ్రహాల ద్వారా భూమి లోపల ఏముందో తెలుసుకోవడానికి రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపయోగిస్తారు.

'''లిడార్ (Lidar):''' లేజర్ కిరణాలను ఉపయోగించి భూమి యొక్క ఉపరితలాన్ని ఖచ్చితంగా మ్యాపింగ్ చేసే పద్ధతి. దీని ద్వారా దట్టమైన అడవుల కింద ఉన్న కట్టడాలను కూడా గుర్తించవచ్చు.

'''డ్రోన్లు (Drones):''' తక్కువ సమయంలో పెద్ద ప్రాంతాలను ఫోటోలు తీయడానికి, 3డి మోడల్స్ తయారు చేయడానికి వీటిని వాడుతున్నారు.

'''గ్రాండ్ పెనెట్రేటింగ్ రాడార్ (GPR):''' భూమి లోపలికి తరంగాలను పంపి, అక్కడ ఉన్న రాతి గోడలు లేదా ఇతర నిర్మాణాలను గుర్తించడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

=== క్షేత్ర సర్వే (Field Survey) ===
క్షేత్ర సర్వేలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నేరుగా ఆ ప్రాంతంలో నడుస్తూ ఉపరితలంపై ఏవైనా కుండ పెంకులు, పనిముట్లు కనిపిస్తాయేమో చూస్తారు. దీనివల్ల తక్కువ ఖర్చుతో ఎక్కువ ప్రాంతాన్ని పరిశోధించవచ్చు. గాలిలో నుండి తీసిన ఫోటోల (Aerial Survey) ద్వారా కూడా భూమిపై నుండి కనిపించని ఆకృతులను గుర్తించవచ్చు.

=== త్రవ్వకాలు (Excavation) ===
పురావస్తు శాస్త్రంలో త్రవ్వకాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి మరియు ఖరీదైనవి. ఇది ఒక విధ్వంసకర ప్రక్రియ (Destructive process), ఎందుకంటే ఒకసారి త్రవ్విన తర్వాత ఆ పొర మళ్ళీ మొదటిలా ఉండదు. కాబట్టి దొరికిన ప్రతి వస్తువు ఏ పొరలో దొరికింది, దాని పక్కన ఏమున్నాయి అనేది అత్యంత ఖచ్చితంగా నమోదు చేస్తారు. త్రవ్వకాలలో చిన్న చిన్న బ్రష్‌లు, ట్రోవెల్స్ (Trowels) వంటి పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.

=== విశ్లేషణ (Analysis) ===
త్రవ్వకాలలో దొరికిన వస్తువులను శుభ్రం చేసి, వాటిని వర్గీకరిస్తారు. ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం వల్ల ఇప్పుడు ఆ వస్తువుల కాల నిర్ణయం (Dating) చేయడం సులభమైంది. ఎముకలు, విత్తనాలు, పుప్పొడి రేణువులను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆ కాలపు ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లు, పర్యావరణం గురించి తెలుసుకోవచ్చు.

== ఉపవిభాగాలు ==
పురావస్తు శాస్త్రంలో అనేక శాఖలు ఉన్నాయి:

'''హిస్టారికల్ ఆర్కియాలజీ:''' రాత ఆధారాలు ఉన్న కాలం గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''ఎథ్నో ఆర్కియాలజీ:''' నేటి కాలంలో ఉన్న తెగలు లేదా ప్రజల జీవన విధానాలను చూసి, గతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

'''మారిటైమ్ ఆర్కియాలజీ:''' నీటి అడుగున ఉన్న ఓడలు లేదా మునిగిపోయిన నగరాల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''డిజిటల్ ఆర్కియాలజీ:''' కంప్యూటర్ టెక్నాలజీ, 3డి మోడలింగ్ ఉపయోగించి చేసే పరిశోధన.

'''కల్చరల్ రీసోర్స్ మేనేజ్మెంట్ (CRM):''' కొత్త రోడ్లు లేదా భవనాలు నిర్మించేటప్పుడు అక్కడ ఉన్న పురావస్తు సంపద దెబ్బతినకుండా చూసే విభాగం.

== రక్షణ ఇంకా సమస్యలు ==
ప్రపంచవ్యాప్తంగా యుద్ధాలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు మరియు వస్తువుల దోపిడీ (Looting) వల్ల పురావస్తు సంపద నాశనమవుతోంది. 'బ్లూ షీల్డ్' (Blue Shield) వంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలు వీటిని కాపాడటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.

చాలా దేశాల్లో స్థానిక తెగలకు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు మధ్య వివాదాలు జరుగుతుంటాయి. ముఖ్యంగా పూర్వీకుల సమాధులను త్రవ్వడం తమ సంస్కృతిని గౌరవించకపోవడమే అని వారు భావిస్తారు. అమెరికాలో 'నాగ్‌ప్రా' (NAGPRA) వంటి చట్టాల ద్వారా ఇటువంటి సమస్యలను పరిష్కరిస్తున్నారు.

== ముగింపు ==
పురావస్తు శాస్త్రం అనేది కేవలం పాత వస్తువులను సేకరించే పని కాదు. ఇది మానవుడు ఎక్కడ నుండి వచ్చాడు, ఎలా అభివృద్ధి చెందాడు మరియు మనం ఇక్కడి వరకు ఎలా చేరుకున్నాము అనే కథను వివరిస్తుంది. ఇది మన గతాన్ని, వర్తమానాన్ని మరియు భవిష్యత్తును అనుసంధానించే ఒక గొప్ప శాస్త్రం.

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం ==
{{refbegin|30em}}

[[Glyn Daniel]] – ''A Short History of Archaeology'' (1991)

[[Kevin Greene (archaeologist)|Kevin Greene]] – ''Introduction to Archaeology'' (1983)

[[Colin Renfrew]] & Paul Bahn – ''Archaeology: theories, methods and practice'', 2nd edition (1996)

[[Bruce Trigger]] – "A History of Archaeological Thought" 2nd. edition (2007)
{{refend}}

== వెలుపలి లింకులు ==

[http://www.fastionline.org/ Fasti Online] – పురావస్తు ప్రదేశాల ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్

[http://archaeologydataservice.ac.uk/ పురావస్తు సమాచార సేవ]

[http://www.archaeologychannel.org/ ది ఆర్కియాలజీ ఛానెల్]

[[Category:పురావస్తు శాస్త్రం]]
[[Category:మానవ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:చరిత్ర విభాగాలు]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

మానవ శాస్త్రం

2026-03-17T07:08:30Z

WikiPBR: Created page with "thumb '''మానవ శాస్త్రము ''' లేదా '''మానుష శాస్త్రము''' (Anthropology) మానవజాతి పుట్టు పూర్వోత్తరాలను, పురోగతిని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం.. (గ్రీక్ భాషలో "Anthropos-" అంటే "మనిషి", "-logy" అంటే "శా..."

[[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb]]
'''మానవ శాస్త్రము ''' లేదా '''మానుష శాస్త్రము''' (Anthropology) [[మానవజాతి]] పుట్టు పూర్వోత్తరాలను, పురోగతిని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం..
([[గ్రీక్ భాష]]లో "Anthropos-" అంటే "[[మనిషి]]", "-logy" అంటే "[[శాస్త్రము]]" అని అర్థం).

మానవ శాస్త్రము ఒక [[జీవ శాస్త్రం]] మాత్రమే కాక ప్రపంచంలో వేర్వేరు జాతుల, తెగల ప్రజలు, వారి మధ్య [[చరిత్ర|చారిత్రాత్మకంగా]] ఏర్పడిన భేదాలను కూడా తెలిపే [[సాంఘిక శాస్త్రం]] కూడా. [[మానవ శాస్త్రజ్ఞులు]] అనేక ప్రాంతాలలో [[పరిశోధన]]లు చేసి ప్రజలు ప్రస్తుతం ఎలా జీవిస్తున్నారో, పూర్వం ఎలా జీవించేవారో [[పురావస్తు శాస్త్రము]] (Archealogy) ప్రకారంగా అధ్యయనం చేస్తారు. ఈ అధ్యయనాలు ఆధునిక నగరాల నుంచి పల్లెటూర్లు, అడవిలో నివసించే [[తెగ]]ల దాక విస్తరిస్తూంతాయి. వివిధ సమూహాల్లో జనం [[సమయం|సమయాన్ని]], [[స్థలం|స్థలాన్ని]], [[జీవితం|జీవన శైలి]]ని ఎలా అవగాహన చేసుకున్నారో, ఈ అధ్యయనాలు పరిశీలిస్తాయి.

అనువర్తిత మానవ శాస్త్రం (Applied Anthrology) అనే విభాగం సైన్సు ద్వారా తెలుసుకున్న విజ్ఞానాన్ని ప్రజలకు ఎలా ఉపయోగించాలో తెలుపుతుంది. [[దక్షిణ అమెరికా]]లో ఉత్తమమైన పురాతన వ్యవసాయ ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేసరుద్ధానం చేయదం ఈ మధ్య ఈ శాస్త్రం సాధించిన ఒక విజయంగా చెప్పుకోవచ్చు. అలాగే మరుగున పడిపోతున్న ప్రాచీన భాషలను నేర్చుకునే విధానాలను ఆ యా భావి తరాల వారికి అంద జేయడం కూడా ఈ విభాగం కిందికే వస్తుంది.

==మానవ శాస్త్రంలో ఇతర విభాగాలు ==

* [[పురావస్తు శాస్త్రం]] - పూర్వ కాలంలో ప్రజలు ఎలా బ్రతికారో అధ్యయనం చేసే విభాగం. ఇది ఆ యా నాగరికతల పనిముట్లు, పాత్రలు ఇతర వస్తువుల ఆధారంగా ఈ పరిశోధన చేస్తుంది.
* వివిధ ప్రాంతాలలోని పరిసరాలకు అనుగుణంగా మానవాళి మనుగడ, శరీర భౌతిక లక్షణాలు కాలక్రమేణాలో ఎలా మార్పు చెందాయో పరిశీలించే శాస్త్రమే [[భౌతిక మానవ శాస్త్రం]] (Physical Anthropology). మానవాళితో పాటుగా భౌతిక మానవ శాస్త్రజ్ఞులు జీవ [[పరిణామం]]లో పూర్వీకులైన [[వానర]] జాతులను కూడా పరిశోధిస్తారు.
* [[భాష|భాషాపర]] మానవశాస్త్రం (Linguistic Anthropology) - నాగరికత పరిణామాన్ని భాష కోణంలోంచి పరిశీలిస్తుంది. పదాలు, వాటి అర్థాల కాలానుగత మార్పులు, పరిసర భాషల ప్రభావము వంటి విషయాలే కాక భాష, పదాల ఆధారంగా ప్రజల ఆలోచనాసరళిలో పరిణామాన్ని కూడా ఈ శాస్త్ర పరిధిలో అధ్యయనం చేస్తారు.
* జనుల ప్రస్తుత జీవన విధానం, కాలానుగుణంగా కలిగిన మార్పులు, దేశకాల పరిస్థితులననుసరించి వారు వాడిన పనిముట్లు, వారి ఆహారపుటలవాట్లు ఇతరత్రా విషయాలను అర్థంచేసుకునేందుకు [[సంస్కృతి|సాంస్కృతిక]] మానవ శాస్త్రం (Cultural Anthropology) ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ విభాగం [[సామాజిక శాస్త్రం]] (Sociology), సాంఘిక [[మనస్తత్వ శాస్త్రము]] (Social Psychology) లకు దగ్గర సంబంధాలు కలిగి ఉంటుంది.

చాలామట్టుకు మానవ శాస్త్రజ్ఞులు మొదట అన్ని విభాగాలలోనూ ప్రాథమిక పరిజ్ఞానం సంపాదించి, పోను పోను ఒకటి రెండు విభాగాలలో నైపుణ్యం సాఢిస్తారు.
[[పురాతత్వ శాస్త్రం]] (Archaeology)ను తరచుగా "గత కాలపుమానవశాస్త్రం" అని పిలుస్తారు. ఇది భౌతిక ఆధారాలను పరిశీలించడం ద్వారా మానవ కార్యకలాపాలను అన్వేషిస్తుంది. ఉత్తర అమెరికా, ఆసియా దేశాల్లో దీనినిమానవశాస్త్రంలో ఒక శాఖగా పరిగణిస్తారు. కానీ యూరప్ దేశాల్లో దీనిని ఒక స్వతంత్ర విభాగంగా లేదా చరిత్ర మరియు పాలియోంటాలజీ (palaeontology) వంటి రంగాలకు సంబంధించినదిగా చూస్తారు.<ref>{{cite web |title=What is Anthropology?|work=The American Anthropological Association|url=https://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150|publisher=[[American Anthropological Association]]|access-date=10 August 2013|archive-date=16 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216033701/http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150|url-status=live}}</ref>

== పదం పుట్టుక (Etymology) ==
ఆంత్రోపాలజీ (anthropology) అనే పదం మొదట చరిత్రకు సంబంధించి ఉపయోగించబడింది.<ref>''Oxford English Dictionary'', 1st ed. "anthropology, ''n''." Oxford University Press (Oxford), 1885.{{refn|group=n|</ref>
రిచర్డ్ హార్వే అనే వ్యక్తి 1593లో రాసిన 'ఫిలాడెల్ఫస్' అనే పుస్తకంలో ఇలా పేర్కొన్నారు:
"వారు కలిగి ఉన్న వంశపారంపర్యత, వారు చదివిన కళలు, వారు చేసిన పనులు. చరిత్రలో ఈ భాగాన్నిమానవశాస్త్రం (Anthropology) అని పిలుస్తారు."

ఈ పదం ప్రస్తుతం మనం వాడుతున్న అర్థంలో జర్మనీలో పునరుజ్జీవన కాలంలో మాగ్నస్ హండ్ట్ మరియు ఒట్టో కాస్‌మాన్ రచనలలో కనిపించింది.<ref>{{cite book|author=Israel Institute of the History of Medicine|title=Koroth|url=https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19|publisher=Brill|page=19|id=GGKEY:34XGYHLZ7XY|year=1952|access-date=5 November 2015|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610201217/https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19|url-status=live}} </ref>లాటిన్ భాషలోని 'anthropologia' అనే పదం గ్రీకు పదాల నుండి వచ్చింది. గ్రీకులో 'anthropos' అంటే 'మానవుడు', 'logos' అంటే 'శాస్త్రం' లేదా 'అధ్యయనం'. ఈ పదం 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఫ్రెంచ్ భాష ద్వారా ఇంగ్లీషులోకి ప్రవేశించింది.<ref>{{refn|group=n|జాన్ కెర్సీ 1706లో ప్రచురించిన నిఘంటువులో "నృశాస్త్రం అంటే మనిషి గురించి లేదా మనిషి శరీరం గురించి చేసే వివరణ" అని నిర్వచించారు.}}</ref>

== పదం పుట్టుక అభివృద్ధి ==

=== 19వ శతాబ్దం వరకు ===
[[File:Bernardino de Sahagún (2).jpg|thumb|upright=.8|left|బెర్నార్డినో డి సహగున్ ఆధునికమానవశాస్త్ర పితామహుడిగా పరిగణించబడతారు.<ref>{{Cite journal | doi=10.1353/cat.2003.0100| title=Bernardino de Sahagun: First Anthropologist (review)| journal=The Catholic Historical Review| volume=89| issue=2| pages=351–352| year=2003| last1=Burkhart| first1=Louise M.| s2cid=162350550}}</ref>]]

1647లో కోపెన్‌హాగన్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన బార్తోలిన్స్ అనే పండితులుమానవశాస్త్రాన్ని ఈ విధంగా నిర్వచించారు:<ref>{{cite book | last1=Bartholin | first1=Caspar | last2=Bartholin | first2=Thomas | author-link1=Caspar Bartholin the Younger | author-link2=Thomas Bartholin | others=Translated from the Latin by Abr. Du Prat | year=1647 | title=Institutions anatomiques de Gaspar Bartholin, augmentées et enrichies pour la seconde fois tant des opinions et observations nouvelles des modernes | location=Paris | publisher=M. Hénault et J. Hénault | chapter=Preface }}</ref>

మానవ శాస్త్రం అంటే మనిషి గురించి తెలిపే శాస్త్రం. దీనిని శరీర భాగాల గురించి తెలిపే 'అనాటమీ' (Anatomy), మరియు ఆత్మ గురించి తెలిపే 'సైకాలజీ' (Psychology) అని రెండుగా విభజించవచ్చు.<ref> {{refn|group=n|ఫ్రెంచ్ భాషలో: ''L'Anthropologie, c'est à dire la science qui traite de l'homme, est divisée ordinairment & avec raison en l'Anatomie, qui considere le corps & les parties, et en la Psychologie, qui parle de l'Ame''.}}}}</ref>

ఆ తర్వాత కాలంలో ఈ పదాన్ని అప్పుడప్పుడు వాడుతూ వచ్చారు. 1839లో ఎటియెన్ సెర్రెస్ మానవ పరిణామ క్రమాన్ని వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగించారు. 1850లో ఫ్రాన్స్‌లోమానవశాస్త్రం కోసం ఒక ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆ కాలంలో మానవ జాతుల గురించి అధ్యయనం చేయడానికి 'సొసైటీ ఎథ్నోలాజిక్ డి పారిస్' వంటి సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. 1862 నాటికి ఇవి మరింత అభివృద్ధి చెందాయి.<ref> {{Cite book |last=Sibeud |first=Emmanuelle |title=A New History of Anthropology |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=9780470766217 |editor-last=Kuklick |editor-first=Henrika |page=98 |chapter=The Metamorphosis of Ethnology in France, 1839–1930 |chapter-url=https://archive.org/details/newhistoryofanth0000unse/page/98}}</ref>

అదే సమయంలో అమెరికాలో 1842లో ఎథ్నోలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ న్యూయార్క్, లండన్‌లో 1843లో ఎథ్నోలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ లండన్ ప్రారంభమయ్యాయి.<ref> {{harvnb|Schiller|1979|pp=130–132}}</ref> 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అభివృద్ధి చెందిన తులనాత్మక పద్ధతుల వల్లమానవశాస్త్రం ఒక మేధోపరమైన రంగంగా ఎదిగింది. శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం, భాషాశాస్త్రం మరియు జాతుల అధ్యయన రంగాలలో నిపుణులు వివిధ భాషలు, జంతువుల మధ్య ఉన్న పోలికలను గమనించడం మొదలుపెట్టారు. చార్లెస్ డార్విన్ రాసిన 'ఆన్ ది ఆరిజిన్ ఆఫ్ స్పీసీస్' (On the Origin of Species) పుస్తకం ప్రచురణ వీరందరికీ ఒక కొత్త మార్గాన్ని చూపింది.

డార్విన్ సిద్ధాంతం వచ్చిన తర్వాత సామాజిక శాస్త్రాలలో దానిని అన్వయించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. పారిస్‌లో పాల్ బ్రోకా 1859లోమానవశాస్త్ర సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.<ref> {{cite book | first=Robert | last=Fletcher | chapter=Paul Broca and the French School of Anthropology | title=The Saturday Lectures, Delivered in the Lecture-room of the U. S. National Museum under the Auspices of the Anthropological and Biological Societies of Washington in March and April 1882 | year=1882 | location=Boston; Washington, DC | publisher=D. Lothrop & Co.; Judd & Detweiler | chapter-url={{Google books|9dEJAQAAIAAJ|plainurl=yes}}}}</ref> బ్రోకా ఒక నాడీ శస్త్రవైద్యుడు కావడం వల్ల, మనిషికి ఇతర జంతువులకు మధ్య ఉన్న తేడాను మాటల ద్వారా గుర్తించాలని ప్రయత్నించారు. ఆయన మెదడులో మాటలకు సంబంధించిన భాగాన్ని కనుగొన్నారు, దానిని నేడు 'బ్రోకా ఏరియా' అని పిలుస్తారు. ఆయన ఎక్కువగా జీవ సంబంధమానవశాస్త్రంపై ఆసక్తి చూపారు. అదే సమయంలో జర్మన్ తత్వవేత్త థియోడర్ వైట్జ్ సామాజికమానవశాస్త్రంపై అనేక పుస్తకాలు రాశారు.

వైట్జ్మానవశాస్త్రాన్ని "మానవ స్వభావం గురించి తెలిపే శాస్త్రం" అని పిలిచారు. ఇది ఇతర జంతువుల నుండి మనిషిని వేరు చేయడానికి ప్రయోగాత్మక ఆధారాలను సేకరిస్తుందని చెప్పారు. మానవ జాతి అంతా ఒక్కటేనని, అందరికీ ఒకే రకమైన ఆలోచనా నియమాలు వర్తిస్తాయని ఆయన నమ్మారు.<ref> {{harvnb|Waitz|1863|pp=11–12}}</ref> బ్రిటిష్ పండితులపై వైట్జ్ ప్రభావం చాలా ఉంది. ఎడ్వర్డ్ బర్నెట్ టైలర్ వంటి వారు సాంస్కృతికమానవశాస్త్రాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

19వ శతాబ్దం చివరలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేకమానవశాస్త్ర సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. 1898 నాటికి 13 దేశాల్లోని 48 విద్యాసంస్థల్లోమానవశాస్త్రం ఒక పాఠ్యాంశంగా మారింది. అయితే అప్పట్లో దీనికి ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండేవి కావు. కొంతమంది అభిప్రాయం ప్రకారం, వలస పాలకులు తమ పాలనలో ఉన్న ప్రజలను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు వారిని నియంత్రించడానికిమానవశాస్త్రాన్ని ఒక సాధనంగా వాడుకున్నారు.<ref> {{cite encyclopedia |title=History, African: Sources of |encyclopedia=Encyclopedia of African History |publisher=[[Fitzroy Dearborn]] |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA636 |date=2005 |editor-last1=Shillington |editor-first1=Kevin |pages=636–650 |isbn=1-57958-245-1 |last1=Anyake |first1=Joseph B. C.}}</ref>

=== 20 , 21వ శతాబ్దాలు ===
20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండిమానవశాస్త్రం వేగంగా విస్తరించింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వేల సంఖ్యలోమానవశాస్త్ర విభాగాలు ఏర్పడ్డాయి. కేవలం కొన్ని విభాగాలుగా ఉన్న ఈ శాస్త్రం, నేడు అనేక ఉప విభాగాలుగా విడిపోయింది. ప్రాక్టికల్మానవశాస్త్రం (Practical anthropology) ద్వారా క్లిష్టమైన సమస్యలను పరిష్కరిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, భూమిలో పూడ్చిపెట్టిన మృతదేహాలను గుర్తించడానికి ఫోరెన్సిక్ పురాతత్వ శాస్త్రవేత్తల సహాయం తీసుకుంటున్నారు. వరల్డ్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఆంత్రోపోలాజికల్ అసోసియేషన్స్ (WCAA) వంటి సంస్థలు ప్రపంచ దేశాల మధ్య సహకారాన్ని పెంచుతున్నాయి.

ఫ్రాంజ్ బోస్ మరియు బ్రోనిస్లా మాలినోవ్‌స్కీ వంటి వారి కృషి వల్ల బ్రిటిష్ సామాజికమానవశాస్త్రం, అమెరికన్ సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం మధ్య తేడాలు వచ్చాయి. ఇవి ఇతర సామాజిక శాస్త్రాల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే ఇవి వివిధ సంస్కృతుల మధ్య పోలికలను చూడటమే కాకుండా, పరిశోధకులు స్వయంగా ఆయా ప్రజల మధ్య ఉండి వారి జీవనశైలిని గమనిస్తారు (Participant observation). ముఖ్యంగా అమెరికాలో జాతి వివక్షకు వ్యతిరేకంగా, లింగ సమానత్వం కోసంమానవశాస్త్రవేత్తలు పోరాడారు. 'ఎత్నోగ్రఫీ' (Ethnography) అనేది ఈ రంగంలో ఒక ముఖ్యమైన పరిశోధనా పద్ధతి.

అమెరికాలోమానవశాస్త్రాన్ని ఫ్రాంజ్ బోస్ నాలుగు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించారు: జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం, సామాజిక/సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం, పురాతత్వమానవశాస్త్రం మరియు భాషామానవశాస్త్రం. యూరప్ దేశాల్లో 'ఎత్నోలజీ' (ethnology) అనే పదాన్ని ఎక్కువగా వాడేవారు, దీనిని 1783లో ఆడమ్ కొల్లార్ అనే వ్యక్తి ప్రవేశపెట్టారు.

== విభాగాలు ==

నృశాస్త్రం అనేది మానవీయ శాస్త్రాలు, సామాజిక శాస్త్రాలు మరియు ప్రకృతి శాస్త్రాలను కలిపి ఉంచే ఒక ప్రపంచ స్థాయి విభాగం. ఇది మానవ పరిణామం, శారీరక లక్షణాలు, ప్రవర్తన మరియు వివిధ సమూహాల మధ్య ఉన్న తేడాలను అధ్యయనం చేయడానికి ప్రకృతి శాస్త్రాల నుండి జ్ఞానాన్ని తీసుకుంటుంది. అలాగే సామాజిక సంబంధాలు, సంస్థలు మరియు సంఘర్షణలను అర్థం చేసుకోవడానికి సామాజిక శాస్త్రాలను వాడుకుంటుంది.<ref>[http://www.aaanet.org/about/WhatisAnthropology.cfm What is Anthropology – American Anthropological Association]</ref> మానవశాస్త్రం వల్ల కాగ్నిటివ్ సైన్స్, గ్లోబల్ స్టడీస్ వంటి కొత్త రంగాలు పుట్టుకొచ్చాయి.

క్లిఫోర్డ్ గీర్ట్జ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, 19వ శతాబ్దపు గొప్ప విభాగాలు విడిపోయినప్పటికీ,మానవశాస్త్రం మాత్రం ఇప్పటికీ ఎత్నోలజీ, హ్యూమన్ బయాలజీ మరియు భాషాశాస్త్రం వంటి అంశాలను కలిపి ఉంచుకోగలిగింది.

1970 నుండి 1990 మధ్య కాలంలో ఈ రంగంలో ఒక పెద్ద మార్పు వచ్చింది. సాంప్రదాయ పద్ధతుల కంటే ఆధునిక సమాజాల విశ్లేషణకు ప్రాధాన్యత పెరిగింది. అయితే పురాతత్వ శాస్త్రం మరియు జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం ఇప్పటికీ పాత శాస్త్రీయ పద్ధతులనే అనుసరిస్తున్నాయి.

=== సామాజిక-సాంస్కృతిక (Sociocultural) ===
సామాజిక-సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం అనేది సాంస్కృతిక మరియు సామాజికమానవశాస్త్రాలను కలిపి చూస్తుంది. సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం ప్రజలు లోకాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో వివరిస్తే, సామాజికమానవశాస్త్రం వ్యక్తులు మరియు సమూహాల మధ్య సంబంధాల గురించి తెలుపుతుంది. సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం తత్వశాస్త్రం మరియు కళలకు దగ్గరగా ఉంటుంది. సామాజికమానవశాస్త్రం సమాజ శాస్త్రం మరియు చరిత్రకు దగ్గరగా ఉంటుంది.<ref> {{cite encyclopedia |title=General Introduction|encyclopedia=Companion Encyclopedia of Anthropology|author=Ingold, Tim|author-link=Tim Ingold|year=1994|page=xv|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-02137-1}}</ref> ఈ రెండు విభాగాల మధ్య స్పష్టమైన సరిహద్దులు లేవు, ఇవి ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉంటాయి.

సాంస్కృతిక సాపేక్షత (Cultural relativism) అనేది ఈ విభాగంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం. అంటే వేరే సమాజాలను వారి సొంత విలువలు మరియు చిహ్నాల ఆధారంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించడం. దీని వల్ల ఒక సంస్కృతిని మరొక దానితో పోల్చినప్పుడు తక్కువ చేసి చూసే అవకాశం ఉండదు. 'ఎత్నోగ్రఫీ' అనేది ఒక సమాజంలో ఎక్కువ కాలం ఉండి పరిశోధన చేసే పద్ధతి. ఇందులో నిపుణులు ఆయా ప్రజల ఆచారాలను వారి కోణం నుండి అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

బంధుత్వం (Kinship) మరియు సామాజిక సంస్థల అధ్యయనం ఇందులో ప్రధాన భాగం. బంధుత్వం అనేది ప్రపంచంలోని అన్ని మానవ సమాజాలలో కనిపిస్తుంది. అలాగే ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థలు, చట్టం, మతం, కళలు, క్రీడలు, ఆహారపు అలవాట్లు మరియు పండుగలను కూడా ఈ విభాగం చర్చిస్తుంది. ఆధునిక దేశాల్లోని జీవనశైలిని కూడా ఇందులో భాగంగా అధ్యయనం చేస్తారు.

=== జీవ సంబంధ (Biological) ===
[[File:Human remains.jpg|thumb|ఫోరెన్సిక్మానవశాస్త్రవేత్తలు ఎముకల ఆధారంగా మనుషులను గుర్తించడానికి సహాయపడతారు.]]

జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం మరియు భౌతికమానవశాస్త్రం రెండూ ఒకటే. ఇవి మానవుల మరియు ఇతర ప్రైమేట్ జీవుల పరిణామం మరియు జన్యుపరమైన మార్పుల గురించి అధ్యయనం చేస్తాయి. మానవ పరిణామంపై సామాజిక మరియు జీవ సంబంధ అంశాలు ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

19వ మరియు 20వ శతాబ్దాల్లో ఈ రంగం అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పుడు జాతి వివక్ష (racism) ఒక పెద్ద పాత్ర పోషించింది. ఆ కాలంలో తెల్లజాతి వారే గొప్పవారని నిరూపించడానికి కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు ప్రయత్నించారు. అణగారిన వర్గాల మృతదేహాలను మనుషులుగా కాకుండా కేవలం ప్రయోగాలకు వాడే వస్తువులుగా చూసేవారు. ఈ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడం నేడు చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే పాత తప్పుడు భావనలు ఇప్పటికీ కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తాయి.

=== పురాతత్వ (Archaeological) ===
పురాతత్వ శాస్త్రం అంటే మనిషి వదిలి వెళ్ళిన వస్తువుల ఆధారంగా గతాన్ని అధ్యయనం చేయడం. పాత కాలపు పనిముట్లు, ఎముకలు మరియు వారు మార్పు చేసిన భూభాగాలు గత సమాజాల గురించి తెలియజేస్తాయి. పురాతత్వ శాస్త్రవేత్తలు ఈ వస్తువులను పరిశీలించి, నాటి ప్రజల ప్రవర్తన మరియు ఆచారాలను అంచనా వేస్తారు. నేడు జీవిస్తున్న ప్రజల అలవాట్లను గమనించి, పాత కాలపు ప్రజలు ఎలా ఉండేవారో ఊహించే పద్ధతిని 'ఎత్నోఆర్కియాలజీ' అంటారు.
[[File:Rosetta Stone.svg|thumb|రోసెట్టా స్టోన్ అనేది పురాతన సమాచార మార్పిడికి ఒక ఉదాహరణ.]]

=== భాషా సంబంధ (Linguistic) ===
భాషామానవశాస్త్రం మానవ సమాచార మార్పిడి ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. మాటల ద్వారా మరియు మాటలు లేకుండా జరిగే కమ్యూనికేషన్, కాలక్రమేణా భాషలో వచ్చే మార్పులు మరియు భాషకు సంస్కృతికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. భాషా రూపాలను విశ్లేషించడం ద్వారా సామాజిక ప్రక్రియలను వీరు అర్థం చేసుకుంటారు. దీని కోసం వీరు సోషియోలింగ్విస్టిక్స్ (sociolinguistics) వంటి రంగాల సహాయం తీసుకుంటారు.

=== ఎత్నోగ్రఫీ (Ethnography) ===
ఎత్నోగ్రఫీ అనేది సామాజిక లేదా సాంస్కృతిక సంబంధాలను విశ్లేషించే ఒక పద్ధతి. ఇందులో పరిశోధకుడు స్వయంగా ఆయా ప్రజల మధ్య ఉండి వారిని గమనిస్తాడు. అనుభవం మరియు సామాజిక నేపథ్యం దీనిలో చాలా ముఖ్యం. టిమ్ ఇన్గోల్డ్ అనే నిపుణుడి ప్రకారం,మానవశాస్త్రం మానవ అనుభవాల గురించి సాధారణ సిద్ధాంతాలను తయారు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఎత్నోగ్రఫీ అనేది వాస్తవాలను ఖచ్చితంగా వివరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

== సామాజిక-సాంస్కృతిక రంగంలో ముఖ్యమైన అంశాలు ==

==== కళ ====
నృశాస్త్రంలో కళ గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు 'కళ' అనేది అన్ని సంస్కృతుల్లోనూ ఒకేలా ఉంటుందా అనే ప్రశ్న వస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లో ఉన్నట్లుగా పెయింటింగ్ లేదా శిల్పకళ అన్ని చోట్లా ఉండకపోవచ్చు. అందుకేమానవశాస్త్రవేత్తలు వస్తువులలో ఉండే అందం (aesthetics) మరియు వాటి సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతపై దృష్టి పెడతారు.

==== మీడియా ====
మీడియామానవశాస్త్రం వార్తాపత్రికలు, జర్నలిస్టులు మరియు సినిమాలు తీసేవారి పనితీరును అధ్యయనం చేస్తుంది. ప్రజలు మీడియాకు ఎలా స్పందిస్తున్నారో కూడా ఇది గమనిస్తుంది. 1990ల నుండి రేడియో, టీవీ మరియు ఇంటర్నెట్ సామాజిక జీవితంలో ఎలాంటి మార్పులు తెచ్చాయో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

==== సంగీతం ====
ఎత్నోమ్యూజికాలజీ (Ethnomusicology) అనేది సంగీతాన్ని సాంస్కృతిక మరియు సామాజిక కోణంలో అధ్యయనం చేసే విభాగం. సంగీతం కేవలం ధ్వని మాత్రమే కాదు, అది ఒక సమాజపు ఆలోచనలను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ రంగం 1950ల ప్రాంతంలో జాప్ కున్స్ట్ అనే నిపుణుడి ద్వారా ప్రాచుర్యం పొందింది.

==== దృశ్య రూపాలు (Visual) ====
విజువల్ ఆంత్రోపాలజీ అనేది ఫోటోగ్రఫీ, సినిమాలు మరియు కొత్త మీడియా ద్వారా సంస్కృతులను అధ్యయనం చేస్తుంది. పచ్చబొట్లు (tattoos), శిల్పాలు, గుహ చిత్రాలు మరియు మ్యూజియంల గురించి కూడా ఇది పరిశోధిస్తుంది.

=== ఆర్థిక మరియు రాజకీయమానవశాస్త్రం ===
==== ఆర్థిక ====
ఆర్థికమానవశాస్త్రం మనిషి యొక్క ఆర్థిక ప్రవర్తనను చారిత్రక మరియు సాంస్కృతిక కోణంలో వివరిస్తుంది. ఇది సాధారణ ఆర్థిక శాస్త్రాన్ని విమర్శిస్తుంది. బహుమతులు ఇవ్వడం (reciprocity) వంటి పద్ధతులు మార్కెట్ వ్యవస్థకు ఎలా ప్రత్యామ్నాయంగా ఉంటాయో బ్రోనిస్లా మాలినోవ్‌స్కీ వివరించారు. నేడుమానవశాస్త్రవేత్తలు బ్యాంకులు మరియు ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలను కూడా అధ్యయనం చేస్తున్నారు.

==== రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ====
నృశాస్త్రంలో రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ అనేది చరిత్ర మరియు వలసవాదం (colonialism) వల్ల సమాజాలు ఎలా మారాయో చర్చిస్తుంది. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ లేని సమాజాల నుండి ఆధునిక పారిశ్రామిక వ్యవస్థల వరకు ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. వియత్నాం యుద్ధం వంటి సంఘటనలు సామాన్య ప్రజలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపాయో ఈ విభాగం విశ్లేషిస్తుంది.

==== అనువర్తితమానవశాస్త్రం (Applied) ====
అనువర్తితమానవశాస్త్రం అంటేమానవశాస్త్ర జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి నిజ జీవిత సమస్యలను పరిష్కరించడం. ఇది కేవలం పరిశోధనకే పరిమితం కాకుండా, సమాజంలో మార్పు తేవడానికి పని చేస్తుంది. ఇది అభివృద్ధిమానవశాస్త్రంతో (development anthropology) సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

=== బంధుత్వం, స్త్రీవాదం లింగ వివక్ష ===
==== బంధుత్వం ====
మానవ సంస్కృతులలో సామాజిక సంబంధాల పద్ధతులను బంధుత్వం అంటారు. ఇందులో రక్త సంబంధాలు (consanguinity) మరియు వివాహం ద్వారా ఏర్పడే బంధాలు ఉంటాయి. కొన్నిసార్లు రక్త సంబంధం లేకపోయినా మనం ఎంచుకున్న వ్యక్తులను కూడా కుటుంబంగా భావిస్తాము (chosen family).

==== స్త్రీవాదమానవశాస్త్రం ====
ఇది పరిశోధనల్లో పురుష పక్షపాతాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లోని స్త్రీవాద ఆలోచనలకు, ఇతర దేశాల్లోని మహిళల అనుభవాలకు మధ్య ఉన్న తేడాలను ఇది గుర్తిస్తుంది. మహిళలపై జరిగే హింస మరియు లింగ వివక్షను ఇది చర్చిస్తుంది. జోరా నీల్ హర్స్టన్ వంటి వారు ఈ రంగంలో ప్రముఖులు.

=== వైద్య - మానసికమానవశాస్త్రం ===
==== వైద్య సంబంధిత ====
వైద్యమానవశాస్త్రం మానవ ఆరోగ్యం, వ్యాధులు మరియు చికిత్సా పద్ధతుల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. డాక్టర్లకు మరియు రోగులకు మధ్య ఉండే సంబంధం, వివిధ సంస్కృతుల్లో ఉండే వైద్య విధానాల గురించి ఇది వివరిస్తుంది. హింస మరియు సామాజిక బాధలు కూడా ఆరోగ్యంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

==== పోషకాహారమానవశాస్త్రం ====
ఆర్థిక వ్యవస్థలు మరియు ఆహార భద్రతకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది తెలుపుతుంది. గ్లోబలైజేషన్ వల్ల ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లు ఎలా మారుతున్నాయో, దాని వల్ల వారి ఆరోగ్యం ఎలా దెబ్బతింటుందో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

==== మానసికమానవశాస్త్రం ====
ఇది సంస్కృతికి మరియు మానసిక ప్రక్రియలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని చర్చిస్తుంది. మనిషి పెరిగే వాతావరణం అతని ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలు మరియు మానసిక ఆరోగ్యంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.

== పురాతత్వ జీవ సంబంధ రంగాల ముఖ్యాంశాలు ==

=== ఆంత్రోజూలజీ (Anthrozoology) ===
మనిషికి మరియు ఇతర జీవరాశులకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. జంతువులతో మనిషికి ఉండే బంధం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాల గురించి ఇది వివరిస్తుంది. ఇది సమాజ శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

=== పరిణామ సంబంధిత (Evolutionary) ===
మానవ శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology) మరియు ప్రవర్తన ఎలా పరిణామం చెందాయో ఇది వివరిస్తుంది. ఇది పురాతత్వ శాస్త్రం, జన్యుశాస్త్రం మరియు మనస్తత్వ శాస్త్రాలను కలిపి వాడుకుంటుంది. మనిషి యొక్క గత మరియు వర్తమాన అనుభవాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ప్రయత్నిస్తుంది.

=== ఫోరెన్సిక్ (Forensic) ===
చట్టపరమైన చిక్కులు ఉన్నప్పుడు, ముఖ్యంగా మృతదేహాలు పూర్తిగా కుళ్ళిపోయినప్పుడు లేదా గుర్తుపట్టలేని విధంగా ఉన్నప్పుడు ఫోరెన్సిక్మానవశాస్త్రవేత్తలు సహాయం చేస్తారు. ఎముకల ఆధారంగా వారు ఆ వ్యక్తి ఎవరు, ఎలా చనిపోయారు వంటి వివరాలను తెలుసుకుంటారు.

=== పాలియో ఆంత్రోపాలజీ (Palaeoanthropology) ===
[[File:LuzonensisMolars.jpg|thumb|ఫిలిప్పీన్స్‌లో దొరికిన 'హోమో లుజోనెన్సిస్' జాతికి చెందిన పళ్ళు.]]
ఇది ప్రాచీన మానవుల గురించి చేసే అధ్యయనం. భూమిలో దొరికిన శిలాజాలు (fossils), ఎముకలు మరియు అడుగుజాడల ఆధారంగా గతాన్ని పరిశోధిస్తారు. పళ్ళపై ఉండే గుర్తుల ఆధారంగా ఆ కాలపు ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లను వీరు గుర్తిస్తారు.

== సంస్థలు ==
నేడుమానవశాస్త్రం ఒక అభివృద్ధి చెందిన శాస్త్రం. దాదాపు అన్ని పెద్ద విశ్వవిద్యాలయాల్లో దీనికి ప్రత్యేక విభాగాలు ఉన్నాయి. అమెరికన్ ఆంత్రోపోలాజికల్ అసోసియేషన్ (AAA) అనేది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దమానవశాస్త్ర సంస్థ. ఇది 1903లో స్థాపించబడింది. యూరప్‌లో యూరోపియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ సోషల్ ఆంత్రోపోలాజిస్ట్స్ (EASA) అనే సంస్థ పనిచేస్తోంది.

== నీతి నియమాలు ==
నృశాస్త్రవేత్తలు పరిశోధన చేసేటప్పుడు కొన్ని నియమాలను పాటించాలి. ముఖ్యంగా పరిశోధనలో పాల్గొనే ప్రజలకు ఎలాంటి హాని కలగకుండా చూడాలి. గతంలో వలస పాలన సమయంలోమానవశాస్త్రాన్ని ప్రభుత్వాలు తమ స్వార్థం కోసం వాడుకున్నాయి. దీనిని నేడు చాలా మంది విమర్శిస్తున్నారు. సంస్కృతులను తక్కువ చేసి చూడకూడదని (cultural relativism), ప్రతి సంస్కృతికి దాని సొంత విలువ ఉంటుందనిమానవశాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు.

నృశాస్త్రవేత్తలు జాతి వివక్ష, బానిసత్వం మరియు మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన వంటి అంశాలపై కూడా పోరాడుతారు. యుద్ధ సమయాల్లో సైన్యానికి సహాయం చేయడం వంటి విషయాలపై ఈ రంగంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.మానవశాస్త్రం అనేది రహస్య పరిశోధనలకు వ్యతిరేకంగా ఉండాలని నిపుణులు కోరుకుంటారు.

== రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మార్పులు ==
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిష్ మరియు అమెరికన్మానవశాస్త్ర పద్ధతులు ఒకదానితో ఒకటి కలిశాయి. దీనివల్ల 'సామాజిక-సాంస్కృతిక'మానవశాస్త్రం అనే కొత్త రూపం ఏర్పడింది. 1990ల తర్వాత పరిశోధనలు కేవలం గ్రామాలకే పరిమితం కాకుండా పెద్ద నగరాలు, లాబొరేటరీలు మరియు పెద్ద సంస్థలకు కూడా విస్తరించాయి.

నృశాస్త్రం అనేది మానవ జాతి యొక్క వైవిధ్యం మరియు ఐక్యతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక గొప్ప కిటికీ వంటిది. ఇది గతాన్ని గౌరవిస్తూనే, భవిష్యత్తులో వచ్చే సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి మనకు జ్ఞానాన్ని అందిస్తుంది.

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== ఇతర పఠనాలు ==
=== నిఘంటువులు ఎన్సైక్లోపీడియాలు ===

బార్ఫీల్డ్, థామస్.మానవశాస్త్ర నిఘంటువు.

లెవిన్సన్, డేవిడ్. సాంస్కృతికమానవశాస్త్ర ఎన్సైక్లోపీడియా.

== వెలుపలి లింకులు ==

[https://anthroencyclopedia.comమానవశాస్త్ర బహిరంగ ఎన్సైక్లోపీడియా]

జర్మన్మానవశాస్త్రవేత్తలతో ముఖాముఖిలు.

[[Category:మానవ శాస్త్రం| ]]
[[Category:ప్రవర్తనా శాస్త్రాలు]]
[[Category:మానవులు]]
[[Category:జీవశాస్త్ర విభాగాలు]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం

2026-03-16T11:00:01Z

WikiPBR: Created page with " '''ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం''' (Special theory of relativity) అనేది భౌతిక శాస్త్రం (Physics) లో ఒక ముఖ్యమైన వైజ్ఞానిక సిద్ధాంతం. ఇది కాలం (Time), అంతరిక్షం లేదా ఖాళీ (Space) మధ్య ఉండే సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. 1905వ..."

'''ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం''' (Special theory of relativity) అనేది [[భౌతిక శాస్త్రం]] (Physics) లో ఒక ముఖ్యమైన వైజ్ఞానిక సిద్ధాంతం. ఇది కాలం (Time), అంతరిక్షం లేదా ఖాళీ (Space) మధ్య ఉండే సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. 1905వ సంవత్సరంలో [[ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] తన ప్రసిద్ధ పత్రం "కదిలే వస్తువుల విద్యుత్ గతిశాస్త్రం మీద" (On the Electrodynamics of Moving Bodies) లో ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రచురించారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రధానంగా రెండు ముఖ్యమైన సూత్రాల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది:<ref>{{Cite book | last = Griffiths | first = David J. | title = Introduction to Electrodynamics | title-link = Introduction to Electrodynamics | publisher = Pearson | year = 2013 | isbn = 978-0-321-85656-2 | edition = 4th | at = Chapter 12 | chapter = Electrodynamics and Relativity | author-link = David J. Griffiths}}</ref><ref>{{Cite book | last = Jackson | first = John D. | title = Classical Electrodynamics | title-link = Classical Electrodynamics (book) | publisher = John Wiley & Sons | year = 1999 | isbn = 0-471-30932-X | edition = 3rd | at = Chapter 11 |chapter = Special Theory of Relativity | author-link = John David Jackson (physicist)}}</ref>

ఒకే వేగంతో కదులుతున్న అన్ని వ్యవస్థలలో (Inertial frames) భౌతిక శాస్త్ర నియమాలు సమానంగా ఉంటాయి. దీనిని సాపేక్షతా సూత్రం అంటారు.
శూన్యంలో కాంతి వేగం (Speed of light in vacuum) అనేది అందరి పరిశీలకులకు ఒకేలా ఉంటుంది. కాంతిని విడుదల చేసే వస్తువు వేగంతో గానీ, దానిని చూసే వ్యక్తి వేగంతో గానీ దీనికి సంబంధం ఉండదు.
మొదటి సూత్రాన్ని గెలీలియో గెలీలీ (Galileo Galilei) తొలిసారిగా ప్రతిపాదించారు. ఐన్‌స్టీన్ దానిని మరింత లోతుగా విశ్లేషించారు.

== అవలోకనం ==
సాధారణ వేగం కంటే చాలా ఎక్కువ వేగంతో, అంటే కాంతి వేగానికి దగ్గరగా కదిలే వస్తువుల ప్రవర్తనను ఈ సిద్ధాంతం ఖచ్చితంగా వివరిస్తుంది. విశ్వంలో కాలం అనేది అందరికీ ఒకేలా ప్రవహిస్తుందనే పాత భావనను ఇది తొలగించింది. ప్రతి వస్తువుకు లేదా ప్రతి వ్యక్తికి కాలం అనేది వారి వేగాన్ని బట్టి మారుతూ ఉంటుందని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతుంది. గడియారంలోని సెకన్ల ముల్లు కదలికను బట్టి మనం కాలాన్ని కొలుస్తాము. కదిలే గడియారాలు నిలకడగా ఉన్న గడియారాల కంటే నెమ్మదిగా నడుస్తాయి. దీనిని కాల వ్యాకోచం (Time dilation) అంటారు.

మనం రోజువారీ జీవితంలో చూసే వేగాల వద్ద ఈ మార్పులు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి కాబట్టి మనం వాటిని గమనించలేము. కానీ కాంతి వేగానికి దగ్గరగా ప్రయాణించినప్పుడు ఈ మార్పులు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఇటువంటి అధిక వేగాల వద్ద జరిగే అనేక భౌతిక మార్పులను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం చాలా అవసరం.

=== ప్రాతిపదిక ===
ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రంలో ఈ సిద్ధాంతం ఒక అద్భుతం. దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉన్నత పాఠశాల స్థాయి గణితం తెలిస్తే సరిపోతుంది, కానీ ఇది కాలం (Time) గురించి మనకున్న అవగాహనను పూర్తిగా మార్చివేస్తుంది. పైన చెప్పుకున్న రెండు సూత్రాల ఆధారంగా అనేక ఆసక్తికరమైన ఫలితాలు వస్తాయి.

ఈ రెండు సూత్రాలు కూడా ఒకరితో ఒకరు స్థిరమైన వేగంతో కదులుతున్న పరిశీలకుల గురించి చెబుతాయి. మొదటి సూత్రం ప్రకారం, భౌతిక నియమాలు అనేవి వస్తువు పూర్తిగా నిలకడగా ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉంటాయో, అది స్థిరమైన వేగంతో కదులుతున్నప్పుడు కూడా అలాగే ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, ఒక రైలు ఆగి ఉన్నప్పుడు అందులో బంతిని కిందకు వేస్తే ఎలా పడుతుందో, రైలు వేగంగా వెళ్తున్నప్పుడు కూడా బంతి అలాగే పడుతుంది. ఇక రెండో సూత్రం ప్రకారం, కాంతి వేగం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. రైలు స్టేషన్‌లో ఉన్న వ్యక్తి చూసినా లేదా వేగంగా వెళ్తున్న రైలులో ఉన్న వ్యక్తి చూసినా కాంతి ఒకే వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది.

ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతంలో ఈ రెండు సూత్రాలు కలిసి "సాపేక్ష వేగం" (Relative speed) అనే నిర్వచనాన్ని మారుస్తాయి. దూరాన్ని కాలంతో భాగిస్తే వచ్చే సామాన్య వేగం కంటే ఇది భిన్నమైనది. విశ్వంలో కాంతి వేగమే గరిష్ట వేగం అని ఈ సిద్ధాంతం ఖచ్చితంగా చెబుతుంది.

=== ఫలితాలు (Consequences) ===
ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం వల్ల కలిగే అనేక ఫలితాలను శాస్త్రవేత్తలు ప్రయోగాల ద్వారా నిరూపించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.edu-observatory.org/physics-faq/Relativity/SR/experiments.html |title=What is the experimental basis of Special Relativity? |access-date=2008-09-17 |author1=Tom Roberts |author2=Siegmar Schleif |name-list-style=amp |date=October 2007 |work=Usenet Physics FAQ}} </ref>వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

'''ఏకకాలికత సాపేక్షత (Relativity of simultaneity):''' ఒక వ్యక్తికి ఒకే సమయంలో జరిగినట్లు అనిపించే రెండు సంఘటనలు, కదులుతున్న మరొక వ్యక్తికి వేర్వేరు సమయాల్లో జరిగినట్లు అనిపించవచ్చు.

'''కాల వ్యాకోచం (Time dilation):''' కదులుతున్న వారి గడియారంలో సమయం నెమ్మదిగా గడుస్తుంది.

'''పొడవు సంకోచం (Length contraction):''' వేగంగా కదులుతున్న వస్తువుల పొడవు, అవి ప్రయాణించే దిశలో తగ్గినట్లు కనిపిస్తుంది.

'''వేగాల కలయిక:''' వేగాలను కేవలం సాధారణ సంకలనంలా కలపలేము. ఉదాహరణకు 0.5c వేగంతో వెళ్తున్న వ్యక్తి మరో 0.5c వేగంతో వెళ్తున్న కాంతిని చూస్తే, దాని వేగం c మాత్రమే అవుతుంది కానీ 1.0c కాదు.

ద్రవ్యరాశి (Mass) మరియు శక్తి (Energy) రెండూ ఒకటే అని ఈ సిద్ధాంతం నిరూపించింది. దీనిని ప్రసిద్ధ సూత్రం E=mc
2
ఇక్కడ c అనేది శూన్యంలో కాంతి వేగం.{{cite book |author=Albert Einstein |title=Relativity: The Special and the General Theory |page= 48 |url=https://books.google.com/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50 |isbn=978-0-415-25384-0 |publisher=Routledge |date=2001 |edition=Reprint of 1920 translation by Robert W. Lawson}}

విశ్వమంతటా వర్తించే ఒకే రకమైన 'సార్వత్రిక కాలం' (Absolute time) లేదని, ప్రతి పరిశీలకుడికి తనదైన స్థానిక కాలం ఉంటుందని ఐన్‌స్టీన్ నిరూపించారు.<ref>{{Cite book |last=Hawking |first=Stephen W. |title=The illustrated a brief history of time |date=1996 |publisher=Bantam Books |isbn=978-0-553-10374-8 |edition=Updated and expanded |location=New York}}</ref> చాలా దూరంలో ఉన్న వస్తువుల సమాచారం మనకు కాంతి వేగంతో మాత్రమే చేరుతుంది. అంటే మనం చూసే నక్షత్రాలు లేదా గ్రహాలు ఇప్పుడు ఎలా ఉన్నాయో చూస్తున్నట్లు కాదు, అవి గతంలో ఎలా ఉండేవో మనం ఇప్పుడు చూస్తున్నాము.

== చరిత్ర ==
సాపేక్షతా సూత్రం అనేది చాలా పాతది. 1632లో గెలీలియో గెలీలీ ఒక ఓడ ప్రయాణాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుని దీనిని వివరించారు.<ref>{{cite book| title=[[Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]]| last=Galilei| first=Galileo| date= 1632| pages=216–217}} </ref>దీనిని న్యూటన్ తన గతిశాస్త్ర నియమాల్లో కూడా ఉపయోగించారు. అయితే, 19వ శతాబ్దంలో జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్ (James Clerk Maxwell) విద్యుత్ అయస్కాంత తరంగాల గురించి సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించినప్పుడు, కాంతి వేగం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుందని తేలింది. అప్పట్లో శాస్త్రవేత్తలు విశ్వమంతా "ఈథర్" (Aether) అనే పదార్థం నిండి ఉంటుందని, కాంతి ఆ పదార్థం ద్వారా ప్రయాణిస్తుందని భావించేవారు. కానీ 1887లో జరిగిన మైఖేల్‌సన్-మోర్లే ప్రయోగం (Michelson–Morley experiment) లో ఈథర్ అనేదే లేదని తేలింది.

ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి హెండ్రిక్ లోరెంట్జ్ (Hendrik Lorentz) వంటి శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని గణిత మార్పులను సూచించారు. కానీ 1905లో ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్ తన వినూత్న ఆలోచనలతో దీనికి పూర్తి వివరణ ఇచ్చారు. ఆయన లోరెంట్జ్ మార్పులను (Lorentz transformations) సాధారణ మెకానిక్స్‌కు వర్తింపజేశారు. దీనివల్ల న్యూటన్ నియమాలు అధిక వేగాల వద్ద ఎలా మారుతాయో తెలిసింది. ఈ వేగాలను "సాపేక్ష వేగాలు" (Relativistic velocities) అంటారు.

== పరిభాషిక పదాలు ==
ఈ సిద్ధాంతాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కొన్ని ముఖ్యమైన పదాలను తెలుసుకోవాలి:

'''వేగం (Velocity):''' ఒక వస్తువు ఎంత వేగంగా కదులుతుందో చెప్పేది.

'''కాంతి వేగం (Speed of light):''' విశ్వంలో సమాచారం ప్రయాణించగలిగే గరిష్ట వేగం. ఇది సెకనుకు సుమారు 3,00,000 కిలోమీటర్లు ఉంటుంది.

'''గడియారం (Clock):''' కాలాన్ని కొలిచే సాధనం. ప్రతి వస్తువుకు ఒక స్వంత గడియారం ఉంటుందని సాపేక్షతలో భావిస్తారు.

'''సంఘటన (Event):''' ఒక నిర్ణీత స్థలంలో మరియు సమయంలో జరిగే పని. ఉదాహరణకు ఒక నక్షత్రం పేలడం లేదా ఒక బల్బు వెలగడం.

'''దేశ-కాలం (Spacetime):''' అంతరిక్షాన్ని (మూడు కొలతలు) మరియు కాలాన్ని (నాలుగో కొలత) కలిపి ఒకే వ్యవస్థగా చూడటం.

'''జడత్వ నిర్దేశక చట్రం (Inertial reference frame):''' త్వరణం (Acceleration) లేకుండా స్థిరంగా ఉన్న లేదా స్థిర వేగంతో కదులుతున్న వ్యవస్థ.

== లోరెంట్జ్ రూపాంతరాలు ==
ఐన్‌స్టీన్ తన సిద్ధాంతంలో ఒక వ్యవస్థలోని కాలం, స్థానాలను మరొక వ్యవస్థలోకి మార్చడానికి లోరెంట్జ్ రూపాంతరాలను ఉపయోగించారు. ఇవి చాలా ముఖ్యమైన గణిత సూత్రాలు. ఉదాహరణకు, ఒక వ్యక్తి v వేగంతో వెళ్తున్నప్పుడు, అతని స్థానాన్ని (x,y,z) మరియు కాలాన్ని (t) మనం ఈ క్రింది విధంగా లెక్కించవచ్చు:

\begin{align}
t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \
x' &= \gamma \ (x - v t) \
y' &= y \
z' &= z ,
\end{align}

ఇక్కడ γ (లోరెంట్జ్ కారకం) అనేది ఇలా ఉంటుంది:
\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}

ఈ సమీకరణాలు ఏం చెబుతాయంటే, మనం కాంతి వేగానికి దగ్గరగా వెళ్తున్న కొద్దీ మన కాలం మరియు ప్రయాణించే దూరం మారిపోతాయి. ఇక్కడ c అనేది కాంతి వేగం. మనం రోజువారీగా నడిచే వేగాలు చాలా తక్కువ కాబట్టి γ విలువ దాదాపు 1 గా ఉంటుంది, అందుకే మనకు ఈ మార్పులు తెలియవు.

== ముఖ్యమైన పరిణామాలు (Consequences) ==

=== ఇన్వేరియంట్ ఇంటర్వల్ (Invariant interval) ===
న్యూటన్ భౌతిక శాస్త్రంలో దూరం మరియు కాలం వేర్వేరుగా ఉంటాయి. కానీ సాపేక్ష సిద్ధాంతంలో ఇవి రెండూ కలిపి "దేశ-కాల అంతరం" (Spacetime interval) గా మారతాయి. ఈ అంతరం అనేది ఎవరు చూసినా ఒకేలా ఉంటుంది. దీనిని ఇలా రాస్తారు:
\Delta s^2 ; = ; c^2 \Delta t^2 - (\Delta x^2 + \Delta y^2 + \Delta z^2)
ఇది సాపేక్ష సిద్ధాంతంలో ఒక ముఖ్యమైన స్థిరాంకం.

=== కాల వ్యాకోచం ===
కదులుతున్న గడియారాలు నెమ్మదిగా నడుస్తాయని మనం ముందే చెప్పుకున్నాము. దీనికి కారణం కాల వ్యాకోచం. ఒక వస్తువు ఎంత వేగంగా కదిలితే, దాని కాలం అంత నెమ్మదిగా గడుస్తుంది. దీనిని నిరూపించడానికి శాస్త్రవేత్తలు అంతరిక్షంలోకి అణు గడియారాలను పంపి, అవి భూమి మీద ఉన్న గడియారాల కంటే నెమ్మదిగా నడుస్తున్నాయని కనుగొన్నారు. ఇది సైన్స్ ఫిక్షన్ కథ కాదు, ఇది ఒక వాస్తవం.

=== కవలల వైరుధ్యం ===
సాపేక్ష సిద్ధాంతంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది ఈ కవలల వైరుధ్యం. ఇద్దరు కవలలు ఉన్నారని అనుకుందాం. ఒకరు భూమి మీద ఉంటారు, మరొకరు కాంతి వేగానికి దగ్గరగా ఉండే అంతరిక్ష నౌకలో ప్రయాణించి కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత తిరిగి వస్తారు. తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అంతరిక్షంలో ప్రయాణించిన వ్యక్తి వయస్సు భూమి మీద ఉన్న తన సోదరుడి కంటే చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. అంటే అతను భవిష్యత్తులోకి ప్రయాణించినట్లు అన్నమాట!

== ద్రవ్యరాశి మరియు శక్తి తుల్యత ==
ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం యొక్క అతి ముఖ్యమైన ఫలితం E=mc2
దీని ప్రకారం ద్రవ్యరాశి (Mass) అనేది శక్తి (Energy) యొక్క మరొక రూపం. కొద్దిపాటి ద్రవ్యరాశిని శక్తిగా మారిస్తే అది అపారమైన శక్తిని విడుదల చేస్తుంది. సూర్యుడు మరియు ఇతర నక్షత్రాలు ఈ సూత్రం ఆధారంగానే వెలుగుతున్నాయి. అలాగే పరమాణు శక్తి (Nuclear energy) కూడా ఈ సూత్రం ద్వారానే పని చేస్తుంది.

ఐన్‌స్టీన్ 1905లో ప్రతిపాదించిన ఈ సూత్రం ప్రకారం, ఒక వస్తువు శక్తిని విడుదల చేసినప్పుడు దాని ద్రవ్యరాశి కూడా తగ్గుతుంది. కాంతి వేగం (c) చాలా పెద్ద సంఖ్య కాబట్టి
(3×108 మీ/సెకను), దానిని వర్గం చేస్తే (c2) వచ్చే విలువ మరింత పెద్దదిగా ఉంటుంది. అందుకే చిన్న వస్తువు నుండి కూడా భారీ శక్తి వస్తుంది.

== త్వరణం ==
చాలామంది ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం కేవలం స్థిర వేగంతో కదిలే వస్తువులకే అనుకుంటారు. కానీ ఇది త్వరణం (వేగం పెరగడం లేదా తగ్గడం) చెందుతున్న వస్తువుల విషయంలో కూడా పనిచేస్తుంది. అయితే, గురుత్వాకర్షణ శక్తి (Gravity) ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు మాత్రం ఐన్‌స్టీన్ ప్రతిపాదించిన మరో సిద్ధాంతం "సాధారణ సాపేక్ష సిద్ధాంతం" (General Relativity) అవసరమవుతుంది.

అంతరిక్ష ప్రయాణాల గురించి ఆలోచిస్తే, ఒక నౌక నిరంతరం వేగాన్ని పెంచుకుంటూ వెళ్తే, కాల వ్యాకోచం వల్ల ప్రయాణీకులకు కొద్ది సంవత్సరాలే అనిపించినా, భూమి మీద వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోవచ్చు. ఈ విధంగా మనం వేల కాంతి సంవత్సరాల దూరంలో ఉన్న నక్షత్రాలకు కూడా చేరుకోవచ్చు.

== ముగింపు ==
ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం మన విశ్వాన్ని చూసే కోణాన్ని మార్చివేసింది. ఇది లేకుండా నేడు మనం వాడుతున్న జి.పి.ఎస్ (GPS) వ్యవస్థ కూడా పనిచేయదు. ఎందుకంటే భూమి చుట్టూ తిరిగే ఉపగ్రహాల గడియారాలు సాపేక్ష సిద్ధాంతం ప్రకారం భూమి మీద గడియారాల కంటే కొద్దిగా భిన్నంగా నడుస్తాయి. వాటిని సవరించకపోతే మనం చూసే లోకేషన్లు తప్పుగా కనిపిస్తాయి.

ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రంలో క్వాంటం మెకానిక్స్ తో కలిపి ఈ సిద్ధాంతం నేడు మనం చూస్తున్న అనేక ఆవిష్కరణలకు పునాది వేసింది.

== మూలాలు ==
{{reflist}}

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం

2026-03-16T10:49:20Z

WikiPBR: Created page with "కాసినీ) మధ్య పంపబడిన రేడియో సిగ్నల్స్ (ఆక..."

[[File:Cassini-science-br.jpg|thumb|right|236px|సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతానికి సంబంధించిన అధిక-ఖచ్చితత్వ పరీక్ష (కళాకారుడి ఊహ): భూమికి మరియు అంతరిక్ష నౌకకు ([[Cassini-Huygens|కాసినీ]]) మధ్య పంపబడిన రేడియో సిగ్నల్స్ (ఆకుపచ్చ తరంగం), [[Sun|సూర్యుని]] ద్రవ్యరాశి వల్ల కలిగే [[spacetime|కాల-అంతరాళం]] వంపు (నీలి రంగు గీతలు) కారణంగా ఆలస్యం ([[Shapiro effect|షాపిరో ప్రభావం]]) అవుతాయి.]]'''సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం''' (General relativity) అనేది గురుత్వాకర్షణకు సంబంధించిన ఒక [[scientific theory|శాస్త్రీయ సిద్ధాంతం]]. దీనిని [[Albert Einstein|ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] 1907 మరియు 1915 మధ్య కాలంలో అభివృద్ధి చేశారు. వస్తువుల ద్రవ్యరాశి కారణంగా [[spacetime|కాల-అంతరాళం]] (spacetime) వంగిపోవడం వల్లే గురుత్వాకర్షణ శక్తి ఏర్పడుతుందని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతుంది.20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, [[Newton's law of universal gravitation|న్యూటన్ విశ్వ గురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం]] వస్తువుల మధ్య ఉండే ఆకర్షణ శక్తిని వివరించడానికి సరైనదిగా అందరూ భావించేవారు. న్యూటన్ నమూనాలో, గురుత్వాకర్షణ అనేది ద్రవ్యరాశి కలిగిన వస్తువుల మధ్య ఉండే ఒక ఆకర్షణ శక్తి. ఈ శక్తి ఎలా పుడుతుందో న్యూటన్‌కు కూడా స్పష్టంగా తెలియకపోయినా, గ్రహాల కదలికలను వివరించడంలో ఇది చాలా విజయవంతమైంది.అయితే, ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతం న్యూటన్ వివరించలేని కొన్ని విషయాలను స్పష్టంగా వివరించింది. ఉదాహరణకు, [[Mercury (planet)|బుధ గ్రహం]] (Mercury) మరియు ఇతర గ్రహాల [[orbit|కక్ష్య]]ల్లో ఉండే చిన్నపాటి మార్పులను ఇది సరిగ్గా లెక్కగట్టింది. సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం గురుత్వాకర్షణ వల్ల కలిగే మరికొన్ని కొత్త ప్రభావాలను కూడా ముందుగానే ఊహించింది.
అవి: [[gravitational wave|గురుత్వాకర్షణ తరంగాలు]] (gravitational waves), [[gravitational lens|గురుత్వాకర్షణ లెన్సింగ్]] మరియు సమయంపై గురుత్వాకర్షణ ప్రభావం చూపే [[gravitational time dilation|గురుత్వాకర్షణ కాల వ్యాకోచం]]. ఈ ఊహలు చాలా వరకు ప్రయోగాల ద్వారా నిజమని నిరూపించబడ్డాయి. ఇటీవలే గురుత్వాకర్షణ తరంగాలను కూడా [[Gravitational wave observation|శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు]].ఆధునిక [[astrophysics|ఖగోళ భౌతిక శాస్త్రం]]లో సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సాధనంగా మారింది. కాంతి కూడా తప్పించుకోలేనంత బలమైన గురుత్వాకర్షణ శక్తి ఉండే [[black hole|కృష్ణ బిలాలు]] (black holes) గురించి అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది పునాది వేసింది. కొన్ని ఖగోళ వస్తువుల నుండి వచ్చే తీవ్రమైన [[radiation|వికిరణం]] (radiation) వెనుక ఈ కృష్ణ బిలాల గురుత్వాకర్షణే కారణమని భావిస్తారు. అలాగే, విశ్వం ఎలా పుట్టిందో వివరించే [[Big Bang|బిగ్ బాంగ్]] సిద్ధాంతంలో కూడా ఇది ఒక భాగం.గురుత్వాకర్షణ గురించి ఇతర సిద్ధాంతాలు ఉన్నప్పటికీ, ప్రయోగాల ద్వారా వచ్చిన ఫలితాలకు సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం మాత్రమే చాలా దగ్గరగా మరియు సరళంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, ఈ సిద్ధాంతాన్ని [[Introduction to quantum mechanics|క్వాంటం భౌతిక శాస్త్రం]] (quantum physics) నియమాలతో ఎలా కలపాలి అనే ప్రశ్న ఇప్పటికీ ఒక సవాలుగానే ఉంది. దీనికోసం శాస్త్రవేత్తలు [[quantum gravity|క్వాంటం గ్రావిటీ]] అనే పూర్తి స్థాయి సిద్ధాంతం కోసం అన్వేషిస్తున్నారు.
== ప్రత్యేక సాపేక్షత నుండి సామాన్య సాపేక్షత వరకు ==
సెప్టెంబర్ 1905లో, [[Albert Einstein|ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] తన [[special relativity|ప్రత్యేక సాపేక్షతా సిద్ధాంతాన్ని]] (special relativity) ప్రచురించారు. ఇది [[Newton's laws of motion|న్యూటన్ గమన నియమాలను]], విద్యుత్ మరియు అయస్కాంతత్వానికి ([[Classical electromagnetism|electrodynamics]]) సంబంధించిన విషయాలతో కలిపింది. ప్రత్యేక సాపేక్షత అనేది అంతరాళం (space) మరియు కాలం (time) గురించి కొత్త ఆలోచనలను తెచ్చింది. అయితే, అప్పటికే ఉన్న కొన్ని సిద్ధాంతాలు ఈ కొత్త ఆలోచనలకు సరిపోలేదు. ముఖ్యంగా న్యూటన్ గురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం దీనికి విరుద్ధంగా ఉంది.న్యూటన్ సిద్ధాంతాన్ని, ప్రత్యేక సాపేక్షతా సిద్ధాంతంతో కలపడానికి ఐన్‌స్టీన్ మరియు ఇతర భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు చాలా ప్రయత్నించారు. చివరకు ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతం మాత్రమే ప్రయోగాలకు అనుగుణంగా ఉందని రుజువైంది. ఐన్‌స్టీన్ 1907 నుండి 1915 వరకు తన ఆలోచనలను ఎలా అభివృద్ధి చేశారో తెలుసుకోవడం చాలా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. స్వేచ్ఛగా కిందకు పడిపోయే వ్యక్తిని ఊహించుకోవడం ద్వారా ఆయన ఈ ప్రయాణాన్ని మొదలుపెట్టి, చివరకు గురుత్వాకర్షణను ఒక జ్యామితీయ రూపంగా మార్చారు.<ref>{{harvnb|Renn|2005|loc=p. 110ff.}}, {{harvnb|Pais|1982}}</ref> <ref>{{harvnb|Janssen|2005}} </ref>లలో చూడవచ్చు. న్యూటన్ గురుత్వాకర్షణ గురించి {{harvnb|Schutz|2003}} లో వివరించబడింది.
=== తుల్యతా సూత్రం (Equivalence principle) ===
స్వేచ్ఛగా కిందకు పడిపోతున్న ([[Free fall|free-fall]]) ఒక లిఫ్టులో ఉన్న వ్యక్తికి తన బరువు తెలియదు (weightlessness). అక్కడ వస్తువులు గాలిలో తేలుతూ ఉంటాయి. లిఫ్టులో ఉన్నవన్నీ ఒకే వేగంతో కిందకు పడిపోతుంటాయి కాబట్టి, లోపల ఉన్నవారికి గురుత్వాకర్షణ ప్రభావం ఏమీ కనిపించదు. ఈ అనుభవం, ఏ గ్రహం లేదా నక్షత్రం లేని సుదూర అంతరిక్షంలో ఉన్న వ్యక్తి అనుభవంతో సమానంగా ఉంటుంది. ఐన్‌స్టీన్ తన ప్రత్యేక సాపేక్షతలో చెప్పిన "ఇనర్షియల్ అబ్జర్వర్స్" (inertial observers) వీరే. వీరికి కాంతి సరళరేఖలో ప్రయాణిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.దీని గురించి వివరంగా {{harvnb|Wheeler|1990}} లోని 2వ అధ్యాయంలో ఉంది.ఈ సమానత్వాన్ని గమనించిన ఐన్‌స్టీన్, దీనినే తన సిద్ధాంతానికి పునాదిగా చేసుకున్నారు. దీనినే [[equivalence principle|తుల్యతా సూత్రం]] (equivalence principle) అంటారు. సరళంగా చెప్పాలంటే, కిందకు పడిపోతున్న లిఫ్టులో ఉన్న వ్యక్తి తాను కిందకు పడిపోతున్నానని చెప్పలేడు. అక్కడ చేసే ప్రతి ప్రయోగం కూడా, గురుత్వాకర్షణ లేని అంతరిక్షంలో చేసే ప్రయోగ ఫలితాలనే ఇస్తుంది.తుల్యతా సూత్రం ఆధునిక వివరణల్లో కొంత మార్పు ఉన్నప్పటికీ, ఐన్‌స్టీన్ మూల ఆలోచన ఇదే<ref> cf. {{harvnb|Norton|1985}}</ref>
=== గురుత్వాకర్షణ - త్వరణం ===
[[File:Elevator gravity.svg|thumb|right|236px|త్వరణం చెందుతున్న రాకెట్‌లో (ఎడమ) మరియు భూమిపై (కుడి) బంతి కిందకు పడటం. రెండు సందర్భాలలోనూ ప్రభావం ఒకేలా ఉంటుంది.]]స్వేచ్ఛగా పడిపోతున్నప్పుడు గురుత్వాకర్షణ ప్రభావం కనిపించదు, కానీ [[Acceleration|త్వరణం]] (acceleration) ద్వారా గురుత్వాకర్షణ లాంటి ప్రభావాన్ని సృష్టించవచ్చు. ఒక మూసి ఉన్న గదిలో ఉన్న వ్యక్తికి కింద చెప్పిన రెండు విషయాల మధ్య తేడా తెలియదు:గది భూమి మీద నిశ్చలంగా ఉండటం వల్ల గురుత్వాకర్షణ శక్తి వస్తువులను కిందకు లాగుతోంది.గది అంతరిక్షంలో ఉన్న ఒక రాకెట్‌లో ఉంది. ఆ రాకెట్ సెకనుకు 9.81 మీటర్ల వేగంతో (9.81 m/s2) ముందుకు వెళ్తోంది. దీనివల్ల కలిగే "జడత్వ బలం" (inertial force) వస్తువులను నేలకు అదిమి పెడుతోంది. వేగంగా వెళ్లే కారులో సీటుకు మనం ఎలా అతుక్కుపోతామో ఇది కూడా అలాంటిదే.అంటే, వేగంగా వెళ్లే స్థితిలో (త్వరణంలో) కనిపించే ప్రభావాలు, గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రంలో కూడా కనిపిస్తాయి. ఈ ఆలోచనతోనే ఐన్‌స్టీన్ 1907లో గురుత్వాకర్షణ వల్ల కలిగే కొత్త ప్రభావాలను ఊహించారు.త్వరణంలో ఉన్నప్పుడు మనపై పని చేసే బలాలను శాస్త్రవేత్తలు "మిథ్యా బలాలు" (fictitious forces) అంటారు. వేగంగా వెళ్లే కారులో మనం వెనక్కి నెట్టబడటం లేదా గిరగిర తిరిగేటప్పుడు బయటకు నెట్టబడటం ఇలాంటివే. భూమి గురుత్వాకర్షణ శక్తి కూడా ఇలాంటి మిథ్యా బలం వంటిదే అని ఐన్‌స్టీన్ గుర్తించారు.<ref>{{harvnb|Janssen|2005|loc=p. 64f}}</ref>. ఐన్‌స్టీన్ తన పుస్తకం 'Einstein 1961' లోని XX విభాగంలో దీనిని వివరించారు. ఈ బలం ఎప్పుడూ వస్తువు ద్రవ్యరాశికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. అందుకే ఒక వస్తువుపై ఉండే గురుత్వాకర్షణ బలం దాని ద్రవ్యరాశికి తగినట్లుగా ఉంటుందని ఆయన ప్రతిపాదించారు.రాకెట్ పైకప్పు నుండి వేలాడుతున్న వస్తువు ఉదాహరణతో ఐన్‌స్టీన్ దీనిని వివరించారు (Einstein 1961).
=== భౌతిక పరిణామాలు ===
1907లో ఐన్‌స్టీన్ సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతాన్ని పూర్తిగా పూర్తి చేయడానికి ఇంకా ఎనిమిదేళ్లు సమయం ఉంది. అయినా, తుల్యతా సూత్రం ఆధారంగా ఆయన కొన్ని ముఖ్యమైన ఊహలు చేశారు.ఐన్‌స్టీన్ లెక్కల గురించి <ref>{{harvnb|Pais|1982}}</ref> లోని 11బి అధ్యాయంలో చూడవచ్చు.[[File:Gravitational red-shifting2.png|thumb|left|200px|గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రానికి వ్యతిరేకంగా పైకి వెళ్లే కాంతి తరంగం యొక్క పౌనఃపున్యం తగ్గడం (gravitational redshift).]]మొదటిది, కాంతిపై గురుత్వాకర్షణ ప్రభావం లేదా '''గ్రావిటేషనల్ రెడ్‌షిఫ్ట్''' ([[Gravitational redshift|gravitational frequency shift]]). వేగంగా వెళ్లే రాకెట్‌లో ఇద్దరు వ్యక్తులు ఉన్నారనుకుందాం. రాకెట్ వెళ్లే దిశ "పైకి" అని, దానికి వ్యతిరేక దిశ "కిందకు" అని అనుకుందాం. కింద ఉన్న వ్యక్తి పైకి కాంతి సంకేతాన్ని పంపితే, రాకెట్ వేగం వల్ల ఆ కాంతి తరంగం సాగిపోతుంది. దీనివల్ల పైన ఉన్న వ్యక్తికి ఆ కాంతి తక్కువ [[frequency|పౌనఃపున్యం]] (frequency) ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. దీనినే రెడ్‌షిఫ్ట్ అంటారు. దీనికి విరుద్ధంగా, పై నుండి కిందకు వచ్చే కాంతి పౌనఃపున్యం పెరుగుతుంది (బ్లూ షిఫ్ట్).దీనిని డాప్లర్ ప్రభావం (Doppler shift) ద్వారా కూడా వివరించవచ్చు. <ref>{{harvnb|Harrison|2002}} </ref>.
ఇదే ప్రభావం గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రంలో కూడా జరుగుతుందని ఐన్‌స్టీన్ చెప్పారు. పై ఉన్న చిత్రంలో గురుత్వాకర్షణకు వ్యతిరేకంగా పైకి వెళ్లే కొద్దీ కాంతి ఎలా రంగు మారుతుందో (రెడ్‌షిఫ్ట్) చూడవచ్చు. ఇది ప్రయోగపూర్వకంగా నిరూపించబడింది.ఈ మార్పు వల్ల మరొక విషయం కూడా బయటపడింది. అదే '''గ్రావిటేషనల్ టైమ్ డైలేషన్''' ([[gravitational time dilation]]). పైన ఉన్న వ్యక్తికి కాంతి తక్కువ పౌనఃపున్యంతో కనిపిస్తోంది అంటే, అక్కడ సమయం వేగంగా నడుస్తోందని అర్థం. అంటే, గురుత్వాకర్షణ శక్తి ఎక్కువగా ఉన్న చోట (కింద) సమయం నెమ్మదిగా నడుస్తుంది, గురుత్వాకర్షణ తక్కువగా ఉన్న చోట (పైన) సమయం వేగంగా నడుస్తుంది.ఇక్కడ ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. ఏ వ్యక్తికి అయినా తన దగ్గర ఉన్న గడియారం సరిగ్గానే నడుస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఒక గంట గడిస్తే ఆయనకు ఒక గంట వయస్సు పెరుగుతుంది. కానీ ఇద్దరు వ్యక్తులు తమ గడియారాలను పోల్చి చూసుకున్నప్పుడు మాత్రమే కింద ఉన్నవారి గడియారం నెమ్మదిగా నడిచినట్లు తెలుస్తుంది.<ref>{{harvnb|Mermin|2005}}</ref>. ఇది చాలా తక్కువ మార్పు అయినప్పటికీ ప్రయోగాల ద్వారా నిజమని తేలింది.అలాగే, గురుత్వాకర్షణ వల్ల కాంతి వంగుతుందని కూడా ఐన్‌స్టీన్ ఊహించారు. భారీ వస్తువుల దగ్గరగా వెళ్లేటప్పుడు కాంతి కిందకు వంగుతుంది. మొదట్లో ఆయన లెక్కల్లో కొంత తేడా ఉన్నా, తర్వాత పూర్తి సిద్ధాంతం ద్వారా సరైన లెక్కను కనుగొన్నారు.<ref>{{harvnb|Ehlers|Rindler|1997}}</ref> <ref>{{harvnb|Pössel|2007}}</ref>

=== టైడల్ ప్రభావాలు (Tidal effects) ===
గురుత్వాకర్షణ మరియు త్వరణం ఒకటే అని చెప్పడం వల్ల గురుత్వాకర్షణను పూర్తిగా వివరించలేము. భూమి మీద ఒక వైపు ఉన్నవారికి గురుత్వాకర్షణ కిందకు ఉంటే, మరోవైపు ఉన్నవారికి అది వ్యతిరేక దిశలో ఉంటుంది. దీనిని కేవలం త్వరణంతో వివరించలేము.భూమి వైపు పడిపోతున్న రెండు వస్తువులను గమనించండి. అవి రెండూ సరిగ్గా ఒకే దిశలో పడవు. రెండూ భూమి యొక్క కేంద్రం ([[Center of mass|center of gravity]]) వైపు పడతాయి. అంటే కిందకు వెళ్లే కొద్దీ ఆ రెండు వస్తువులు ఒకదానికొకటి దగ్గరవుతుంటాయి (చిత్రం చూడండి). లిఫ్టు వంటి చిన్న చోట ఈ మార్పు తెలియదు కానీ, భూమికి రెండు వైపులా ఉన్నవారికి ఈ తేడా చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. సముద్రాల్లో వచ్చే పోటుపాట్లు ([[tide|tides]]) కూడా ఈ బలాల వల్లనే వస్తాయి. అందుకే దీనిని "టైడల్ ప్రభావం" ([[tidal effect]]) అంటారు.గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రంలో ఉండే ఈ మార్పులను తుల్యతా సూత్రం వివరించలేదు.<ref>{{harvnb|Wheeler|1990|pp=83–91}}</ref> దానికోసం ద్రవ్యరాశి తన చుట్టూ ఉన్న పరిసరాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో చెప్పే ఒక సిద్ధాంతం అవసరం.
=== త్వరణం నుండి జ్యామితి వరకు ===
త్వరణం మరియు గురుత్వాకర్షణ గురించి ఆలోచిస్తున్నప్పుడు ఐన్‌స్టీన్ కు జ్యామితికి ([[geometry]]) సంబంధించిన కొన్ని పోలికలు కనిపించాయి. ఉదాహరణకు, నిశ్చల స్థితి నుండి తిరుగుతున్న స్థితికి మారడం అనేది, సరళరేఖల నుండి వంకర గీతలు ఉన్న వ్యవస్థకు మారడం వంటిదని ఆయన గుర్తించారు.గురుత్వాకర్షణ వల్ల కలిగే టైడల్ బలాలకు, తలాల వంపునకు (curvature) మధ్య సంబంధం ఉందని ఆయన గమనించారు. 1912లో ఐన్‌స్టీన్ గురుత్వాకర్షణను జ్యామితీయ రూపంలో వివరించడానికి ప్రయత్నించారు.<ref>{{harvnb|Wheeler|1990}}</ref> అధ్యాయం <ref>{{harvnb|Pais|1982|loc=section 12b}}</ref>.సాధారణంగా జ్యామితిని మనం మూడు కొలతల్లో (పొడవు, వెడల్పు, ఎత్తు) చూస్తాము. కానీ 1907లో హెర్మన్ మింకోవ్స్కీ అనే ప్రొఫెసర్, కాలం (time) మరియు అంతరాళం (space) రెండూ కలిసిన నాలుగు కొలతల వ్యవస్థను ([[Minkowski space]]) పరిచయం చేశారు. దీనినే కాల-అంతరాళం (spacetime) అంటారు. ఇందులో వస్తువుల గమనం ఒక వంకర గీతలా ఉంటుంది.<ref>{{harvnb|Thorne|1994}}</ref>, <ref>{{harvnb|Greene|2004}} </ref> <ref>{{harvnb|Mermin|2005}}</ref> .వంకరగా ఉన్న తలాల జ్యామితిని 19వ శతాబ్దంలో గాస్ మరియు రీమాన్ అనే శాస్త్రవేత్తలు అభివృద్ధి చేశారు.
ఈ '''రీమానియన్ జ్యామితి''' (Riemannian geometry) సహాయంతో ఐన్‌స్టీన్ గురుత్వాకర్షణను వివరించారు. సాధారణ చదునైన ప్రదేశానికి బదులుగా, ద్రవ్యరాశి వల్ల వంగిపోయిన కాల-అంతరాళాన్ని ఆయన ఊహించారు.మరో మూడు సంవత్సరాల కృషి తర్వాత, ద్రవ్యరాశి వల్ల కాల-అంతరాళం ఎంత వంగుతుందో చెప్పే సమీకరణాలను ఆయన కనుగొన్నారు. వీటినే [[Einstein's equations|ఐన్‌స్టీన్ సమీకరణాలు]] అంటారు. 1915 నవంబర్‌లో ఆయన తన పూర్తి సిద్ధాంతాన్ని ప్రపంచానికి వెల్లడించారు.<ref>{{harvnb|Pais|1982}}</ref> .
== జ్యామితి - గురుత్వాకర్షణ ==
జాన్ వీలర్ మాటల్లో చెప్పాలంటే: "కాల-అంతరాళం పదార్థానికి ఎలా కదలాలో చెబుతుంది; పదార్థం కాల-అంతరాళానికి ఎలా వంగాలో చెబుతుంది.<ref>"p. xi in {{harvnb|Wheeler|1990}}</ref>. దీని అర్థం ఏమిటో ఇప్పుడు చూద్దాం.
=== గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రాన్ని పరీక్షించడం ===
[[File:Earth geo.png|thumb|right|236px|కలుస్తున్న జియోడెసిక్స్: భూమధ్యరేఖ వద్ద సమాంతరంగా ఉన్న రేఖలు ధృవాల వద్ద కలుస్తాయి.]]గురుత్వాకర్షణ ఎలా పనిచేస్తుందో తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు "టెస్ట్ పార్టికల్స్" (test particles) ఉపయోగిస్తారు. ఇవి చాలా చిన్నవిగా ఉంటాయి, కాబట్టి వీటి గురుత్వాకర్షణను మనం పట్టించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. గురుత్వాకర్షణ లేకపోతే ఇవి సరళరేఖలో ప్రయాణిస్తాయి. కానీ గురుత్వాకర్షణ ఉన్నప్పుడు కాల-అంతరాళం వంకరగా ఉంటుంది కాబట్టి, ఇవి కూడా వంకరగా ప్రయాణిస్తాయి. ఇలాంటి వంకర దారుల్లో అత్యంత చిన్న దారిని '''జియోడెసిక్''' ([[geodesic]]) అంటారు.
ఉదాహరణకు, భూమి మీద ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు వెళ్లే అతి తక్కువ దూరం ఒక వక్రరేఖలా ఉంటుంది. ఎందుకంటే భూమి గోళాకారంలో ఉంటుంది. విమానాలు ప్రయాణించే దారులు ఇలాగే ఉంటాయి. కాల-అంతరాళంలో కూడా వస్తువులు ఇలాంటి జియోడెసిక్ దారుల్లోనే ప్రయాణిస్తాయి.సాధారణంగా సమాంతర రేఖలు ఎక్కడా కలుసుకోవు. కానీ వంకరగా ఉన్న తలాల మీద అవి కలుస్తాయి. ఉదాహరణకు భూమధ్యరేఖ వద్ద సమాంతరంగా ఉన్న రేఖలు ధృవాల వద్ద కలుస్తాయి. అలాగే గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రంలో స్వేచ్ఛగా పడిపోయే వస్తువులు కూడా కాలక్రమేణా ఒకదానికొకటి దగ్గరవుతాయి.మన దైనందిన జీవితంలో చూసే వస్తువుల ద్రవ్యరాశి చాలా తక్కువ. ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, మనం నేల మీద నిలబడటం అంటే గురుత్వాకర్షణ మనల్ని కిందకు లాగడం కాదు, భూమి మనల్ని కిందకు పడిపోకుండా పైకి నెట్టడం. మనం కూర్చున్న కుర్చీ మనల్ని పైకి నెట్టడం వల్లే మనం భూమి కేంద్రం వైపు పడిపోకుండా ఆగుతున్నాం. అంటే, మనం జియోడెసిక్ దారిలో వెళ్లకుండా బాహ్య బలాలు మనల్ని ఆపుతున్నాయి.<ref>{{harvnb|Wheeler|1990}}</ref>

=== గురుత్వాకర్షణకు మూలాలు ===
న్యూటన్ సిద్ధాంతం ప్రకారం కేవలం ద్రవ్యరాశి (mass) మాత్రమే గురుత్వాకర్షణకు కారణం. కానీ ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతంలో ద్రవ్యరాశితో పాటు శక్తి (energy) మరియు ద్రవ్యవేగం (momentum) కూడా గురుత్వాకర్షణను కలిగిస్తాయి.ఐన్‌స్టీన్ ప్రసిద్ధ సమీకరణం $E = mc^2$ ప్రకారం ద్రవ్యరాశి మరియు శక్తి ఒకటి. కాబట్టి శక్తి ఉన్న ప్రతి వస్తువుకు ద్రవ్యరాశి ఉంటుంది, అది గురుత్వాకర్షణను కలిగిస్తుంది. వేడి (temperature) మరియు అణువుల మధ్య ఉండే శక్తి కూడా గురుత్వాకర్షణకు కారణమవుతాయి.<ref>{{harvnb|Giulini|2005}}</ref>.
అలాగే, సాపేక్షతా సిద్ధాంతంలో శక్తి మరియు ద్రవ్యవేగం ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉంటాయి. అందుకే ద్రవ్యవేగం, ఒత్తిడి (pressure) మరియు తన్యత (tension) కూడా గురుత్వాకర్షణను కలిగిస్తాయి. ఇవన్నీ కలిసి కాల-అంతరాళం ఎంత వంగాలో నిర్ణయిస్తాయి. దీనిని గణితంలో '''స్ట్రెస్-ఎనర్జీ టెన్సర్''' (stress–energy tensor) అని పిలుస్తారు.<ref>{{harvnb|Wheeler|1990}} </ref>
=== ఐన్‌స్టీన్ సమీకరణాలు ===
సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతానికి ఐన్‌స్టీన్ సమీకరణాలే గుండెకాయ వంటివి. ఇవి పదార్థానికి మరియు కాల-అంతరాళ జ్యామితికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని గణిత రూపంలో చెబుతాయి. దీనికోసం ఆయన రీమానియన్ జ్యామితిని ఉపయోగించారు. ఇందులో వంకరను కొలవడానికి "మెట్రిక్" (metric) అనే పద్ధతిని వాడతారు.[[File:Metric globe.png|thumb|right|236px|వేర్వేరు అక్షాంశాల వద్ద 30 డిగ్రీల రేఖాంశాల మధ్య దూరం వేరువేరుగా ఉండటం.]]భూమి ఉపరితలం ఒక ఉదాహరణ. భూమధ్యరేఖ వద్ద 30 డిగ్రీల దూరం దాదాపు 3300 కిలోమీటర్లు ఉంటే, పైన 55 డిగ్రీల అక్షాంశం వద్ద అదే 30 డిగ్రీల దూరం కేవలం 1900 కిలోమీటర్లు మాత్రమే ఉంటుంది. అంటే కేవలం డిగ్రీలతో దూరాన్ని చెప్పలేము. దానికి "మెట్రిక్" అవసరం. కాల-అంతరాళంలో కూడా దూరం మరియు సమయాన్ని కొలవడానికి ఈ మెట్రిక్ సహాయపడుతుంది.<ref>{{harvnb|Penrose|2004}} లోని 14.4 విభాగం చూడండి</ref>.ఐన్‌స్టీన్ సమీకరణం ఇలా ఉంటుంది::$$\mathbf{G} = \frac{8 \pi G}{c^4} \mathbf{T}$$ఇక్కడ '''G''' అనేది కాల-అంతరాళం యొక్క వంపును, '''T''' అనేది పదార్థం మరియు శక్తిని సూచిస్తాయి. పెద్ద అక్షరం ''G'' గురుత్వాకర్షణ స్థిరాంకం, ''c'' కాంతి వేగం.ఈ సమీకరణం ద్వారా విశ్వంలో వివిధ పరిస్థితుల్లో కాల-అంతరాళం ఎలా ఉంటుందో తెలుసుకోవచ్చు. ఉదాహరణకు, నక్షత్రాల చుట్టూ ఉండే వంపును తెలుసుకోవడానికి 'ష్వార్జ్‌షైల్డ్' పరిష్కారం, కృష్ణ బిలాల కోసం 'కెర్' పరిష్కారం వంటివి ఉన్నాయి.{{harvnb|Friedrich|2005}} లో వీటి గురించి వివరణ ఉంది.
== ప్రయోగాలు ==
ఏ శాస్త్రీయ సిద్ధాంతం అయినా ప్రయోగాల ద్వారా నిరూపించబడాలి. న్యూటన్ సిద్ధాంతం చాలా కాలం పాటు గ్రహాల కదలికలను సరిగ్గా చెప్పింది. కానీ కొన్ని చోట్ల అది విఫలమైంది. ఐన్‌స్టీన్ తన సిద్ధాంతాన్ని పరీక్షించడానికి మూడు ప్రధాన మార్గాలను చెప్పారు:[[File:Newtonianvseinsteinianorbits.gif|thumb|right|200px|న్యూటన్ (ఎరుపు) మరియు ఐన్‌స్టీన్ (నీలం) నమూనాల ప్రకారం గ్రహాల కక్ష్యలు.]]'''బుధ గ్రహ కక్ష్యలో మార్పు:''' న్యూటన్ లెక్కల ప్రకారం బుధ గ్రహం ఒకే కక్ష్యలో తిరగాలి. కానీ నిజానికి దాని కక్ష్య నెమ్మదిగా మారుతూ ఉంటుంది (perihelion shift). ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతం ఈ మార్పును సరిగ్గా లెక్కగట్టింది. ఇది 1859 నుండి ఒక చిక్కుముడిగా ఉండేది, దీనిని ఐన్‌స్టీన్ పరిష్కరించారు.<ref>{{harvnb|Will|1993}} మరియు {{harvnb|Will|2006}} చూడండి</ref>.'''కాంతి వంగడం:''' సూర్యుని వంటి పెద్ద నక్షత్రాల పక్క నుండి వచ్చే కాంతి వంగుతుందని ఐన్‌స్టీన్ చెప్పారు. 1919లో జరిగిన సూర్య గ్రహణం సమయంలో ఆర్థర్ ఎడ్డింగ్టన్ అనే శాస్త్రవేత్త దీనిని గమనించారు. నక్షత్రాల నుండి వచ్చే కాంతి సూర్యుని ద్రవ్యరాశి వల్ల వంగి ప్రయాణించడం నిజమని రుజువైంది. దీనితో ఐన్‌స్టీన్ రాత్రికి రాత్రే ప్రపంచ ప్రసిద్ధి పొందారు.<ref>{{harvnb|Hartl|2005}}, {{harvnb|Kennefick|2007}} మరియు {{harvnb|Bertotti|2005}} చూడండి</ref>.'''గ్రావిటేషనల్ రెడ్‌షిఫ్ట్:''' గురుత్వాకర్షణ వల్ల కాంతి రంగులో (పౌనఃపున్యంలో) మార్పు వస్తుందని ఐన్‌స్టీన్ చెప్పారు. 1959లో పౌండ్ మరియు రెబ్కా అనే శాస్త్రవేత్తలు దీనిని ప్రయోగశాలలో నిరూపించారు. అలాగే సిరియస్ బి అనే నక్షత్రం నుండి వచ్చే కాంతిలో కూడా దీనిని గమనించారు.<ref>{{harvnb|Kennefick|2005}} మరియు {{harvnb|Trimble|Barstow|2007}} చూడండి</ref>.ఇవే కాకుండా, జీపీఎస్ (GPS) వ్యవస్థలో కూడా ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతాన్ని ఉపయోగిస్తారు. శాటిలైట్లలో ఉండే గడియారాలు భూమి మీద ఉన్న గడియారాల కంటే రోజుకు కొన్ని సెకన్లు వేగంగా నడుస్తాయి. ఈ తేడాను ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతం ద్వారా సరిచేయకపోతే, మనం వాడే గూగుల్ మ్యాప్స్ వంటివి తప్పుడు దారిని చూపిస్తాయి.<ref>{{harvnb|Ashby|2002}} మరియు {{harvnb|Ashby|2003}} లలో దీని వివరాలు ఉన్నాయి</ref>.
== ఖగోళ అనువర్తనాలు ==
సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం విశ్వంలోని అనేక వింతలను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
==గురుత్వాకర్షణ లెన్సింగ్ (Gravitational lensing)==
[[File:Einstein cross.jpg|thumb|220px|ఐన్‌స్టీన్ క్రాస్: గురుత్వాకర్షణ లెన్సింగ్ వల్ల ఒకే క్వాజార్ నాలుగు చిత్రాలుగా కనిపిస్తోంది.]]పెద్ద గెలాక్సీల గురుత్వాకర్షణ శక్తి వల్ల కాంతి వంగుతుంది. దీనివల్ల వెనుక ఉన్న వస్తువుల కాంతి లెన్స్ గుండా వచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. దీనినే గ్రావిటేషనల్ లెన్సింగ్ అంటారు. దీనివల్ల ఒకే వస్తువు ఆకాశంలో రెండు మూడు చోట్ల ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. దీని సహాయంతో శాస్త్రవేత్తలు కంటికి కనిపించని 'డార్క్ మ్యాటర్' (dark matter) ఎక్కడ ఉందో కనుగొంటారు.<ref>{{harvnb|Schutz|2003}}, {{harvnb|Newbury|1997}} మరియు {{harvnb|Lochner|2007}}</ref>
=== గురుత్వాకర్షణ తరంగాలు (Gravitational waves) ===
కాల-అంతరాళంలో కలిగే అలజడిని గురుత్వాకర్షణ తరంగాలు అంటారు. ఇవి కాంతి వేగంతో ప్రయాణిస్తాయి. నీటిలో రాయి వేస్తే అలలు ఎలా వస్తాయో, అంతరిక్షంలో పెద్ద వస్తువులు కదిలినప్పుడు ఈ తరంగాలు అలా వస్తాయి. 2016లో లైగో (LIGO) ప్రయోగశాల ద్వారా వీటిని తొలిసారిగా నేరుగా గుర్తించారు.<ref>{{citation | author=B. P. Abbott | title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger | journal=Physical Review Letters | year=2016}}</ref> దీనికోసం రస్సెల్ హల్స్ మరియు జోసెఫ్ టేలర్‌లకు 1993లో నోబెల్ బహుమతి లభించింది.<ref>{{harvnb|Schutz|2003}} మరియు {{harvnb|Bartusiak|2000}}</ref>
=== కృష్ణ బిలాలు (Black holes) ===
[[File:M87 jet.jpg|thumb|right|200px|M87 గెలాక్సీ కేంద్రంలోని కృష్ణ బిలం నుండి వస్తున్న జెట్.]]చాలా ఎక్కువ ద్రవ్యరాశి తక్కువ చోట కేంద్రీకృతమైనప్పుడు కృష్ణ బిలాలు ఏర్పడతాయి. వీటి గురుత్వాకర్షణ శక్తి ఎంత ఎక్కువగా ఉంటుందంటే, కాంతి కూడా వీటి నుండి బయటకు రాలేదు. ప్రతి గెలాక్సీ మధ్యలో ఇలాంటి పెద్ద కృష్ణ బిలాలు ఉంటాయని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.<ref>{{harvnb|Thorne|1994}}, {{harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}</ref> వీటి నుండి వెలువడే కిరణాలు అత్యంత ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయి.
=== విశ్వవిజ్ఞానం (Cosmology) ===
సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతాన్ని మొత్తం విశ్వానికి అన్వయించవచ్చు. విశ్వం ఎలా పుట్టింది, ఎలా విస్తరిస్తోంది అనే విషయాలను ఇది వివరిస్తుంది. 14 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన బిగ్ బాంగ్ నుండి విశ్వం విస్తరిస్తూనే ఉందని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతోంది.<ref>{{harvnb|Wright|2007}}</ref>, <ref>{{harvnb|Hogan|1999}} {{harvnb|Berry|1989}}</ref> . విశ్వం మరింత వేగంగా విస్తరించడానికి 'డార్క్ ఎనర్జీ' (dark energy) కారణమని భావిస్తున్నారు.<ref>{{harvnb|Einstein|1917}}, {{harvnb|Caldwell|2004}}</ref> చూడండి.
== ఆధునిక పరిశోధనలు ==
సామాన్య సాపేక్షతా సిద్ధాంతం చాలా విజయవంతమైనప్పటికీ, అది ఇంకా పూర్తి కాలేదు. ఇది క్వాంటం ఫిజిక్స్‌తో కలవడం లేదు. కృష్ణ బిలాల కేంద్రం వద్ద ఈ సిద్ధాంతం విఫలమవుతుంది. అక్కడ జ్యామితి పని చేయదు. దీనినే 'సింగులారిటీ' (singularity) అంటారు. దీనిని పరిష్కరించడానికి శాస్త్రవేత్తలు స్ట్రింగ్ థియరీ (string theory) మరియు లూప్ క్వాంటం గ్రావిటీ (loop quantum gravity) వంటి కొత్త సిద్ధాంతాలను పరిశోధిస్తున్నారు.<ref>{{harvnb|Greene|1999}}, {{harvnb|Smolin|2001}} </ref>.
వంద సంవత్సరాల క్రితం ఐన్‌స్టీన్ చెప్పిన విషయాలపై నేటికీ ఎంతో ఉత్సాహంగా పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. కంప్యూటర్ సిమ్యులేషన్ల ద్వారా కృష్ణ బిలాలు ఎలా కలుస్తాయో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేస్తున్నారు.<ref>{{harvnb|Lehner|2002}}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist|colwidth=30em}}
== గ్రంథ సూచిక ==
{{refbegin}}

{{citation | last=Ashby | first=Neil | title=Relativity and the Global Positioning System | journal=Physics Today | year=2002 }}

{{citation | last=Bartusiak | first= Marcia | title= Einstein's Unfinished Symphony | publisher = Berkley | year=2000 }}

{{citation | last=Berry | first=Michael V. | title=Principles of Cosmology and Gravitation | year=1989 }}

{{citation | last=Einstein | first=Albert | title=Relativity. The special and general theory | year=1961 | publisher=Crown Publishers }}

{{citation | last=Greene | first=Brian | title=The Elegant Universe | publisher=Vintage | year=1999 }}{{citation | last=Hawking | first=Stephen | title=A Brief History of Time | year=1988 }}

{{citation | last=Pais | first=Abraham | title='Subtle is the Lord...' The Science and life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | year = 1982 }}

{{citation | last=Schutz | first=Bernard F. | title=Gravity from the ground up | publisher=Cambridge University Press | year=2003 }}

{{citation | last = Thorne | first=Kip | title = Black Holes and Time Warps | publisher = W W Norton & Company | year = 1994 }}

{{citation | last = Wheeler | first = John A. | title = A Journey Into Gravity and Spacetime | publisher = W. H. Freeman | year = 1990 }}{{Refend}}
== బయటి లింకులు ==
{{Wikibooks|General relativity}}{{commons category|General relativity}}[https://www.einstein-online.info/en/ Einstein Online] - ఐన్‌స్టీన్ సిద్ధాంతాల గురించి వివరించే వెబ్‌సైట్.[https://web.archive.org/web/20090603075208/http://archive.ncsa.uiuc.edu/Cyberia/NumRel/NumRelHome.html NCSA Spacetime Wrinkles] - గురుత్వాకర్షణ తరంగాల గురించి పరిచయం.
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

ఎంట్రోపీ ఉష్ణగతిక శాస్త్రం

2026-03-16T08:29:04Z

WikiPBR: Created page with "'''ఎంట్రోపీ''' (Entropy) అనేది ఉష్ణగతిక శాస్త్రం (thermodynamics) లో ఒక ముఖ్యమైన కొలత. ప్రకృతిలో జరిగే చాలా పనులు కేవలం ఒకే దిశలో ఎందుకు జరుగుతాయో ఇది మనకు వివరిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మనం కాఫీలో క్రీమ..."

'''ఎంట్రోపీ''' (Entropy) అనేది [[ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]] (thermodynamics) లో ఒక ముఖ్యమైన కొలత. ప్రకృతిలో జరిగే చాలా పనులు కేవలం ఒకే దిశలో ఎందుకు జరుగుతాయో ఇది మనకు వివరిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మనం కాఫీలో క్రీమ్ కలిపితే అది కలిసిపోతుంది, కానీ ఆ కలిసిన క్రీమ్‌ను మళ్ళీ విడదీయలేము. అలాగే ఒక కట్టెను కాల్చితే అది బూడిద అవుతుంది, కానీ ఆ బూడిదను తిరిగి కట్టెగా మార్చలేము. సాధారణ భాషలో చెప్పాలంటే, ఎంట్రోపీ అంటే క్రమరాహిత్యం లేదా ఒక పద్ధతి లేకపోవడం అని అర్థం. సమయం గడిచేకొద్దీ విషయాలు క్రమశిక్షణను కోల్పోయి అస్తవ్యస్తంగా మారడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>{{cite web |title=Definition of entropy in English |url=https://www.lexico.com/en/definition/entropy |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711005908/https://www.lexico.com/en/definition/entropy |url-status=dead |archive-date=July 11, 2019 |website=Lexico Powered By Oxford |access-date=18 November 2020}}</ref>

భౌతిక శాస్త్రం పరంగా చూస్తే, ఎంట్రోపీ అంటే శక్తి లేదా పదార్థం ఎంతలా విస్తరించింది అని అర్థం. అణువులు ఎంత వేగంగా, ఎంత వైవిధ్యంగా కదులుతున్నాయో ఇది చెబుతుంది. ఒకవేళ మనం కాఫీ కలపడాన్ని లేదా కట్టెలు కాలడాన్ని ఒక వీడియోలో చూసి, ఆ వీడియోను వెనక్కి (reverse) ప్లే చేస్తే, అది నిజ జీవితంలో అసాధ్యమని మనకు తెలుస్తుంది. ఇటువంటి పనులను "తిరుగులేని పనులు" (irreversible processes) అంటారు. ప్రకృతిలో ఒక నియమం ఉంది, దీనిని [[ఉష్ణగతిక శాస్త్ర రెండో నియమం]] (second law of thermodynamics) అంటారు. ఒక వ్యవస్థ (system) బయటి ప్రపంచంతో సంబంధం లేకుండా ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, అందులో మార్పులు జరిగినప్పుడు ఎంట్రోపీ ఎప్పుడూ పెరుగుతూనే ఉంటుంది. సిద్ధాంతపరంగా, కాఫీని విడదీయడం లేదా బూడిదను కట్టెగా మార్చడం సాధ్యమే, కానీ దీనికి ఒక యంత్రం కావాలి. ఆ యంత్రం పని చేసేటప్పుడు అది తగ్గించే ఎంట్రోపీ కంటే ఎక్కువ ఎంట్రోపీని సృష్టిస్తుంది. అందుకే ఈ నియమం కేవలం ఒంటరి వ్యవస్థలకే వర్తిస్తుంది.ఎంట్రోపీ ఎప్పుడూ పెరుగుతూనే ఉండదు. ఒకానొక సమయంలో పదార్థం లేదా శక్తి స్థిరమైన స్థితికి చేరుకుంటుంది. అప్పుడు ఎటువంటి మార్పులు కనిపించవు. ఈ స్థితిని [[ఉష్ణగతిక సమతుల్యత]] (thermodynamic equilibrium) అంటారు. ఈ స్థితిలో ఎంట్రోపీ గరిష్టంగా (maximum) ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఒక గ్లాసు వేడి నీటిలో మంచు ముక్క వేస్తే, మంచు కరిగే వరకు ఎంట్రోపీ తక్కువగా ఉంటుంది. మంచు పూర్తిగా కరిగి నీరు చల్లబడిన తర్వాత ఎంట్రోపీ పెరుగుతుంది. ఇది తిరిగి వెనక్కి రాదు. కానీ గ్రహాలు సూర్యుని చుట్టూ తిరగడం వంటివి దాదాపు తిరిగి వెనక్కి వచ్చే పనులలాంటివి (reversible).ఎంట్రోపీ ఎందుకు పెరుగుతుంది అనే ప్రశ్నకు 1877లో శాస్త్రవేత్త [[లుడ్విగ్ బోల్ట్జ్ మాన్]] (Ludwig Boltzmann) సమాధానం చెప్పారు. ఆయన అభివృద్ధి చేసిన సిద్ధాంతాన్ని [[సాంఖ్యక యంత్రశాస్త్రం]] (statistical mechanics) అంటారు. ఇది అణువులు మరియు పరమాణువుల ప్రవర్తన ఆధారంగా ఉష్ణగతిక శాస్త్రాన్ని వివరిస్తుంది.
== వివరణ ==
=== ఉష్ణగతిక ఎంట్రోపీ (Thermodynamic entropy) ===
[[ఉష్ణగతిక శాస్త్ర రెండో నియమం]] నుండి ఉష్ణగతిక ఎంట్రోపీ అనే భావన వచ్చింది. ఒక వ్యవస్థ పని చేసే సామర్థ్యాన్ని కోల్పోవడాన్ని ఇది కొలుస్తుంది. ఉదాహరణకు, వేడి వస్తువు నుండి చల్లని వస్తువుకు ఉష్ణం (heat) తనంతట తానుగా ప్రవహిస్తుంది.ఎంట్రోపీలో వచ్చే మార్పును ($\Delta S$) అని పిలుస్తారు. దీనిని లెక్కించడానికి ఒక సూత్రం ఉంది. క్లాసియస్ (Clausius) అనే శాస్త్రవేత్త దీనిని ఇలా చెప్పారు:<ref>I. Klotz, R. Rosenberg, ''Chemical Thermodynamics – Basic Concepts and Methods'', 7th ed., Wiley (2008), p. 125: {\rm \delta}S = \frac{{\rm \delta}q}{T}</ref>.ఇక్కడ $\delta S$ అంటే ఎంట్రోపీలో పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల, $\delta q$ అంటే వ్యవస్థకు అందిన లేదా తీసివేసిన ఉష్ణం, మరియు $T$ అంటే ఉష్ణోగ్రత. ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రత మారకుండా చాలా నెమ్మదిగా ఉష్ణం మారాలి.ఒకవేళ ఉష్ణోగ్రత మారుతూ ఉంటే, మనం గణితంలోని ఇంటెగ్రల్ (integral) పద్ధతిని వాడాలి. ఈ లెక్కల ద్వారా మనం కేవలం ఎంట్రోపీలో తేడాలను మాత్రమే తెలుసుకోగలం, ఖచ్చితమైన విలువను కాదు. రెండో నియమం ప్రకారం, ఏ పద్ధతిలోనైనా ఎంట్రోపీ మార్పు ఇలా ఉంటుంది:: {{\rm \delta}S} \ge {\frac{{\rm \delta}q}{T}}.[[ఉష్ణగతిక శాస్త్ర మొదటి నియమం]] ప్రకారం శక్తి ఎప్పుడూ నశించదు, రూపాంతరం చెందుతుంది. ఎంట్రోపీ పెరగడం అంటే శక్తి ఒక చోట కేంద్రీకృతం కాకుండా అంతటా విస్తరించడం (dispersed). ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు శక్తిని ఉపయోగించడం సులభం, అందుకే స్టీమ్ ఇంజిన్లలో మంట ఎక్కువగా ఉండేలా చూస్తారు.ఎంట్రోపీ యొక్క ఖచ్చితమైన విలువను [[ఉష్ణగతిక శాస్త్ర మూడో నియమం]] ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు. దీని ప్రకారం, పరమ శూన్య ఉష్ణోగ్రత (absolute zero) వద్ద స్పటిక పదార్థాల ఎంట్రోపీ సున్నా అవుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Atkins |first1=Peter |last2=de Paula |first2=Julio |title=Atkins' Physical Chemistry |date=2006 |publisher=W. H. Freeman |isbn=0-7167-8759-8 |pages=92–94 |edition=8th}}</ref>
=== సాంఖ్యక యంత్రశాస్త్రం -సమాచార ఎంట్రోపీ ===
ఉష్ణగతిక ఎంట్రోపీకి మరియు [[సమాచార ఎంట్రోపీ]] (information entropy) కి దగ్గర సంబంధం ఉంది. పదార్థం అంటే అణువుల సమూహం అని మనకు తెలుసు. ఈ అణువులు ఎప్పుడూ కదులుతూ శక్తిని మార్చుకుంటూ ఉంటాయి. దీనిని వివరించడానికి సాంఖ్యక యంత్రశాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.ఇందులో రెండు ముఖ్యమైన పదాలు ఉన్నాయి: మైక్రోస్టేట్ (microstate) మరియు మాక్రోస్టేట్ (macrostate). ఉదాహరణకు, ఒక డబ్బాలో ఉన్న గ్యాస్ అణువుల స్థానం మరియు వేగం మనకు తెలిస్తే అది మైక్రోస్టేట్. అదే ఆ డబ్బాలోని పీడనం (pressure), ఉష్ణోగ్రత వంటివి తెలిస్తే అది మాక్రోస్టేట్. ఒకే మాక్రోస్టేట్ కోసం చాలా మైక్రోస్టేట్లు ఉండవచ్చు. బోల్ట్జ్ మాన్ దీనిని ఒక సమీకరణం ద్వారా చెప్పారు:: S=k_\text{B},\ln Wఇక్కడ $S$ అనేది ఎంట్రోపీ, $W$ అనేది మైక్రోస్టేట్ల సంఖ్య, మరియు $k_\text{B}$ అనేది బోల్ట్జ్ మాన్ స్థిరాంకం.ఒక చిన్న ఉదాహరణ చూద్దాం: మీరు రెండు నాణేలను ఎగురవేస్తే నాలుగు ఫలితాలు రావచ్చు - (బొమ్మ, బొమ్మ), (బొమ్మ, బొరుసు), (బొరుసు, బొమ్మ), (బొరుసు, బొరుసు). ఇవి మైక్రోస్టేట్లు. కానీ మీకు ఎన్ని బొమ్మలు పడ్డాయో మాత్రమే తెలిస్తే అది మాక్రోస్టేట్. ఒక బొమ్మ, ఒక బొరుసు పడటానికి రెండు అవకాశాలు ఉన్నాయి, కాబట్టి దాని ఎంట్రోపీ ఎక్కువ. నాణేల సంఖ్య పెరిగేకొద్దీ, సగం బొమ్మలు మరియు సగం బొరుసులు పడే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. దీనినే సమతుల్యత అంటారు.[[Image:Ice water.jpg|thumb|మంచు కరగడం అనేది ఎంట్రోపీ పెరగడానికి ఒక ఉదాహరణ.]]
== ఎంట్రోపీ పెరగడానికి ఉదాహరణ ==
మంచు కరగడం అనేది ఎంట్రోపీ పెరగడానికి మంచి ఉదాహరణ. ఒక గదిలో గ్లాసులో మంచు ఉందని అనుకుందాం. గది ఉష్ణోగ్రత {{Convert|298|K|C F|lk=on}} వద్ద ఉంటుంది, మంచు ఉష్ణోగ్రత {{Convert|273|K|C F}} వద్ద ఉంటుంది. వేడి గది నుండి మంచుకు ఉష్ణం ప్రవహిస్తుంది. ఇక్కడ మంచు యొక్క ఎంట్రోపీ పెరుగుతుంది.గది కోల్పోయే ఎంట్రోపీ కంటే మంచు పొందే ఎంట్రోపీ ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎంట్రోపీ మార్పు ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. చివరకు మంచు కరిగి నీరుగా మారి, గది ఉష్ణోగ్రతకు చేరుకుంటుంది. ఈ మొత్తం ప్రక్రియలో ఈ చిన్న విశ్వం (గది మరియు గ్లాసు) యొక్క ఎంట్రోపీ పెరిగింది. శక్తి ఒకే చోట ఉండకుండా అంతటా విస్తరించింది.
== పుట్టుక , ఉపయోగాలు ==
మొదట్లో, ఎంట్రోపీ అనే పదాన్ని ఇంజిన్ల నుండి వృథా అయ్యే వేడిని వివరించడానికి వాడారు. ఏ యంత్రం కూడా 100% సామర్థ్యంతో పని చేయలేదు, కొంత శక్తి వృథా అవుతుంది. ఆ తర్వాత అణువుల గురించి తెలిశాక, దీనిని "క్రమరాహిత్యం" (disorder) అని పిలిచారు.20వ శతాబ్దంలో చాలా పుస్తకాలు ఎంట్రోపీని అస్తవ్యస్తత అని వర్ణించాయి. కానీ ఆధునిక కాలంలో దీనిని "శక్తి విస్తరణ" (energy dispersal) అని పిలుస్తున్నారు. <ref>[http://franklambert.net/entropysite.com/ Entropy Sites — A Guide] Content selected by [[Frank L. Lambert]]</ref> శక్తి ఒక చోట పేరుకుపోకుండా ఎలా పంపిణీ అవుతుందో ఎంట్రోపీ చెబుతుంది. సమాచార శాస్త్రంలో కూడా దీనిని డేటా ఎంత అస్తవ్యస్తంగా ఉందో చెప్పడానికి ఉపయోగిస్తారు.
=== ఎంట్రోపీని లెక్కించడం ===
1865లో ఎంట్రోపీని నిర్వచించినప్పుడు అణువుల గురించి స్పష్టత లేదు. అప్పుడు కేవలం పీడనం, ఉష్ణోగ్రత వంటి కొలతలతో దీనిని లెక్కించేవారు. ఆధునిక సూత్రం ఇలా ఉంటుంది: \Delta S = \frac{q_\mathrm{rev}}{T}.$\Delta S$ అనేది ఎంట్రోపీలో మార్పు.$q_\mathrm{rev}$ అనేది వ్యవస్థకు అందిన ఉష్ణ శక్తి.$T$ అనేది ఉష్ణోగ్రత.ఉదాహరణకు, 273 కెల్విన్ వద్ద ఒక మోల్ మంచు కరగడానికి 6008 జౌళ్ల శక్తి కావాలి. అప్పుడు ఎంట్రోపీ మార్పు 6008/273 = 22 జౌల్/కెల్విన్ అవుతుంది. ఒకవేళ ఉష్ణోగ్రత మారుతూ ఉంటే, కాలిక్యులస్ (Calculus) ఉపయోగించి చిన్న చిన్న మార్పులను కలిపి మొత్తం ఎంట్రోపీని లెక్కిస్తారు. దీనికి సూత్రం: \Delta S = C_p \ln\frac{T_\mathrm{final}}{T_\mathrm{initial}}.
=== ఉష్ణగతిక ఎంట్రోపీ ===
'''పని చేయడానికి వీలులేని శక్తి''': ఎంట్రోపీ పెరిగితే, ఆ శక్తిని మనం పనిలోకి మార్చలేము. ఉదాహరణకు, రెండు వస్తువులు ఒకే ఉష్ణోగ్రతలో ఉంటే, వాటి మధ్య ఉష్ణం ప్రవహించదు, కాబట్టి మనం పని చేయలేము.'''తిరుగులేని స్థితిని సూచించేది''': ప్రకృతిలో పనులు తిరిగి వెనక్కి జరగవు. నీటిని కలిపితే అది వేడెక్కుతుంది, కానీ ఆ వేడి తిరిగి నీటిని కదిలించలేదు. దీనినే ఇర్రివర్సిబిలిటీ (irreversibility) అంటారు.'''విస్తరణ (Dispersal)''': ఎడ్వర్డ్ గుగ్గెన్‌హీమ్ ప్రకారం, అణువుల కదలికలు ఎంతలా విస్తరిస్తాయో ఎంట్రోపీ అది చెబుతుంది.<ref> Dugdale, J.S. (1996). ''Entropy and its Physical Meaning'', Taylor & Francis, London, {{ISBN|0748405682}}</ref> గాలి గది అంతా వ్యాపించడం దీనికి ఒక ఉదాహరణ.
=== సమాచార ఎంట్రోపీ - సాంఖ్యక యంత్రశాస్త్రం ===
'''అస్తవ్యస్తతకు కొలత''': వ్యవస్థ ఎంత గందరగోళంగా ఉందో ఇది చెబుతుంది. అయితే ఈ పదం కొన్నిసార్లు అర్థం చేసుకోవడం కష్టమని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తారు.'''తెలియని సమాచారం''': ఒక వ్యవస్థ గురించి మనకు ఎంత తక్కువ తెలుసో ఎంట్రోపీ అంత ఎక్కువగా ఉంటుంది. సమాచార శాస్త్రంలో దీనిని 'బిట్స్' (bits) లో కొలుస్తారు.ఒక పేక ముక్కల కట్టను తీసుకుందాం. అవి వరుసగా ఉంటే ఎంట్రోపీ సున్నా. వాటిని బాగా కలిపేస్తే (shuffle), ఎంట్రోపీ పెరుగుతుంది. ఎందుకంటే ఇప్పుడు ఏ కార్డు ఎక్కడ ఉందో మనకు తెలియదు. ఇక్కడ ఎంట్రోపీ అంటే మనకు సమాచారం తెలియకపోవడం అని అర్థం. బోల్ట్జ్ మాన్ సమీకరణం ద్వారా ఈ సమాచార ఎంట్రోపీని భౌతిక ఎంట్రోపీతో కలపవచ్చు. క్లాసికల్ మెకానిక్స్‌లో అణువుల స్థానాలు అనంతం, కాబట్టి ఎంట్రోపీ లెక్కించడం కష్టం. కానీ క్వాంటం మెకానిక్స్ వచ్చాక, అణువుల స్థానాలను లెక్కించడం సులభమైంది.<ref>{{cite book|author=Goldstein, Martin and Inge F.|year=1993|title=The Refrigerator and the Universe: Understanding the Laws of Energy|publisher=Harvard Univ. Press|url=https://books.google.com/books?id=PDnG4dtaixYC|isbn=9780674753259}}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist}}
{{Introductory science articles}}{{DEFAULTSORT:Introduction To Entropy}}[[Category:ఉష్ణగతిక ఎంట్రోపీ]]

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం

2026-03-16T07:10:24Z

WikiPBR:

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
[[File:Hydrogen_Density_Plots.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hydrogen_Density_Plots.png|thumb|వివిధ శక్తి స్థాయిలలో హైడ్రోజన్ అణువులో ఎలక్ట్రాన్ వేవ్ విధులు. క్వాంటం మెకానిక్స్ అంతరిక్షంలో కణం ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని అంచనా వేయదు, వివిధ ప్రదేశాలలో దానిని కనుగొనే సంభావ్యత మాత్రమే. ప్రకాశవంతమైన ప్రాంతాలు ఎలక్ట్రాన్‌ను కనుగొనే అధిక సంభావ్యతను సూచిస్తాయి.]]

'''క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం''' చాలా చిన్న [[శాస్త్రం]].శాస్త్రీయ సూత్రాల శరీరం అనేది విషయం యెుక్క ప్రవర్తన, [[అణువు]]లు, ఉపఅణుకణ స్ధాయిలోని శక్తి దాని పరస్పరను వివరిస్తుంది. ఒక స్ధాయిలో మానవ అనుభవం తెలిసిన పదార్థం, శక్తి సహాయంతో ఖగోళ వస్తువుల ప్రవర్తనను వివరిస్తుంది. ఇది ఆధునిక శాస్త్రం, సాంకేతికపరిజ్ఞానం కొలతను తెలియచేస్తుంది. 19వ శాతబ్ధం చివరిలో శాస్త్రవేత్తలు ప్రామాణిక భౌతిక శాస్త్రం వివరించలేని విధంగా పెద్ద, చిన్న ప్రపంచాల దృగ్విషయాలను కనుగొన్నారు. థామస్ కున్ యెుక్క [[తత్వశాస్త్రం]] వివరించినట్లుగా నిబంధనలకు వస్తున్న పరిమితులను కలిగివున్న సైంటిఫిక్ రివల్యూషన్ నిర్మాణం, సిద్దాంతం మొదటి ప్రధాన భౌతిక విప్లవంకి దారి తీసింది.క్వాంటం మెకానిక్ అభివృద్ధి సాపేక్షతతో శాస్త్రీయ రూపవళి షిఫ్ట్ ను రూపొందించారు.ఆ ఆర్టికల్ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు సంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్ర పరిమితులను ఎలా కనుగొన్నారో, క్వాంటం సిద్ధాంతం ప్రధాన భావనల అభివృద్ధిని 20వ శతాబ్ద ప్రారంభ దశలలో ఎలా భర్తీ చేశారో వివరించారు.క్వాంటం అంటే కొంత మొత్తంలో ఏదైనా భౌతిక పరిధి పరస్పర చర్య లోని సంబద్ధత.పదార్దం యెుక్క కొన్ని లక్షణాలు మాత్రమే వివిక్త విలువలు తీసుకుంటాయి. కొన్ని అంశాలలోని కణాలలో, ఇతర అంశాలలోని తరంగాలలో లైట్ ప్రవర్తిస్తుంది.పదార్ద కణాలు అయిన [[ఎలక్ట్రాన్లు]], [[అణువులు]] తరంగ ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి.కొన్ని కాంతి మూలాలు, అయిన నియాన్ లైట్లు సహా కాంతి యొక్క నిర్దిష్ట వివిక్త పౌనఃపున్యాలను ఇవ్వలేకపోతున్నాయి. క్వాంటం మెకానిక్స్, అన్ని ఇతర రకాల విద్యుదయస్కాంత వికిరణంతోపాటు కాంతిని చూపిస్తుంది. ఈ కాంతి అనేది విచక్షణ ప్రమాలలో వస్తుంది. దీనినే ఫోటాన్లు అంటారు,, దాని శక్తిని, రంగుని,, వర్ణపట తీవ్రతలను ఊహిస్తుంది.క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క కొన్ని విషయములు విరుద్ధమైనవని అనిపిస్తాయి. ఎందుకంటే క్వాంటం మెకానిక్స్ పెద్ద ప్రమాణాల పొడవును వర్ణించేందుకు చాలా భిన్నంగా ప్రవర్తిస్తాయి.రిచర్డ్ ఫేన్మాన్, మాటల్లో, ఉదాహరణకు, క్వాంటమ్ మెకానిక్స్ అనిశ్చితి సూత్రం అంటే మరింత దగ్గరగా ఉండే పిన్స్ అనే ఒక కొలత, అదే కణ సంబంధించిన తక్కువ కచ్చితమైన మరొక కొలతగా మారింది.

== చరిత్ర ==
క్వాంటం మెకానిక్స్ చరిత్ర ఆధునిక [[భౌతికశాస్త్రం]] చరిత్రలో ఒక ప్రాథమిక భాగంగా చెప్పవచ్చు.క్వాంటం మెకానిక్స్ 'చరిత్రా', అనేది క్వాంటం రసాయనశాస్త్రం చరిత్రతో కలుపుతుంది. వివిధ శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలుతో ఇది ప్రారంభమైంది.మైకేల్ ఫెరడే కాథోడ్ కిరణాలను 1838 ఆవిష్కరించారు:గుస్తావ్ కిర్చోప్ చే కృష్ణ వస్తువు వికిరణం అనే సమస్య 1859-60, [[శీతాకాలం]]లో ప్రకటించబడింది:లుడ్విగ్ బోల్ట్జమాన్ 1877 సలహా ప్రకారం, ఒక భౌతిక వ్యవస్థ యొక్క శక్తి స్థితులు విలక్షణమైనవి. కాంతివిద్యుత్ ప్రభావం 1887 లో హెన్రిచ్ హెర్ట్జ్ చే ఆవిష్కరించ బడింది.
<ref> {{cite journal |author-link1=Max Born |last=Born |first=M. |title=Zur Quantenmechanik der Stoßvorgänge |trans-title=On the Quantum Mechanics of Collision Processes |journal=Zeitschrift für Physik |volume=37 |pages=863–867 |year=1926 |doi=10.1007/BF01397477 |bibcode=1926ZPhy...37..863B |issue=12 |s2cid=119896026 |issn=1434-6001 |language=de}}</ref>

క్వాంటం మెకానిక్స్ 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పుట్టింది. 17వ శతాబ్దంలోనే కాంతి తరంగంలా ప్రవర్తిస్తుందని కొందరు చెప్పారు. 1803లో థామస్ యంగ్ చేసిన ప్రయోగంతో అది ఖరారైంది. 1900లో మాక్స్ ప్లాంక్ శక్తి అనేది చిన్న చిన్న పొట్లాలుగా (క్వాంటా) ఉంటుందని చెప్పాడు. మొదట్లో ఆయన దీనిని ఒక గణిత ట్రిక్ అనుకున్నాడు, కానీ అది ఒక గొప్ప ఆవిష్కరణ అని తర్వాత తెలిసింది. ఐన్‌స్టీన్ ఈ విషయాన్ని ఉపయోగించి కాంతి కూడా కణాల (ఫోటాన్లు) రూపంలో ఉంటుందని నిరూపించాడు.

1920వ దశకంలో లూయిస్ డి బ్రోగ్లీ పదార్థానికి కూడా తరంగ లక్షణాలు ఉంటాయని చెప్పాడు. ఆ తర్వాత హైసెన్‌బర్గ్, ష్రోడింగర్ వంటి వారు దీనిని ఒక పూర్తి స్థాయి శాస్త్రంగా మార్చారు. 1927లో జరిగిన సోల్వే కాన్ఫరెన్స్ దీనికి ప్రపంచ గుర్తింపు తెచ్చింది. ఆ తర్వాత డిరాక్, వాన్ న్యూమాన్ వంటి వారు దీనికి ఒక పటిష్టమైన గణిత రూపాన్ని ఇచ్చారు.
{{Quantum mechanics}}

'''క్వాంటం వ్యవస్థలు''' (Quantum systems) నిర్దిష్టమైన శక్తులు లేదా విలువలను కలిగి ఉంటాయి. వీటిని [[Quantization (physics)|క్వాంటైజ్డ్]] విలువలు అంటారు. అంటే శక్తి, ద్రవ్యవేగం ([[momentum]]), కోణీయ ద్రవ్యవేగం వంటివి విడివిడి విలువలలో ఉంటాయి. సాంప్రదాయ వ్యవస్థలలో ఇవి నిరంతరంగా (continuously) ఉంటాయి, కానీ క్వాంటం వ్యవస్థలలో అలా ఉండవు. క్వాంటం వ్యవస్థలు అటు కణాలుగా ([[particle]]), ఇటు తరంగాలుగా ([[wave]]) కూడా ప్రవర్తిస్తాయి. దీనినే [[wave–particle duality|తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి]] అంటారు. ఒక కణం యొక్క భౌతిక విలువలను అది కొలవకముందే ఖచ్చితంగా అంచనా వేయడానికి కొన్ని పరిమితులు ఉంటాయి. దీనిని [[uncertainty principle|అనిశ్చితి సూత్రం]] అంటారు.

సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం వివరించలేని కొన్ని పరిశీలనల నుండి క్వాంటం మెకానిక్స్ పుట్టింది. 1900లో [[Max Planck|మాక్స్ ప్లాంక్]] చెప్పిన [[black-body radiation|కృష్ణ వస్తువు వికిరణం]] సమస్య పరిష్కారం, 1905లో [[Albert Einstein|ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] రాసిన [[Annus Mirabilis papers#Photoelectric effect|ఫోటో ఎలక్ట్రిక్ ప్రభావం]] వంటివి దీనికి పునాది వేశాయి. ఈ పాత ప్రయత్నాలను "[[old quantum theory|పాత క్వాంటం సిద్ధాంతం]]" అని పిలుస్తారు. ఆ తర్వాత 1920వ దశకం మధ్యలో [[Niels Bohr|నీల్స్ బోర్]], [[Erwin Schrödinger|ఎర్విన్ ష్రోడింగర్]], [[Werner Heisenberg|వెర్నర్ హైసెన్‌బర్గ్]], [[Max Born|మాక్స్ బోర్న్]], [[Paul Dirac|పాల్ డిరాక్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు దీనిని పూర్తి స్థాయిలో అభివృద్ధి చేశారు. ఆధునిక సిద్ధాంతం వివిధ గణిత పద్ధతుల ద్వారా వివరించబడింది. ఇందులో [[wave function|తరంగ ప్రమేయం]] (wave function) అనే గణితం ముఖ్యమైనది. ఇది ఒక కణం యొక్క శక్తి, ద్రవ్యవేగం వంటి విలువలను పొందే అవకాశాలను ([[probability amplitudes]]) తెలియజేస్తుంది.
== అవలోకనం ప్రాథమిక భావనలు ==

క్వాంటం మెకానిక్స్ భౌతిక వ్యవస్థల లక్షణాలను, ప్రవర్తనను లెక్కించడానికి సహాయపడుతుంది. ఇది సాధారణంగా పరమాణువులు ([[atoms]]), అణువులు ([[molecules]]), ఉప-పరమాణు కణాల ([[subatomic particles]]) వంటి సూక్ష్మ వ్యవస్థలకు వర్తిస్తుంది. వేల సంఖ్యలో పరమాణువులు ఉన్న సంక్లిష్ట అణువులకు కూడా ఇది వర్తిస్తుందని నిరూపించబడింది.<ref> {{cite journal |author=Fein |first1=Yaakov Y. |last2=Geyer |first2=Philipp |last3=Zwick |first3=Patrick |last4=Kiałka |first4=Filip |last5=Pedalino |first5=Sebastian |last6=Mayor |first6=Marcel |last7=Gerlich |first7=Stefan |last8=Arndt |first8=Markus |date=September 2019 |title=Quantum superposition of molecules beyond 25 kDa |journal=Nature Physics |volume=15 |issue=12 |pages=1242–1245 |bibcode=2019NatPh..15.1242F |doi=10.1038/s41567-019-0663-9 |s2cid=203638258}}</ref> అయితే మానవుల వంటి పెద్ద జీవులకు దీనిని వర్తింపజేయడం వల్ల కొన్ని తాత్విక చిక్కులు వస్తాయి. విశ్వం మొత్తానికి దీనిని వర్తింపజేయడం అనేది ఇంకా పరిశోధనలో ఉన్న విషయం.<ref> {{cite journal |last1=Bojowald |first1=Martin |title=Quantum cosmology: a review |journal=Reports on Progress in Physics |date=2015 |volume=78 |issue=2 |article-number=023901 |doi=10.1088/0034-4885/78/2/023901 |pmid=25582917 |arxiv=1501.04899 |bibcode=2015RPPh...78b3901B |s2cid=18463042}}</ref> క్వాంటం మెకానిక్స్ అంచనాలు ప్రయోగపూర్వకంగా చాలా ఖచ్చితంగా నిరూపించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, కాంతి మరియు పదార్థం మధ్య జరిగే చర్యను వివరించే [[quantum electrodynamics|క్వాంటం ఎలక్ట్రోడైనమిక్స్]] (QED) అంచనాలు ఎలక్ట్రాన్ అయస్కాంత ధర్మాలను 1012 లో ఒక వంతు ఖచ్చితత్వంతో తెలియజేస్తాయి.<ref> {{cite journal |first1=X. |last1=Fan |first2=T. G. |last2=Myers |first3=B. A. D. |last3=Sukra |first4=G. |last4=Gabrielse |title=Measurement of the Electron Magnetic Moment |journal=Physical Review Letters |volume=130 |article-number=071801 |date=2023-02-13 |issue=7 |doi=10.1103/PhysRevLett.130.071801 |pmid=36867820 |arxiv=2209.13084 |bibcode=2023PhRvL.130g1801F}}</ref>

ఈ సిద్ధాంతం యొక్క ఒక ముఖ్య లక్షణం ఏమిటంటే, ఇది భవిష్యత్తులో ఏం జరుగుతుందో ఖచ్చితంగా చెప్పలేదు, కేవలం అవకాశాలను (probabilities) మాత్రమే చెబుతుంది. గణితశాస్త్ర పరంగా, ఈ అవకాశాన్ని ఒక సంక్లిష్ట సంఖ్య ([[complex number]]) యొక్క వర్గం (square) ద్వారా లెక్కిస్తారు. దీనిని [[Born rule|బోర్న్ నియమం]] అంటారు. ఉదాహరణకు, ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను ఒక తరంగ ప్రమేయం ద్వారా వివరించవచ్చు. ఈ ప్రమేయం ఎలక్ట్రాన్ ఎక్కడ ఉండే అవకాశం ఉందో తెలియజేస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్ ఖచ్చితంగా ఎక్కడ ఉంటుందో ఏ సిద్ధాంతం చెప్పలేదు. ఒక సమయంలో ఉన్న అవకాశాలను మరొక సమయంలో ఉండే అవకాశాలతో [[Schrödinger equation|ష్రోడింగర్ సమీకరణం]] అనుసంధానిస్తుంది.{{rp|67–87}}

క్వాంటం మెకానిక్స్ నియమాల వల్ల ఒక కణం యొక్క స్థానాన్ని ([[position]]), ద్రవ్యవేగాన్ని ([[momentum]]) ఒకేసారి ఖచ్చితంగా కొలవడం సాధ్యం కాదు. దీనినే హైసెన్‌బర్గ్ అనిశ్చితి సూత్రం అంటారు. ఎంత జాగ్రత్తగా ప్రయోగాలు చేసినా ఈ రెండింటినీ ఒకేసారి ఖచ్చితంగా చెప్పలేము.{{rp|427–435}}

[[File:Double-slit.svg|thumb|left|upright=1.2|[[double-slit experiment|ద్వి-చీలిక ప్రయోగం]] యొక్క వివరణ]]
క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో మరొక ముఖ్యమైన విషయం [[quantum interference|క్వాంటం వ్యతికరణం]]. దీనిని ద్వి-చీలిక ప్రయోగం (double-slit experiment) ద్వారా వివరించవచ్చు. ఒక లేజర్ కాంతిని రెండు చిన్న రంధ్రాలు (చీలికలు) ఉన్న ప్లేట్ మీద పడేలా చేస్తే, ఆ రంధ్రాల నుండి వచ్చిన కాంతి వెనుక ఉన్న తెరపై వెలుగు, చీకటి పట్టీలను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది కాంతి తరంగంలా ప్రవర్తించడం వల్ల జరుగుతుంది. కానీ, ఆ తెరపై కాంతి పడేటప్పుడు విడివిడి కణాలుగా (ఫోటాన్లుగా) పడుతుంది. ప్రతీ ఫోటాన్ ఏదో ఒక రంధ్రం గుండానే వెళ్తుంది. కానీ మనం ఏ రంధ్రం నుండి వెళ్తుందో గమనిస్తే, ఆ వ్యతికరణ పద్ధతి కనిపించదు. ఈ ప్రవర్తననే తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి అంటారు. కాంతి మాత్రమే కాదు, ఎలక్ట్రాన్లు, అణువులు కూడా ఇలాగే ప్రవర్తిస్తాయి.<ref> {{cite book |last1=Lederman |first1=Leon M. |url=https://books.google.com/books?id=qY_yOwHg_WYC&pg=PA102 |title=Quantum Physics for Poets |first2=Christopher T. |last2=Hill |publisher=Prometheus Books |year=2011 |isbn=978-1-61614-281-0 |location=US}}{{rp|102–111}}</ref> {{rp|1.1–1.8}}</ref>

[[File:QuantumTunnel.jpg|left|thumb|upright=1.2|[[quantum tunneling|క్వాంటం టన్నెలింగ్]] యొక్క సాధారణ చిత్రం. ఒక కణం గోడను దాటడం అసాధ్యమైనా, క్వాంటం మెకానిక్స్ ప్రకారం అది సాధ్యం కావచ్చు.]]
మరొక వింతైన విషయం [[quantum tunnelling|క్వాంటం టన్నెలింగ్]]. ఒక కణం తన శక్తి కంటే ఎక్కువ శక్తి ఉన్న అడ్డంకిని కూడా దాటి అవతలికి వెళ్లగలదు. సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రంలో ఇది అసాధ్యం, కణం అక్కడ చిక్కుకుపోవాలి. ఈ క్వాంటం టన్నెలింగ్ వల్లనే నక్షత్రాలలో కేంద్రక సంలీనం ([[nuclear fusion]]), రేడియోధార్మిక క్షయం వంటివి జరుగుతున్నాయి. స్కాన్నింగ్ టన్నెలింగ్ మైక్రోస్కోపీ వంటి ఆధునిక పరికరాలలో దీనిని వాడుతున్నారు.<ref> {{cite journal |last=Trixler |first=F. |title=Quantum tunnelling to the origin and evolution of life |journal=Current Organic Chemistry |date=2013 |volume=17 |number=16 |pages=1758–1770 |doi=10.2174/13852728113179990083 |pmid=24039543 |pmc=3768233}}</ref>

రెండు క్వాంటం వ్యవస్థలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసినప్పుడు [[quantum entanglement|క్వాంటం చిక్కుముడి]] (Quantum entanglement) ఏర్పడుతుంది. అంటే వాటి ధర్మాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఒక కణం గురించి తెలిస్తే, దానికి దూరంగా ఉన్న మరో కణం గురించి వెంటనే తెలిసిపోతుంది. ఎర్విన్ ష్రోడింగర్ దీనిని క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క అతి ముఖ్యమైన లక్షణంగా అభివర్ణించారు. దీని వల్ల క్వాంటం కంప్యూటింగ్, సురక్షితమైన క్వాంటం సమాచార మార్పిడి సాధ్యమవుతుంది. అయితే దీని ద్వారా కాంతి కంటే వేగంగా సమాచారాన్ని పంపడం సాధ్యం కాదు.<ref> {{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/entries/qt-entangle/ |first=Jeffrey |last=Bub |author-link=Jeffrey Bub |title=Quantum entanglement |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title-link=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-first=Edward N. |editor-last=Zalta |year=2019}}</ref>

క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే కేవలం మాటలు సరిపోవు, గణితం చాలా అవసరం. ఇందులో సంక్లిష్ట సంఖ్యలు, లీనియర్ ఆల్జీబ్రా, డిఫరెన్షియల్ ఈక్వేషన్స్ వంటివి వాడతారు. సామాన్య ప్రజలకు దీనిని వివరించడం కష్టమైన పని అని కార్ల్ సాగన్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు కూడా అభిప్రాయపడ్డారు.

== గణిత రూపం ==
క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క కఠినమైన గణిత రూపంలో, ఒక వ్యవస్థ యొక్క స్థితిని \psi అనే వెక్టర్ (vector) సూచిస్తుంది. ఇది [[Hilbert space|హిల్బర్ట్ స్పేస్]] (\mathcal H) అనే ప్రాంతానికి చెందుతుంది. ఈ వెక్టర్ ఎప్పుడూ ఒకటికి సమానంగా ఉండేలా సర్దుబాటు చేయబడుతుంది, అంటే \langle \psi, \psi \rangle = 1. ఈ హిల్బర్ట్ స్పేస్ స్వభావం ఆ వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఒక ఎలక్ట్రాన్ యొక్క స్పిన్ ([[spin]]) కోసం రెండు కోణాల వెక్టర్లను వాడతారు.<ref> {{Cite book|last=Holevo|first=Alexander S.|author-link=Alexander Holevo|title=Statistical Structure of Quantum Theory|publisher=Springer|series=Lecture Notes in Physics|year=2001|isbn=3-540-42082-7|oclc=318268606}}</ref>

మనం కొలిచే స్థానం, ద్రవ్యవేగం, శక్తి వంటి ధర్మాలను ఆపరేటర్లు ([[operators]]) సూచిస్తాయి. ఒక క్వాంటం స్థితిని కొలిచినప్పుడు వచ్చే ఫలితం ఆ ఆపరేటర్ యొక్క [[eigenvalue|ఐగన్ వాల్యూ]] అయి ఉంటుంది. కొలతకు ముందు ఆ స్థితి అనేక ఇతర స్థితుల కలయికగా ఉంటుంది, దీనిని [[quantum superposition|క్వాంటం సూపర్ పొజిషన్]] అంటారు. ఏదైనా కొలిచినప్పుడు ఏ ఫలితం వస్తుందో చెప్పేదే బోర్న్ నియమం.

కొలత జరిగిన తర్వాత, క్వాంటం స్థితి హఠాత్తుగా మారిపోతుంది. దీనిని [[Collapse of the wavefunction|తరంగ ప్రమేయం కుంచించుకుపోవడం]] (collapse) అంటారు. క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో ఫలితాలు ఎందుకు ఇలా అవకాశాల మీద ఆధారపడి ఉంటాయనేది చాలా చర్చనీయాంశమైన విషయం.

=== సమయం ప్రకారం మార్పు ===

ఒక క్వాంటం స్థితి కాలంతో పాటు ఎలా మారుతుందో ష్రోడింగర్ సమీకరణం చెబుతుంది:
i\hbar {\frac {\partial}{\partial t}} \psi (t) =H \psi (t).
ఇక్కడ H అనేది హ్యామిల్టోనియన్ ([[Hamiltonian]]),

ఇది వ్యవస్థ యొక్క మొత్తం శక్తిని సూచిస్తుంది. \hbar అనేది తగ్గించబడిన ప్లాంక్ స్థిరాంకం. ఈ సమీకరణం ఒక నిర్ణీత పద్ధతిలో పనిచేస్తుంది, అంటే ఒక సమయంలో ఉన్న స్థితి తెలిస్తే తర్వాత అది ఎలా ఉంటుందో మనం లెక్కించవచ్చు.

[[File:Atomic-orbital-clouds spd m0.png|thumb|upright=1.25|చిత్రం 1: హైడ్రోజన్ పరమాణువులోని ఎలక్ట్రాన్ యొక్క సాంద్రతలను చూపే తరంగ ప్రమేయాలు. పై నుండి కిందకు శక్తి స్థాయిలు మారుతున్నాయి. దట్టంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఎలక్ట్రాన్ ఉండే అవకాశం ఎక్కువ.]]

కొన్ని తరంగ ప్రమేయాలు కాలంతో పాటు మారవు. వీటిని స్థిరమైన స్థితులు అంటారు. ఉదాహరణకు, ఒక పరమాణువులో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ ఒక నిర్ణీత కక్ష్యలో తిరుగుతున్నట్లు కాకుండా, పరమాణు కేంద్రకం చుట్టూ ఒక మేఘంలా ఉంటుంది. దీనినే అటామిక్ ఆర్బిటాల్ ([[atomic orbital]]) అంటారు.

ష్రోడింగర్ సమీకరణానికి ఖచ్చితమైన పరిష్కారాలు కేవలం కొన్ని వ్యవస్థలకే ఉన్నాయి (ఉదా: హైడ్రోజన్ పరమాణువు, ఒక పెట్టెలో ఉన్న కణం). హీలియం వంటి పరమాణువులకు కూడా పూర్తిగా లెక్కించడం చాలా కష్టం. ఇలాంటి సందర్భాలలో శాస్త్రవేత్తలు అంచనా పద్ధతులను ([[perturbation theory]]) వాడుతారు.

== ఉదాహరణలు ==

=== స్వేచ్ఛా కణం ===
ఏలాంటి బాహ్య శక్తులు లేని కణాన్ని స్వేచ్ఛా కణం అంటారు. దీనికి కేవలం గతిజ శక్తి (kinetic energy) మాత్రమే ఉంటుంది. దీని తరంగ ప్రమేయం అనేక తరంగాల కలయికగా ఉంటుంది. ఒక కణం యొక్క స్థానాన్ని ఖచ్చితంగా చేస్తే దాని ద్రవ్యవేగం అనిశ్చితంగా మారుతుంది. ఇది అనిశ్చితి సూత్రానికి ఒక ఉదాహరణ. కాలం గడిచే కొద్దీ ఈ కణం యొక్క స్థితి మేఘంలా వ్యాపిస్తుంది, అంటే దాని స్థానంపై అనిశ్చితి పెరుగుతుంది.

=== పెట్టెలో కణం ===
ఒక కణాన్ని బయటకు వెళ్లలేని ఒక చిన్న పెట్టెలో ఉంచినట్లు ఊహిస్తే, దాని శక్తి స్థాయిలు విడివిడి విలువలలో ఉంటాయి. దీనినే ఎనర్జీ క్వాంటైజేషన్ అంటారు. ఆ కణం కొన్ని నిర్దిష్టమైన శక్తి స్థాయిలలో మాత్రమే ఉండగలదు. ఇది క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క అతి ముఖ్యమైన ఫలితం.

=== హార్మోనిక్ ఆసిలేటర్ ===
[[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|thumb|upright=1.35|right|స్ప్రింగ్‌కు కట్టిన బంతి ప్రవర్తన సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం (A-B) మరియు క్వాంటం మెకానిక్స్ (C-H) లో ఎలా ఉంటుందో ఇక్కడ చూడవచ్చు.]]
సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక స్ప్రింగ్‌కు కట్టిన బంతికి ఎలాంటి శక్తి అయినా ఉండవచ్చు. కానీ క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో అది కేవలం కొన్ని విడివిడి శక్తి స్థాయిలలోనే ఉంటుంది. దీనిని లెక్కించడానికి పాల్ డిరాక్ ఒక చక్కని పద్ధతిని కనిపెట్టారు.

== అన్వయాలు (Applications) ==

మన విశ్వంలోని ఎన్నో విషయాలను వివరించడంలో క్వాంటం మెకానిక్స్ అద్భుత విజయం సాధించింది. ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్లు వంటి కణాల ప్రవర్తనను ఇది మాత్రమే వివరించగలదు. ఆధునిక సాంకేతికతలో దీని పాత్ర చాలా పెద్దది:

[[transistor|ట్రాన్సిస్టర్లు]] మరియు కంప్యూటర్ చిప్స్ (microchips).

[[laser|లేజర్లు]] మరియు ఎల్.ఈ.డీ (LED) లైట్లు.

[[magnetic resonance imaging|MRI]] వంటి వైద్య పరికరాలు.

పదార్థ విజ్ఞానం మరియు రసాయన శాస్త్రం.

డీఎన్ఏ (DNA) వంటి జీవ అణువుల ప్రవర్తన.

== తాత్విక చిక్కులు ==
{{Main|Interpretations of quantum mechanics}}

క్వాంటం మెకానిక్స్ ఫలితాలు చాలా వింతగా ఉండటంతో శాస్త్రవేత్తల మధ్య పెద్ద చర్చలు జరిగాయి. ముఖ్యంగా ఐన్‌స్టీన్ మరియు నీల్స్ బోర్ మధ్య జరిగిన చర్చలు ప్రసిద్ధమైనవి. ఐన్‌స్టీన్ "దేవుడు పాచికలు ఆడడు" అని అంటే, క్వాంటం మెకానిక్స్ కేవలం అవకాశాల మీద ఆధారపడి ఉండటాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించారు.

నేడు క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను అర్థం చేసుకోవడానికి అనేక వివరణలు ఉన్నాయి:

'''కోపెన్‌హాగన్ వివరణ''': ఇది అత్యంత ప్రజాదరణ పొందినది. దీని ప్రకారం అనిశ్చితి అనేది ప్రకృతి సిద్ధమైన ధర్మం.

'''మెనీ వరల్డ్స్ (అనేక ప్రపంచాల) వివరణ''': ప్రతీ క్వాంటం అవకాశం ఒక కొత్త సమాంతర విశ్వాన్ని సృష్టిస్తుందని ఇది చెబుతుంది.

'''బొహ్మియన్ మెకానిక్స్''': ఇది ఒక నిర్ణీత పద్ధతిని సూచిస్తుంది, కానీ దీనికి కొన్ని వేరే సమస్యలు ఉన్నాయి.

ఇప్పటికీ క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను పూర్తిగా అర్థం చేసుకున్న వారు ఎవరూ లేరని రిచర్డ్ ఫేన్మాన్ వంటి గొప్ప శాస్త్రవేత్తలు కూడా అనేవారు.

'''క్వాంటం మెకానిక్స్''' (Quantum mechanics) అనేది పదార్థం, కాంతి యొక్క ప్రవర్తనను వివరించే ఒక ప్రాథమిక భౌతిక శాస్త్ర [[Scientific theory|సిద్ధాంతం]]. దీని అసాధారణ లక్షణాలు సాధారణంగా [[atom|పరమాణువు]] స్థాయి లేదా అంతకంటే తక్కువ స్థాయిలో కనిపిస్తాయి.<ref> {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard |last2=Leighton |first2=Robert |last3=Sands |first3=Matthew |title=The Feynman Lectures on Physics |volume=3 |publisher=California Institute of Technology |date=1964 |url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |access-date=19 December 2020}} Reprinted, Addison-Wesley, 1989, {{isbn|978-0-201-50064-6}}{{rp|1.1}}</ref> ఇది మొత్తం '''క్వాంటం భౌతిక శాస్త్రానికి''' (Quantum physics) పునాది. ఇందులో [[quantum chemistry|క్వాంటం రసాయన శాస్త్రం]], [[quantum biology|క్వాంటం జీవశాస్త్రం]], [[quantum field theory|క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ]], [[quantum technology|క్వాంటం సాంకేతికత]], [[quantum information science|క్వాంటం సమాచార విజ్ఞానం]] వంటి రంగాలు కలిసి ఉన్నాయి.

సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం ([[classical physics]]) వివరించలేని అనేక విషయాలను క్వాంటం మెకానిక్స్ వివరిస్తుంది. సాధారణ పరిమాణంలో ఉండే వస్తువుల గురించి సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం బాగానే చెబుతుంది. కానీ, చాలా చిన్నవైన పరమాణువుల ([[subatomic]]) స్థాయిలో అది సరిగ్గా పనిచేయదు. క్వాంటం మెకానిక్స్ నుండి ఒక అంచనాగా సాంప్రదాయ మెకానిక్స్‌ను పొందవచ్చు. ఇది సాధారణ వస్తువుల విషయంలో సరిపోతుంది.<ref> {{cite journal |last1=Jaeger |first1=Gregg |title=What in the (quantum) world is macroscopic? |journal=American Journal of Physics |date=September 2014 |volume=82 |issue=9 |pages=896–905 |doi=10.1119/1.4878358 |bibcode=2014AmJPh..82..896J}}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist}}

క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం

2026-03-16T07:07:28Z

WikiPBR: Created page with " File:Hydrogen_Density_Plots.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hydrogen_Density_Plots.png|thumb|వివిధ శక్తి స్థాయిలలో హైడ్రోజన్ అణువులో ఎలక్ట్రాన్ వేవ్ విధులు. క్వాంటం మెకానిక్స్ అంతరిక్షంలో కణం ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని అంచనా వేయదు, వ..."

[[File:Hydrogen_Density_Plots.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hydrogen_Density_Plots.png|thumb|వివిధ శక్తి స్థాయిలలో హైడ్రోజన్ అణువులో ఎలక్ట్రాన్ వేవ్ విధులు. క్వాంటం మెకానిక్స్ అంతరిక్షంలో కణం ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని అంచనా వేయదు, వివిధ ప్రదేశాలలో దానిని కనుగొనే సంభావ్యత మాత్రమే. ప్రకాశవంతమైన ప్రాంతాలు ఎలక్ట్రాన్‌ను కనుగొనే అధిక సంభావ్యతను సూచిస్తాయి.]]

'''క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం''' చాలా చిన్న [[శాస్త్రం]].శాస్త్రీయ సూత్రాల శరీరం అనేది విషయం యెుక్క ప్రవర్తన, [[అణువు]]లు, ఉపఅణుకణ స్ధాయిలోని శక్తి దాని పరస్పరను వివరిస్తుంది. ఒక స్ధాయిలో మానవ అనుభవం తెలిసిన పదార్థం, శక్తి సహాయంతో ఖగోళ వస్తువుల ప్రవర్తనను వివరిస్తుంది. ఇది ఆధునిక శాస్త్రం, సాంకేతికపరిజ్ఞానం కొలతను తెలియచేస్తుంది. 19వ శాతబ్ధం చివరిలో శాస్త్రవేత్తలు ప్రామాణిక భౌతిక శాస్త్రం వివరించలేని విధంగా పెద్ద, చిన్న ప్రపంచాల దృగ్విషయాలను కనుగొన్నారు. థామస్ కున్ యెుక్క [[తత్వశాస్త్రం]] వివరించినట్లుగా నిబంధనలకు వస్తున్న పరిమితులను కలిగివున్న సైంటిఫిక్ రివల్యూషన్ నిర్మాణం, సిద్దాంతం మొదటి ప్రధాన భౌతిక విప్లవంకి దారి తీసింది.క్వాంటం మెకానిక్ అభివృద్ధి సాపేక్షతతో శాస్త్రీయ రూపవళి షిఫ్ట్ ను రూపొందించారు.ఆ ఆర్టికల్ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు సంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్ర పరిమితులను ఎలా కనుగొన్నారో, క్వాంటం సిద్ధాంతం ప్రధాన భావనల అభివృద్ధిని 20వ శతాబ్ద ప్రారంభ దశలలో ఎలా భర్తీ చేశారో వివరించారు.క్వాంటం అంటే కొంత మొత్తంలో ఏదైనా భౌతిక పరిధి పరస్పర చర్య లోని సంబద్ధత.పదార్దం యెుక్క కొన్ని లక్షణాలు మాత్రమే వివిక్త విలువలు తీసుకుంటాయి. కొన్ని అంశాలలోని కణాలలో, ఇతర అంశాలలోని తరంగాలలో లైట్ ప్రవర్తిస్తుంది.పదార్ద కణాలు అయిన [[ఎలక్ట్రాన్లు]], [[అణువులు]] తరంగ ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి.కొన్ని కాంతి మూలాలు, అయిన నియాన్ లైట్లు సహా కాంతి యొక్క నిర్దిష్ట వివిక్త పౌనఃపున్యాలను ఇవ్వలేకపోతున్నాయి. క్వాంటం మెకానిక్స్, అన్ని ఇతర రకాల విద్యుదయస్కాంత వికిరణంతోపాటు కాంతిని చూపిస్తుంది. ఈ కాంతి అనేది విచక్షణ ప్రమాలలో వస్తుంది. దీనినే ఫోటాన్లు అంటారు,, దాని శక్తిని, రంగుని,, వర్ణపట తీవ్రతలను ఊహిస్తుంది.క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క కొన్ని విషయములు విరుద్ధమైనవని అనిపిస్తాయి. ఎందుకంటే క్వాంటం మెకానిక్స్ పెద్ద ప్రమాణాల పొడవును వర్ణించేందుకు చాలా భిన్నంగా ప్రవర్తిస్తాయి.రిచర్డ్ ఫేన్మాన్, మాటల్లో, ఉదాహరణకు, క్వాంటమ్ మెకానిక్స్ అనిశ్చితి సూత్రం అంటే మరింత దగ్గరగా ఉండే పిన్స్ అనే ఒక కొలత, అదే కణ సంబంధించిన తక్కువ కచ్చితమైన మరొక కొలతగా మారింది.

== చరిత్ర ==
క్వాంటం మెకానిక్స్ చరిత్ర ఆధునిక [[భౌతికశాస్త్రం]] చరిత్రలో ఒక ప్రాథమిక భాగంగా చెప్పవచ్చు.క్వాంటం మెకానిక్స్ 'చరిత్రా', అనేది క్వాంటం రసాయనశాస్త్రం చరిత్రతో కలుపుతుంది. వివిధ శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలుతో ఇది ప్రారంభమైంది.మైకేల్ ఫెరడే కాథోడ్ కిరణాలను 1838 ఆవిష్కరించారు:గుస్తావ్ కిర్చోప్ చే కృష్ణ వస్తువు వికిరణం అనే సమస్య 1859-60, [[శీతాకాలం]]లో ప్రకటించబడింది:లుడ్విగ్ బోల్ట్జమాన్ 1877 సలహా ప్రకారం, ఒక భౌతిక వ్యవస్థ యొక్క శక్తి స్థితులు విలక్షణమైనవి. కాంతివిద్యుత్ ప్రభావం 1887 లో హెన్రిచ్ హెర్ట్జ్ చే ఆవిష్కరించ బడింది.
<ref> {{cite journal |author-link1=Max Born |last=Born |first=M. |title=Zur Quantenmechanik der Stoßvorgänge |trans-title=On the Quantum Mechanics of Collision Processes |journal=Zeitschrift für Physik |volume=37 |pages=863–867 |year=1926 |doi=10.1007/BF01397477 |bibcode=1926ZPhy...37..863B |issue=12 |s2cid=119896026 |issn=1434-6001 |language=de}}</ref>

క్వాంటం మెకానిక్స్ 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పుట్టింది. 17వ శతాబ్దంలోనే కాంతి తరంగంలా ప్రవర్తిస్తుందని కొందరు చెప్పారు. 1803లో థామస్ యంగ్ చేసిన ప్రయోగంతో అది ఖరారైంది. 1900లో మాక్స్ ప్లాంక్ శక్తి అనేది చిన్న చిన్న పొట్లాలుగా (క్వాంటా) ఉంటుందని చెప్పాడు. మొదట్లో ఆయన దీనిని ఒక గణిత ట్రిక్ అనుకున్నాడు, కానీ అది ఒక గొప్ప ఆవిష్కరణ అని తర్వాత తెలిసింది. ఐన్‌స్టీన్ ఈ విషయాన్ని ఉపయోగించి కాంతి కూడా కణాల (ఫోటాన్లు) రూపంలో ఉంటుందని నిరూపించాడు.

1920వ దశకంలో లూయిస్ డి బ్రోగ్లీ పదార్థానికి కూడా తరంగ లక్షణాలు ఉంటాయని చెప్పాడు. ఆ తర్వాత హైసెన్‌బర్గ్, ష్రోడింగర్ వంటి వారు దీనిని ఒక పూర్తి స్థాయి శాస్త్రంగా మార్చారు. 1927లో జరిగిన సోల్వే కాన్ఫరెన్స్ దీనికి ప్రపంచ గుర్తింపు తెచ్చింది. ఆ తర్వాత డిరాక్, వాన్ న్యూమాన్ వంటి వారు దీనికి ఒక పటిష్టమైన గణిత రూపాన్ని ఇచ్చారు.
{{Quantum mechanics}}

'''క్వాంటం వ్యవస్థలు''' (Quantum systems) నిర్దిష్టమైన శక్తులు లేదా విలువలను కలిగి ఉంటాయి. వీటిని [[Quantization (physics)|క్వాంటైజ్డ్]] విలువలు అంటారు. అంటే శక్తి, ద్రవ్యవేగం ([[momentum]]), కోణీయ ద్రవ్యవేగం వంటివి విడివిడి విలువలలో ఉంటాయి. సాంప్రదాయ వ్యవస్థలలో ఇవి నిరంతరంగా (continuously) ఉంటాయి, కానీ క్వాంటం వ్యవస్థలలో అలా ఉండవు. క్వాంటం వ్యవస్థలు అటు కణాలుగా ([[particle]]), ఇటు తరంగాలుగా ([[wave]]) కూడా ప్రవర్తిస్తాయి. దీనినే [[wave–particle duality|తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి]] అంటారు. ఒక కణం యొక్క భౌతిక విలువలను అది కొలవకముందే ఖచ్చితంగా అంచనా వేయడానికి కొన్ని పరిమితులు ఉంటాయి. దీనిని [[uncertainty principle|అనిశ్చితి సూత్రం]] అంటారు.

సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం వివరించలేని కొన్ని పరిశీలనల నుండి క్వాంటం మెకానిక్స్ పుట్టింది. 1900లో [[Max Planck|మాక్స్ ప్లాంక్]] చెప్పిన [[black-body radiation|కృష్ణ వస్తువు వికిరణం]] సమస్య పరిష్కారం, 1905లో [[Albert Einstein|ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] రాసిన [[Annus Mirabilis papers#Photoelectric effect|ఫోటో ఎలక్ట్రిక్ ప్రభావం]] వంటివి దీనికి పునాది వేశాయి. ఈ పాత ప్రయత్నాలను "[[old quantum theory|పాత క్వాంటం సిద్ధాంతం]]" అని పిలుస్తారు. ఆ తర్వాత 1920వ దశకం మధ్యలో [[Niels Bohr|నీల్స్ బోర్]], [[Erwin Schrödinger|ఎర్విన్ ష్రోడింగర్]], [[Werner Heisenberg|వెర్నర్ హైసెన్‌బర్గ్]], [[Max Born|మాక్స్ బోర్న్]], [[Paul Dirac|పాల్ డిరాక్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు దీనిని పూర్తి స్థాయిలో అభివృద్ధి చేశారు. ఆధునిక సిద్ధాంతం వివిధ గణిత పద్ధతుల ద్వారా వివరించబడింది. ఇందులో [[wave function|తరంగ ప్రమేయం]] (wave function) అనే గణితం ముఖ్యమైనది. ఇది ఒక కణం యొక్క శక్తి, ద్రవ్యవేగం వంటి విలువలను పొందే అవకాశాలను ([[probability amplitudes]]) తెలియజేస్తుంది.
== అవలోకనం ప్రాథమిక భావనలు ==

క్వాంటం మెకానిక్స్ భౌతిక వ్యవస్థల లక్షణాలను, ప్రవర్తనను లెక్కించడానికి సహాయపడుతుంది. ఇది సాధారణంగా పరమాణువులు ([[atoms]]), అణువులు ([[molecules]]), ఉప-పరమాణు కణాల ([[subatomic particles]]) వంటి సూక్ష్మ వ్యవస్థలకు వర్తిస్తుంది. వేల సంఖ్యలో పరమాణువులు ఉన్న సంక్లిష్ట అణువులకు కూడా ఇది వర్తిస్తుందని నిరూపించబడింది.<ref> {{cite journal |author=Fein |first1=Yaakov Y. |last2=Geyer |first2=Philipp |last3=Zwick |first3=Patrick |last4=Kiałka |first4=Filip |last5=Pedalino |first5=Sebastian |last6=Mayor |first6=Marcel |last7=Gerlich |first7=Stefan |last8=Arndt |first8=Markus |date=September 2019 |title=Quantum superposition of molecules beyond 25 kDa |journal=Nature Physics |volume=15 |issue=12 |pages=1242–1245 |bibcode=2019NatPh..15.1242F |doi=10.1038/s41567-019-0663-9 |s2cid=203638258}}</ref> అయితే మానవుల వంటి పెద్ద జీవులకు దీనిని వర్తింపజేయడం వల్ల కొన్ని తాత్విక చిక్కులు వస్తాయి. విశ్వం మొత్తానికి దీనిని వర్తింపజేయడం అనేది ఇంకా పరిశోధనలో ఉన్న విషయం.<ref> {{cite journal |last1=Bojowald |first1=Martin |title=Quantum cosmology: a review |journal=Reports on Progress in Physics |date=2015 |volume=78 |issue=2 |article-number=023901 |doi=10.1088/0034-4885/78/2/023901 |pmid=25582917 |arxiv=1501.04899 |bibcode=2015RPPh...78b3901B |s2cid=18463042}}</ref> క్వాంటం మెకానిక్స్ అంచనాలు ప్రయోగపూర్వకంగా చాలా ఖచ్చితంగా నిరూపించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, కాంతి మరియు పదార్థం మధ్య జరిగే చర్యను వివరించే [[quantum electrodynamics|క్వాంటం ఎలక్ట్రోడైనమిక్స్]] (QED) అంచనాలు ఎలక్ట్రాన్ అయస్కాంత ధర్మాలను 1012 లో ఒక వంతు ఖచ్చితత్వంతో తెలియజేస్తాయి.<ref> {{cite journal |first1=X. |last1=Fan |first2=T. G. |last2=Myers |first3=B. A. D. |last3=Sukra |first4=G. |last4=Gabrielse |title=Measurement of the Electron Magnetic Moment |journal=Physical Review Letters |volume=130 |article-number=071801 |date=2023-02-13 |issue=7 |doi=10.1103/PhysRevLett.130.071801 |pmid=36867820 |arxiv=2209.13084 |bibcode=2023PhRvL.130g1801F}}</ref>

ఈ సిద్ధాంతం యొక్క ఒక ముఖ్య లక్షణం ఏమిటంటే, ఇది భవిష్యత్తులో ఏం జరుగుతుందో ఖచ్చితంగా చెప్పలేదు, కేవలం అవకాశాలను (probabilities) మాత్రమే చెబుతుంది. గణితశాస్త్ర పరంగా, ఈ అవకాశాన్ని ఒక సంక్లిష్ట సంఖ్య ([[complex number]]) యొక్క వర్గం (square) ద్వారా లెక్కిస్తారు. దీనిని [[Born rule|బోర్న్ నియమం]] అంటారు. ఉదాహరణకు, ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను ఒక తరంగ ప్రమేయం ద్వారా వివరించవచ్చు. ఈ ప్రమేయం ఎలక్ట్రాన్ ఎక్కడ ఉండే అవకాశం ఉందో తెలియజేస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్ ఖచ్చితంగా ఎక్కడ ఉంటుందో ఏ సిద్ధాంతం చెప్పలేదు. ఒక సమయంలో ఉన్న అవకాశాలను మరొక సమయంలో ఉండే అవకాశాలతో [[Schrödinger equation|ష్రోడింగర్ సమీకరణం]] అనుసంధానిస్తుంది.{{rp|67–87}}

క్వాంటం మెకానిక్స్ నియమాల వల్ల ఒక కణం యొక్క స్థానాన్ని ([[position]]), ద్రవ్యవేగాన్ని ([[momentum]]) ఒకేసారి ఖచ్చితంగా కొలవడం సాధ్యం కాదు. దీనినే హైసెన్‌బర్గ్ అనిశ్చితి సూత్రం అంటారు. ఎంత జాగ్రత్తగా ప్రయోగాలు చేసినా ఈ రెండింటినీ ఒకేసారి ఖచ్చితంగా చెప్పలేము.{{rp|427–435}}

[[File:Double-slit.svg|thumb|left|upright=1.2|[[double-slit experiment|ద్వి-చీలిక ప్రయోగం]] యొక్క వివరణ]]
క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో మరొక ముఖ్యమైన విషయం [[quantum interference|క్వాంటం వ్యతికరణం]]. దీనిని ద్వి-చీలిక ప్రయోగం (double-slit experiment) ద్వారా వివరించవచ్చు. ఒక లేజర్ కాంతిని రెండు చిన్న రంధ్రాలు (చీలికలు) ఉన్న ప్లేట్ మీద పడేలా చేస్తే, ఆ రంధ్రాల నుండి వచ్చిన కాంతి వెనుక ఉన్న తెరపై వెలుగు, చీకటి పట్టీలను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది కాంతి తరంగంలా ప్రవర్తించడం వల్ల జరుగుతుంది. కానీ, ఆ తెరపై కాంతి పడేటప్పుడు విడివిడి కణాలుగా (ఫోటాన్లుగా) పడుతుంది. ప్రతీ ఫోటాన్ ఏదో ఒక రంధ్రం గుండానే వెళ్తుంది. కానీ మనం ఏ రంధ్రం నుండి వెళ్తుందో గమనిస్తే, ఆ వ్యతికరణ పద్ధతి కనిపించదు. ఈ ప్రవర్తననే తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి అంటారు. కాంతి మాత్రమే కాదు, ఎలక్ట్రాన్లు, అణువులు కూడా ఇలాగే ప్రవర్తిస్తాయి.<ref> {{cite book |last1=Lederman |first1=Leon M. |url=https://books.google.com/books?id=qY_yOwHg_WYC&pg=PA102 |title=Quantum Physics for Poets |first2=Christopher T. |last2=Hill |publisher=Prometheus Books |year=2011 |isbn=978-1-61614-281-0 |location=US}}{{rp|102–111}}</ref> {{rp|1.1–1.8}}</ref>

[[File:QuantumTunnel.jpg|left|thumb|upright=1.2|[[quantum tunneling|క్వాంటం టన్నెలింగ్]] యొక్క సాధారణ చిత్రం. ఒక కణం గోడను దాటడం అసాధ్యమైనా, క్వాంటం మెకానిక్స్ ప్రకారం అది సాధ్యం కావచ్చు.]]
మరొక వింతైన విషయం [[quantum tunnelling|క్వాంటం టన్నెలింగ్]]. ఒక కణం తన శక్తి కంటే ఎక్కువ శక్తి ఉన్న అడ్డంకిని కూడా దాటి అవతలికి వెళ్లగలదు. సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రంలో ఇది అసాధ్యం, కణం అక్కడ చిక్కుకుపోవాలి. ఈ క్వాంటం టన్నెలింగ్ వల్లనే నక్షత్రాలలో కేంద్రక సంలీనం ([[nuclear fusion]]), రేడియోధార్మిక క్షయం వంటివి జరుగుతున్నాయి. స్కాన్నింగ్ టన్నెలింగ్ మైక్రోస్కోపీ వంటి ఆధునిక పరికరాలలో దీనిని వాడుతున్నారు.<ref> {{cite journal |last=Trixler |first=F. |title=Quantum tunnelling to the origin and evolution of life |journal=Current Organic Chemistry |date=2013 |volume=17 |number=16 |pages=1758–1770 |doi=10.2174/13852728113179990083 |pmid=24039543 |pmc=3768233}}</ref>

రెండు క్వాంటం వ్యవస్థలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసినప్పుడు [[quantum entanglement|క్వాంటం చిక్కుముడి]] (Quantum entanglement) ఏర్పడుతుంది. అంటే వాటి ధర్మాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. ఒక కణం గురించి తెలిస్తే, దానికి దూరంగా ఉన్న మరో కణం గురించి వెంటనే తెలిసిపోతుంది. ఎర్విన్ ష్రోడింగర్ దీనిని క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క అతి ముఖ్యమైన లక్షణంగా అభివర్ణించారు. దీని వల్ల క్వాంటం కంప్యూటింగ్, సురక్షితమైన క్వాంటం సమాచార మార్పిడి సాధ్యమవుతుంది. అయితే దీని ద్వారా కాంతి కంటే వేగంగా సమాచారాన్ని పంపడం సాధ్యం కాదు.<ref> {{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/entries/qt-entangle/ |first=Jeffrey |last=Bub |author-link=Jeffrey Bub |title=Quantum entanglement |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title-link=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-first=Edward N. |editor-last=Zalta |year=2019}}</ref>

క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే కేవలం మాటలు సరిపోవు, గణితం చాలా అవసరం. ఇందులో సంక్లిష్ట సంఖ్యలు, లీనియర్ ఆల్జీబ్రా, డిఫరెన్షియల్ ఈక్వేషన్స్ వంటివి వాడతారు. సామాన్య ప్రజలకు దీనిని వివరించడం కష్టమైన పని అని కార్ల్ సాగన్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు కూడా అభిప్రాయపడ్డారు.

== గణిత రూపం ==
క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క కఠినమైన గణిత రూపంలో, ఒక వ్యవస్థ యొక్క స్థితిని \psi అనే వెక్టర్ (vector) సూచిస్తుంది. ఇది [[Hilbert space|హిల్బర్ట్ స్పేస్]] (\mathcal H) అనే ప్రాంతానికి చెందుతుంది. ఈ వెక్టర్ ఎప్పుడూ ఒకటికి సమానంగా ఉండేలా సర్దుబాటు చేయబడుతుంది, అంటే \langle \psi, \psi \rangle = 1. ఈ హిల్బర్ట్ స్పేస్ స్వభావం ఆ వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఒక ఎలక్ట్రాన్ యొక్క స్పిన్ ([[spin]]) కోసం రెండు కోణాల వెక్టర్లను వాడతారు.<ref> {{Cite book|last=Holevo|first=Alexander S.|author-link=Alexander Holevo|title=Statistical Structure of Quantum Theory|publisher=Springer|series=Lecture Notes in Physics|year=2001|isbn=3-540-42082-7|oclc=318268606}}</ref>

మనం కొలిచే స్థానం, ద్రవ్యవేగం, శక్తి వంటి ధర్మాలను ఆపరేటర్లు ([[operators]]) సూచిస్తాయి. ఒక క్వాంటం స్థితిని కొలిచినప్పుడు వచ్చే ఫలితం ఆ ఆపరేటర్ యొక్క [[eigenvalue|ఐగన్ వాల్యూ]] అయి ఉంటుంది. కొలతకు ముందు ఆ స్థితి అనేక ఇతర స్థితుల కలయికగా ఉంటుంది, దీనిని [[quantum superposition|క్వాంటం సూపర్ పొజిషన్]] అంటారు. ఏదైనా కొలిచినప్పుడు ఏ ఫలితం వస్తుందో చెప్పేదే బోర్న్ నియమం.

కొలత జరిగిన తర్వాత, క్వాంటం స్థితి హఠాత్తుగా మారిపోతుంది. దీనిని [[Collapse of the wavefunction|తరంగ ప్రమేయం కుంచించుకుపోవడం]] (collapse) అంటారు. క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో ఫలితాలు ఎందుకు ఇలా అవకాశాల మీద ఆధారపడి ఉంటాయనేది చాలా చర్చనీయాంశమైన విషయం.

=== సమయం ప్రకారం మార్పు ===

ఒక క్వాంటం స్థితి కాలంతో పాటు ఎలా మారుతుందో ష్రోడింగర్ సమీకరణం చెబుతుంది:
i\hbar {\frac {\partial}{\partial t}} \psi (t) =H \psi (t).
ఇక్కడ H అనేది హ్యామిల్టోనియన్ ([[Hamiltonian]]),

ఇది వ్యవస్థ యొక్క మొత్తం శక్తిని సూచిస్తుంది. \hbar అనేది తగ్గించబడిన ప్లాంక్ స్థిరాంకం. ఈ సమీకరణం ఒక నిర్ణీత పద్ధతిలో పనిచేస్తుంది, అంటే ఒక సమయంలో ఉన్న స్థితి తెలిస్తే తర్వాత అది ఎలా ఉంటుందో మనం లెక్కించవచ్చు.

[[File:Atomic-orbital-clouds spd m0.png|thumb|upright=1.25|చిత్రం 1: హైడ్రోజన్ పరమాణువులోని ఎలక్ట్రాన్ యొక్క సాంద్రతలను చూపే తరంగ ప్రమేయాలు. పై నుండి కిందకు శక్తి స్థాయిలు మారుతున్నాయి. దట్టంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఎలక్ట్రాన్ ఉండే అవకాశం ఎక్కువ.]]

కొన్ని తరంగ ప్రమేయాలు కాలంతో పాటు మారవు. వీటిని స్థిరమైన స్థితులు అంటారు. ఉదాహరణకు, ఒక పరమాణువులో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ ఒక నిర్ణీత కక్ష్యలో తిరుగుతున్నట్లు కాకుండా, పరమాణు కేంద్రకం చుట్టూ ఒక మేఘంలా ఉంటుంది. దీనినే అటామిక్ ఆర్బిటాల్ ([[atomic orbital]]) అంటారు.

ష్రోడింగర్ సమీకరణానికి ఖచ్చితమైన పరిష్కారాలు కేవలం కొన్ని వ్యవస్థలకే ఉన్నాయి (ఉదా: హైడ్రోజన్ పరమాణువు, ఒక పెట్టెలో ఉన్న కణం). హీలియం వంటి పరమాణువులకు కూడా పూర్తిగా లెక్కించడం చాలా కష్టం. ఇలాంటి సందర్భాలలో శాస్త్రవేత్తలు అంచనా పద్ధతులను ([[perturbation theory]]) వాడుతారు.

== ఉదాహరణలు ==

=== స్వేచ్ఛా కణం ===
ఏలాంటి బాహ్య శక్తులు లేని కణాన్ని స్వేచ్ఛా కణం అంటారు. దీనికి కేవలం గతిజ శక్తి (kinetic energy) మాత్రమే ఉంటుంది. దీని తరంగ ప్రమేయం అనేక తరంగాల కలయికగా ఉంటుంది. ఒక కణం యొక్క స్థానాన్ని ఖచ్చితంగా చేస్తే దాని ద్రవ్యవేగం అనిశ్చితంగా మారుతుంది. ఇది అనిశ్చితి సూత్రానికి ఒక ఉదాహరణ. కాలం గడిచే కొద్దీ ఈ కణం యొక్క స్థితి మేఘంలా వ్యాపిస్తుంది, అంటే దాని స్థానంపై అనిశ్చితి పెరుగుతుంది.

=== పెట్టెలో కణం ===
ఒక కణాన్ని బయటకు వెళ్లలేని ఒక చిన్న పెట్టెలో ఉంచినట్లు ఊహిస్తే, దాని శక్తి స్థాయిలు విడివిడి విలువలలో ఉంటాయి. దీనినే ఎనర్జీ క్వాంటైజేషన్ అంటారు. ఆ కణం కొన్ని నిర్దిష్టమైన శక్తి స్థాయిలలో మాత్రమే ఉండగలదు. ఇది క్వాంటం మెకానిక్స్ యొక్క అతి ముఖ్యమైన ఫలితం.

=== హార్మోనిక్ ఆసిలేటర్ ===
[[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|thumb|upright=1.35|right|స్ప్రింగ్‌కు కట్టిన బంతి ప్రవర్తన సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం (A-B) మరియు క్వాంటం మెకానిక్స్ (C-H) లో ఎలా ఉంటుందో ఇక్కడ చూడవచ్చు.]]
సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక స్ప్రింగ్‌కు కట్టిన బంతికి ఎలాంటి శక్తి అయినా ఉండవచ్చు. కానీ క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో అది కేవలం కొన్ని విడివిడి శక్తి స్థాయిలలోనే ఉంటుంది. దీనిని లెక్కించడానికి పాల్ డిరాక్ ఒక చక్కని పద్ధతిని కనిపెట్టారు.

== అన్వయాలు (Applications) ==

మన విశ్వంలోని ఎన్నో విషయాలను వివరించడంలో క్వాంటం మెకానిక్స్ అద్భుత విజయం సాధించింది. ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్లు వంటి కణాల ప్రవర్తనను ఇది మాత్రమే వివరించగలదు. ఆధునిక సాంకేతికతలో దీని పాత్ర చాలా పెద్దది:

[[transistor|ట్రాన్సిస్టర్లు]] మరియు కంప్యూటర్ చిప్స్ (microchips).

[[laser|లేజర్లు]] మరియు ఎల్.ఈ.డీ (LED) లైట్లు.

[[magnetic resonance imaging|MRI]] వంటి వైద్య పరికరాలు.

పదార్థ విజ్ఞానం మరియు రసాయన శాస్త్రం.

డీఎన్ఏ (DNA) వంటి జీవ అణువుల ప్రవర్తన.

== తాత్విక చిక్కులు ==
{{Main|Interpretations of quantum mechanics}}

క్వాంటం మెకానిక్స్ ఫలితాలు చాలా వింతగా ఉండటంతో శాస్త్రవేత్తల మధ్య పెద్ద చర్చలు జరిగాయి. ముఖ్యంగా ఐన్‌స్టీన్ మరియు నీల్స్ బోర్ మధ్య జరిగిన చర్చలు ప్రసిద్ధమైనవి. ఐన్‌స్టీన్ "దేవుడు పాచికలు ఆడడు" అని అంటే, క్వాంటం మెకానిక్స్ కేవలం అవకాశాల మీద ఆధారపడి ఉండటాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించారు.

నేడు క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను అర్థం చేసుకోవడానికి అనేక వివరణలు ఉన్నాయి:

'''కోపెన్‌హాగన్ వివరణ''': ఇది అత్యంత ప్రజాదరణ పొందినది. దీని ప్రకారం అనిశ్చితి అనేది ప్రకృతి సిద్ధమైన ధర్మం.

'''మెనీ వరల్డ్స్ (అనేక ప్రపంచాల) వివరణ''': ప్రతీ క్వాంటం అవకాశం ఒక కొత్త సమాంతర విశ్వాన్ని సృష్టిస్తుందని ఇది చెబుతుంది.

'''బొహ్మియన్ మెకానిక్స్''': ఇది ఒక నిర్ణీత పద్ధతిని సూచిస్తుంది, కానీ దీనికి కొన్ని వేరే సమస్యలు ఉన్నాయి.

ఇప్పటికీ క్వాంటం మెకానిక్స్‌ను పూర్తిగా అర్థం చేసుకున్న వారు ఎవరూ లేరని రిచర్డ్ ఫేన్మాన్ వంటి గొప్ప శాస్త్రవేత్తలు కూడా అనేవారు.

'''క్వాంటం మెకానిక్స్''' (Quantum mechanics) అనేది పదార్థం, కాంతి యొక్క ప్రవర్తనను వివరించే ఒక ప్రాథమిక భౌతిక శాస్త్ర [[Scientific theory|సిద్ధాంతం]]. దీని అసాధారణ లక్షణాలు సాధారణంగా [[atom|పరమాణువు]] స్థాయి లేదా అంతకంటే తక్కువ స్థాయిలో కనిపిస్తాయి.<ref> {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard |last2=Leighton |first2=Robert |last3=Sands |first3=Matthew |title=The Feynman Lectures on Physics |volume=3 |publisher=California Institute of Technology |date=1964 |url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |access-date=19 December 2020}} Reprinted, Addison-Wesley, 1989, {{isbn|978-0-201-50064-6}}{{rp|1.1}}</ref> ఇది మొత్తం '''క్వాంటం భౌతిక శాస్త్రానికి''' (Quantum physics) పునాది. ఇందులో [[quantum chemistry|క్వాంటం రసాయన శాస్త్రం]], [[quantum biology|క్వాంటం జీవశాస్త్రం]], [[quantum field theory|క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ]], [[quantum technology|క్వాంటం సాంకేతికత]], [[quantum information science|క్వాంటం సమాచార విజ్ఞానం]] వంటి రంగాలు కలిసి ఉన్నాయి.

సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం ([[classical physics]]) వివరించలేని అనేక విషయాలను క్వాంటం మెకానిక్స్ వివరిస్తుంది. సాధారణ పరిమాణంలో ఉండే వస్తువుల గురించి సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం బాగానే చెబుతుంది. కానీ, చాలా చిన్నవైన పరమాణువుల ([[subatomic]]) స్థాయిలో అది సరిగ్గా పనిచేయదు. క్వాంటం మెకానిక్స్ నుండి ఒక అంచనాగా సాంప్రదాయ మెకానిక్స్‌ను పొందవచ్చు. ఇది సాధారణ వస్తువుల విషయంలో సరిపోతుంది.<ref> {{cite journal |last1=Jaeger |first1=Gregg |title=What in the (quantum) world is macroscopic? |journal=American Journal of Physics |date=September 2014 |volume=82 |issue=9 |pages=896–905 |doi=10.1119/1.4878358 |bibcode=2014AmJPh..82..896J}}</ref>

== మూలాలు ==
{{reflist}}

ఉష్ణగతికశాస్త్రం

2026-03-13T11:27:39Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|ఉష్ణం, పని, ఉష్ణోగ్రతలకు సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్రం}} {{Use dmy dates|date=February 2016}} {{Thermodynamics}} '''ఉష్ణగతిక శాస్త్రం''' ('''Thermodynamics''') అనేది భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది ఉష్ణం, Work (thermodyn..."

{{Short description|ఉష్ణం, పని, ఉష్ణోగ్రతలకు సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్రం}}
{{Use dmy dates|date=February 2016}}
{{Thermodynamics}}

'''ఉష్ణగతిక శాస్త్రం''' ('''Thermodynamics''') అనేది [[physics|భౌతిక శాస్త్రంలో]] ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది [[heat|ఉష్ణం]], [[Work (thermodynamics)|పని]], [[temperature|ఉష్ణోగ్రత]]ల మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఈ అంశాలకు [[energy|శక్తి]], [[entropy|ఎంట్రోపీ]], [[matter|పదార్థం]] మరియు [[radiation|వికిరణం]] యొక్క భౌతిక ధర్మాలతో ఉన్న అనుబంధాన్ని కూడా ఇది చర్చిస్తుంది. ఈ పరిమాణాల ప్రవర్తన నాలుగు [[laws of thermodynamics|ఉష్ణగతిక శాస్త్ర నియమాల]] ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది. ఈ నియమాలు కొలవదగిన భౌతిక పరిమాణాలను ఉపయోగించి వివరణ ఇస్తాయి. వీటిని [[statistical mechanics|సాంఖ్యక యంత్రశాస్త్రం]] (statistical mechanics) సహాయంతో సూక్ష్మ స్థాయి (microscopic) కణాల ద్వారా కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఉష్ణగతిక శాస్త్రం [[science|శాస్త్రం]], [[engineering|ఇంజనీరింగ్]] రంగాలలో అనేక అంశాలకు వర్తిస్తుంది. ముఖ్యంగా [[physical chemistry|భౌతిక రసాయన శాస్త్రం]], [[biochemistry|జీవ రసాయన శాస్త్రం]], [[chemical engineering|కెమికల్ ఇంజనీరింగ్]], [[mechanical engineering|మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్]] వంటి క్లిష్టమైన రంగాలలో దీని ప్రాధాన్యత చాలా ఉంది.

చారిత్రక కోణంలో చూస్తే, ప్రారంభ కాలంలోని [[steam engine|ఆవిరి యంత్రాల]] సామర్థ్యాన్ని ([[thermodynamic efficiency|efficiency]]) పెంచాలనే కోరిక నుండి ఉష్ణగతిక శాస్త్రం పుట్టింది. ముఖ్యంగా ఫ్రెంచ్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|సాడీ కార్నో]] (1824) కృషి వల్ల ఇది సాధ్యమైంది. ఇంజిన్ సామర్థ్యం పెంచడం ద్వారా ఫ్రాన్స్ దేశం [[Napoleonic Wars|నెపోలియన్ యుద్ధాలలో]] విజయం సాధించవచ్చని ఆయన నమ్మారు.{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's Annalen der Physik, LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | isbn = 978-0-486-59065-3}} స్కాట్స్-ఐరిష్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త [[William Thomson, 1st Baron Kelvin|లార్డ్ కెల్విన్]] 1854లో ఉష్ణగతిక శాస్త్రానికి ఒక ఖచ్చితమైన నిర్వచనాన్ని ఇచ్చారు.{{cite book |title=Mathematical and Physical Papers |author=William Thomson, LL.D. D.C.L., F.R.S. |location=London, Cambridge |year=1882 |volume=1 |page=232 |publisher=C.J. Clay, M.A. & Son, Cambridge University Press |isbn=978-0-598-96004-7 |url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&q=On+an+Absolute+Thermometric+Scale+Founded+on+Carnot%E2%80%99s+Theory&pg=PA100 |access-date=2 November 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418220146/https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&q=On+an+Absolute+Thermometric+Scale+Founded+on+Carnot%E2%80%99s+Theory&pg=PA100 |url-status=live }} దీని ప్రకారం, "ఉష్ణగతిక శాస్త్రం అనేది ఉష్ణానికి, శరీరాల మధ్య పనిచేసే బలాలకు మరియు విద్యుత్ కారకాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం." జర్మన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త [[Rudolf Clausius|రుడాల్ఫ్ క్లాసియస్]], కార్నో సూత్రాన్ని ([[Carnot cycle|కార్నో చక్రం]]) తిరిగి వివరించి, ఉష్ణ సిద్ధాంతానికి ([[theory of heat]]) ఒక బలమైన పునాది వేశారు. 1850లో ఆయన ప్రచురించిన "On the Moving Force of Heat" అనే వ్యాసంలో మొదటిసారిగా [[second law of thermodynamics|రెండవ ఉష్ణగతిక నియమాన్ని]] పేర్కొన్నారు.{{cite book|last=Clausius|first=R.|title=The Mechanical Theory of Heat – with its Applications to the Steam Engine and to Physical Properties of Bodies|year=1867|publisher=John van Voorst|location=London|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|quote=editions:PwR_Sbkwa8IC.|access-date=19 June 2012}} 1865లో ఆయన 'ఎంట్రోపీ' అనే భావనను ప్రవేశపెట్టారు.

== పరిచయం (Introduction) ==
ఏదైనా [[thermodynamic system|ఉష్ణగతిక వ్యవస్థ]] (thermodynamic system) గురించి వివరించడానికి నాలుగు [[laws of thermodynamics|ఉష్ణగతిక నియమాలు]] ఆధారంగా ఉంటాయి. [[First law of thermodynamics|మొదటి నియమం]] ప్రకారం, శక్తి అనేది ఒక వ్యవస్థ నుండి మరొక వ్యవస్థకు [[heat|ఉష్ణం]] రూపంలో లేదా [[Work (thermodynamics)|పని]] రూపంలో లేదా పదార్థం బదిలీ ద్వారా వెళ్ళవచ్చు.{{cite book | author=Van Ness, H.C. | title=Understanding Thermodynamics | publisher=Dover Publications, Inc. | year=1983 | orig-year=1969 | isbn=9780486632773 | oclc=8846081 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/understandingthe00vann }} [[Second law of thermodynamics|రెండవ నియమం]] '[[entropy|ఎంట్రోపీ]]' అనే పరిమాణాన్ని నిర్వచిస్తుంది. ఇది ఒక వ్యవస్థ ఏ దిశలో మారుతుందో మరియు ఆ వ్యవస్థలో క్రమబద్ధత ఏ స్థాయిలో ఉందో తెలియజేస్తుంది. దీని ద్వారా వ్యవస్థ నుండి మనం ఎంత ఉపయోగకరమైన పనిని పొందవచ్చో లెక్కించవచ్చు.{{cite book | author=Dugdale, J.S. | title=Entropy and its Physical Meaning | publisher=Taylor and Francis | year=1998 | isbn=978-0-7484-0569-5 | oclc=36457809}}

ఉష్ణగతిక శాస్త్రంలో పెద్ద సంఖ్యలో ఉండే వస్తువుల సమూహాల మధ్య జరిగే చర్యలను అధ్యయనం చేస్తారు. ఇందులో ముఖ్యంగా 'వ్యవస్థ' ([[Thermodynamic system|system]]) మరియు 'పరిసరాలు' ([[Open system (systems theory)|surroundings]]) అనే భావనలు ఉంటాయి. వ్యవస్థ అనేది అణువులతో నిర్మితమై ఉంటుంది. ఈ అణువుల సగటు కదలికలు వ్యవస్థ ధర్మాలను నిర్ణయిస్తాయి. ఈ ధర్మాలను [[Equation of state|స్థితి సమీకరణాల]] (equations of state) ద్వారా ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించవచ్చు. ఈ ధర్మాల ద్వారా [[internal energy|అంతర్గత శక్తి]] మరియు ఉష్ణగతిక పొటెన్షియల్స్ తెలుసుకోవచ్చు. ఇవి సమతుల్యత ([[Dynamic equilibrium (chemistry)|equilibrium]]) మరియు సహజంగా జరిగే ప్రక్రియలను ([[spontaneous process|spontaneous processes]]) అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి.

ఈ శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించి ఇంజన్లు, స్థితి మార్పులు ([[phase transition|phase transitions]]), రసాయన చర్యలు, ప్రవాహ దృగ్విషయాలు మరియు [[black hole|బ్లాక్ హోల్స్]] (కృష్ణ బిలాలు) వంటి అనేక అంశాలను వివరించవచ్చు. ఉష్ణగతిక శాస్త్ర ఫలితాలు భౌతిక శాస్త్రం, కెమిస్ట్రీ, ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్, మెటీరియల్ సైన్స్ మరియు అర్థశాస్త్రం ([[economics]]) వంటి రంగాలకు చాలా అవసరం.{{Cite book | last1=Smith | first1=J.M. | last2=Van Ness | first2=H.C. | last3=Abbott | first3=M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | journal=Journal of Chemical Education | page=584 | year=2005 | volume=27 | issue=10 | doi=10.1021/ed027p584.3 | isbn=978-0-07-310445-4 | oclc=56491111| bibcode=1950JChEd..27..584S | edition=7th | url=http://www3.ub.tu-berlin.de/ihv/000471510.pdf }}

== చరిత్ర (History) ==
[[File:Eight founding schools.png|400px|thumb|ఉష్ణగతిక శాస్త్ర స్థాపనకు కృషి చేసిన ఎనిమిది ప్రధాన పాఠశాలలు. ఇందులో బెర్లిన్ పాఠశాల (క్లాసియస్), వియన్నా పాఠశాల (బోల్ట్జ్‌మాన్), మరియు గిబ్స్ పాఠశాల ముఖ్యమైనవి.]]
శాస్త్రీయ రంగంగా ఉష్ణగతిక శాస్త్ర చరిత్ర [[Otto von Guericke|ఒట్టో వాన్ గ్వెరిక్]] తో మొదలైంది. 1650లో ఆయన ప్రపంచంలోనే మొదటి [[vacuum pump|వ్యాక్యూమ్ పంప్]] ను తయారు చేశారు. ప్రకృతి శూన్యాన్ని అసహ్యించుకుంటుంది అనే [[Aristotle|అరిస్టాటిల్]] పాత నమ్మకాన్ని తప్పు అని నిరూపించడానికి ఆయన శూన్యాన్ని సృష్టించారు. ఆ తర్వాత [[Robert Boyle|రాబర్ట్ బాయిల్]], [[Robert Hooke|రాబర్ట్ హుక్]] తో కలిసి 1656లో ఎయిర్ పంప్ ను తయారు చేశారు.{{cite book | author=Partington, J.R. | title=A Short History of Chemistry | url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000part_q6h4 | url-access=registration | publisher=Dover | year=1989 | oclc=19353301| author-link=J. R. Partington }} దీని ద్వారా వారు పీడనం ([[pressure]]), ఉష్ణోగ్రత మరియు ఘనపరిమాణం ([[Volume (thermodynamics)|volume]]) మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని గమనించారు. దీని నుండే ప్రసిద్ధ 'బాయిల్ నియమం' ([[Boyle's Law]]) పుట్టింది. 1679లో డెనిస్ పాపిన్ అనే శాస్త్రవేత్త 'స్టీమ్ డైజెస్టర్' (ఒక రకమైన ప్రెజర్ కుక్కర్) తయారు చేశారు.

ఆ తర్వాత కాలంలో [[Thomas Savery|థామస్ సావరీ]], [[Thomas Newcomen|థామస్ న్యూకోమెన్]] లు మొదటి ఇంజన్లను నిర్మించారు. ఈ ఇంజన్లు అంత సమర్థవంతంగా లేకపోయినా, అప్పటి శాస్త్రవేత్తల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. గ్లాస్గో విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రొఫెసర్ [[Joseph Black|జోసెఫ్ బ్లాక్]], [[James Watt|జేమ్స్ వాట్]] లు కలిసి చేసిన ప్రయోగాలు ఆవిరి ఇంజన్ సామర్థ్యాన్ని గణనీయంగా పెంచాయి. ఈ పరిశోధనలన్నింటినీ క్రోడీకరిస్తూ సాడీ కార్నో 1824లో తన ప్రసిద్ధ పుస్తకం "Reflections on the Motive Power of Fire" ను ప్రచురించారు. దీనితో ఉష్ణగతిక శాస్త్రం ఒక ఆధునిక శాస్త్రంగా అవతరించింది.{{cite book |author=Perrot, Pierre |title=A to Z of Thermodynamics |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-856552-9 |oclc=123283342}}

1850వ దశకంలో విలియం ర్యాంకైన్, రుడాల్ఫ్ క్లాసియస్ మరియు విలియం థామ్సన్ (లార్డ్ కెల్విన్) ల కృషి వల్ల మొదటి మరియు రెండవ నియమాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. సాంఖ్యక ఉష్ణగతిక శాస్త్రానికి [[James Clerk Maxwell|జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్]], [[Ludwig Boltzmann|లుడ్విగ్ బోల్ట్జ్‌మాన్]], [[Max Planck|మాక్స్ ప్లాంక్]] మరియు [[Josiah Willard Gibbs|జే. విల్లార్డ్ గిబ్స్]] పునాదులు వేశారు.

== పద ఉత్పత్తి (Etymology) ==
'థర్మోడైనమిక్స్' (Thermodynamics) అనే పదం పురాతన గ్రీకు భాష నుండి వచ్చింది. ఇందులో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి.

'థర్మో' (Thermo): అంటే 'ఉష్ణం' అని అర్థం.

'డైనమిక్స్' (Dynamics): అంటే 'శక్తి' లేదా 'బలం' అని అర్థం.
అంటే ఉష్ణానికి, శక్తికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలిపే శాస్త్రం అని దీని అర్థం. 1849లో విలియం థామ్సన్ మొదటిసారిగా ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు.

== ఉష్ణగతిక శాస్త్ర విభాగాలు (Branches of thermodynamics) ==
ఉష్ణగతిక శాస్త్రం అధ్యయనం చేసే విధానాన్ని బట్టి కొన్ని విభాగాలుగా విభజించబడింది:

=== క్లాసికల్ థర్మోడైనమిక్స్ (Classical thermodynamics) ===
ఇది ఉష్ణగతిక వ్యవస్థల స్థితిని కొలవదగిన ధర్మాల ద్వారా వివరిస్తుంది. ఇందులో 19వ శతాబ్దంలో అభివృద్ధి చెందిన ప్రాథమిక నియమాలను ఉపయోగిస్తారు. ఇది వ్యవస్థను స్థూల స్థాయిలో (macroscopic) చూస్తుంది.

=== స్టాటిస్టికల్ మెకానిక్స్ (Statistical mechanics) ===
దీనిని సాంఖ్యక ఉష్ణగతిక శాస్త్రం అని కూడా అంటారు. ఇది 19వ శతాబ్దం చివరలో అణు సిద్ధాంతాల అభివృద్ధి వల్ల పుట్టింది. ఇది సూక్ష్మ స్థాయిలో ఉండే అణువులు, పరమాణువుల కదలికల ద్వారా వ్యవస్థ ప్రవర్తనను వివరిస్తుంది.

=== కెమికల్ థర్మోడైనమిక్స్ (Chemical thermodynamics) ===
ఇది రసాయన చర్యలలో శక్తి మార్పులను అధ్యయనం చేస్తుంది. ఒక రసాయన చర్య సహజంగా జరుగుతుందా లేదా అని తెలుసుకోవడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.{{cite book |last1=Klotz |first1=Irving |title=Chemical Thermodynamics: Basic Theory and Methods |date=2008 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, New Jersey |page = 4 |isbn=978-0-471-78015-1}}

=== ఈక్విలిబ్రియం థర్మోడైనమిక్స్ (Equilibrium thermodynamics) ===
ఇది సమతుల్య స్థితిలో ఉన్న వ్యవస్థలలో శక్తి మరియు పదార్థ బదిలీని అధ్యయనం చేస్తుంది. సమతుల్య స్థితి అంటే వ్యవస్థలోని అన్ని భాగాలు ఒకే రకమైన ధర్మాలను కలిగి ఉండి, ఎలాంటి మార్పులు జరగని స్థితి.

== ఉష్ణగతిక శాస్త్ర నియమాలు (Laws of thermodynamics) ==
{{Main|Laws of thermodynamics}}

ఉష్ణగతిక శాస్త్రం ప్రధానంగా నాలుగు నియమాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అవి:

=== శూన్య నియమం (Zeroth law) ===
'''నియమం:''' ఒకవేళ రెండు వ్యవస్థలు విడివిడిగా మూడవ వ్యవస్థతో ఉష్ణ సమతుల్యతలో ఉంటే, అవి ఒకదానితో ఒకటి కూడా ఉష్ణ సమతుల్యతలో ఉంటాయి.

ఈ నియమం ఉష్ణోగ్రత అనే భావనకు పునాది. ఉదాహరణకు, రెండు వస్తువులు ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్నాయా లేదా అని తెలుసుకోవడానికి వాటిని తాకాల్సిన అవసరం లేకుండా, ఒక థర్మామీటర్ సహాయంతో చెప్పవచ్చు. దీని ద్వారానే మనం ఉష్ణోగ్రతను కొలవగలుగుతున్నాము.

=== మొదటి నియమం (First law) ===
'''నియమం:''' పదార్థ బదిలీ లేని ఒక ప్రక్రియలో, వ్యవస్థ అంతర్గత శక్తిలో మార్పు (\Delta U), వ్యవస్థకు అందిన ఉష్ణం (Q) నుండి వ్యవస్థ చేసిన పనిని (W) తీసివేసిన దానికి సమానం.

:\Delta U = Q - W

ఇది వాస్తవానికి 'శక్తి నిత్యత్వ నియమం' (Conservation of Energy) యొక్క మరో రూపం. అంటే శక్తిని సృష్టించలేము లేదా నాశనం చేయలేము, కేవలం ఒక రూపం నుండి మరో రూపానికి మార్చగలము. ఒక మూసి ఉన్న వ్యవస్థలో (closed system), శక్తి అనేది ఉష్ణం లేదా పని రూపంలో మాత్రమే మారగలదు.

=== రెండవ నియమం (Second law) ===
'''నియమం:''' ఉష్ణం అనేది తక్కువ ఉష్ణోగ్రత ఉన్న వస్తువు నుండి ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత ఉన్న వస్తువుకు సహజంగా ప్రవహించదు.

ఈ నియమం ప్రక్రియల దిశను నిర్ణయిస్తుంది. ఏదైనా ఒక వ్యవస్థను ఒంటరిగా వదిలేస్తే (isolated system), దాని ఎంట్రోపీ కాలక్రమేణా పెరుగుతూనే ఉంటుంది. అంటే ప్రపంచంలో క్రమరాహిత్యం (disorder) పెరుగుతూ ఉంటుంది. ఈ నియమం వల్లే 100% సామర్థ్యం ఉన్న ఇంజన్ ను తయారు చేయడం అసాధ్యం.

=== మూడవ నియమం (Third law) ===
'''నియమం:''' వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత పరమ శూన్యానికి (absolute zero) చేరుకునే కొద్దీ, వ్యవస్థలోని అన్ని ప్రక్రియలు ఆగిపోతాయి మరియు ఎంట్రోపీ ఒక కనిష్ట విలువకు చేరుకుంటుంది.

పరమ శూన్య ఉష్ణోగ్రత అంటే 0 K లేదా -273.15 °C. ఈ ఉష్ణోగ్రతను చేరుకోవడం ఆచరణలో అసాధ్యం. ఈ నియమం ఎంట్రోపీని లెక్కించడానికి ఒక ప్రారంభ బిందువును ఇస్తుంది.

== వ్యవస్థల నమూనాలు (System models) ==
[[File:system boundary.svg|class=skin-invert-image|200px|thumb|right|ఒక సాధారణ ఉష్ణగతిక వ్యవస్థ రేఖాచిత్రం]]
ఉష్ణగతిక శాస్త్రంలో 'వ్యవస్థ' (system) అనేది మనం అధ్యయనం చేసే విశ్వంలోని ఒక భాగం. మిగిలిన భాగాన్ని 'పరిసరాలు' (surroundings) అంటారు. వ్యవస్థకు, పరిసరాలకు మధ్య ఉండే పొరను 'హద్దు' (boundary) అంటారు. ఈ హద్దుల గుండా శక్తి మరియు పదార్థం ఎలా ప్రవహిస్తాయో దాన్ని బట్టి వ్యవస్థలను మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చు:

{| class="wikitable"
|-
! వ్యవస్థ రకం !! పదార్థ బదిలీ !! శక్తి బదిలీ
|-
| వివిక్త వ్యవస్థ (Isolated system) || జరగదు || జరగదు
|-
| మూసి ఉన్న వ్యవస్థ (Closed system) || జరగదు || జరుగుతుంది
|-
| తెరిచి ఉన్న వ్యవస్థ (Open system) || జరుగుతుంది || జరుగుతుంది
|}

ఒకవేళ ఒక వ్యవస్థలో పీడనం, సాంద్రత మరియు ఉష్ణోగ్రత వంటివి కాలంతో పాటు మారకుండా ఉంటే, ఆ వ్యవస్థ 'ఉష్ణగతిక సమతుల్యత'లో (thermodynamic equilibrium) ఉందని అంటారు.

== ప్రక్రియలు (Processes) ==
ఒక వ్యవస్థ ఒక స్థితి నుండి మరో స్థితికి మారడాన్ని ప్రక్రియ అంటారు. ఇందులో కొన్ని ముఖ్యమైన రకాలు ఉన్నాయి:

'''అడియాబాటిక్ ప్రక్రియ (Adiabatic):''' ఉష్ణ మార్పిడి జరగని ప్రక్రియ.

'''ఐసోబారిక్ ప్రక్రియ (Isobaric):''' స్థిర పీడనం వద్ద జరిగే ప్రక్రియ.

'''ఐసోకోరిక్ ప్రక్రియ (Isochoric):''' స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద జరిగే ప్రక్రియ.

'''ఐసోథర్మల్ ప్రక్రియ (Isothermal):''' స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరిగే ప్రక్రియ.

== పరికరాలు (Instrumentation) ==
ఉష్ణగతిక పరిమితులను కొలవడానికి కొన్ని పరికరాలు వాడతారు:

'''థర్మామీటర్:''' ఉష్ణోగ్రతను కొలవడానికి.

'''బేరోమీటర్:''' పీడనాన్ని కొలవడానికి.

'''కెలోరీమీటర్:''' ఉష్ణం లేదా అంతర్గత శక్తి మార్పులను కొలవడానికి.

== ఉష్ణగతిక పొటెన్షియల్స్ (Potentials) ==
వ్యవస్థలో దాగి ఉన్న శక్తిని కొలవడానికి వీటిని వాడతారు. ముఖ్యమైనవి:

'''అంతర్గత శక్తి (Internal Energy):''' U

'''ఎంథాల్పీ (Enthalpy):''' H = U + pV

'''హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ శక్తి (Helmholtz free energy):''' A = U - TS

'''గిబ్స్ శక్తి (Gibbs free energy):''' G = H - TS

== అన్వయాలు (Applied fields) ==
ఉష్ణగతిక శాస్త్రం ఎన్నో రంగాలలో ఉపయోగపడుతుంది:

[[Atmospheric thermodynamics|వాతావరణ ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]]

[[Biological thermodynamics|జీవ ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]]

[[Black hole thermodynamics|బ్లాక్ హోల్ ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]]

[[Chemical thermodynamics|రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]]

[[Psychrometrics|సైక్రోమెట్రిక్స్]] (గాలిలోని తేమను అధ్యయనం చేయడం)

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[Thermodynamic equations|ఉష్ణగతిక సమీకరణాలు]]

[[Timeline of thermodynamics|ఉష్ణగతిక శాస్త్ర కాలక్రమం]]

== మూలాలు (Moolalu) ==
{{reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం (Further reading) ==

{{cite book|author1=Goldstein, Martin|author2=Inge F.|title=The Refrigerator and the Universe|publisher=Harvard University Press|year=1993}}

{{cite book|author=Cengel, Yunus A., & Boles, Michael A.|title=Thermodynamics – an Engineering Approach|publisher=McGraw Hill|year=2002}}

[[Category:శక్తి]]
[[Category:ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]]
[[Category:కెమికల్ ఇంజనీరింగ్]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం

2026-03-13T10:08:44Z

WikiPBR: Created page with " {{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక శాఖ}} స్క్వార్జ్‌చైల్డ్ వార్మ్‌హోల్ యొక్క ఊహాజనిత చిత్రం. వార్మ్‌హోల్స్ ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా కనిపించలేదు, కానీ mathema..."

{{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక శాఖ}}
[[File:LorentzianWormhole.jpg|thumb|upright|ఒక [[Wormhole#Schwarzschild wormholes|స్క్వార్జ్‌చైల్డ్ వార్మ్‌హోల్]] యొక్క ఊహాజనిత చిత్రం. వార్మ్‌హోల్స్ ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా కనిపించలేదు, కానీ [[mathematical model|గణిత నమూనాలు]], [[scientific theory|శాస్త్రీయ సిద్ధాంతాల]] ద్వారా ఇవి ఉండవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు చెబుతున్నారు.]]

'''సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం''' (Theoretical physics) అనేది [[physics|భౌతిక శాస్త్రం]]లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇది ప్రకృతిలో జరిగే రకరకాల విషయాలను వివరించడానికి, అర్థం చేసుకోవడానికి, అలాగే ముందుగానే ఊహించడానికి [[mathematical model|గణిత నమూనాలు]] (mathematical models), భౌతిక వస్తువుల యొక్క ఊహాత్మక రూపాలను ఉపయోగిస్తుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, [[experimental physics|ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం]] (experimental physics) ప్రయోగాల ద్వారా, పరికరాల ద్వారా ప్రకృతిలోని విషయాలను పరిశీలిస్తుంది.

సాధారణంగా [[science|విజ్ఞాన శాస్త్రం]] అభివృద్ధి చెందడానికి ప్రయోగాలు, సిద్ధాంతాలు రెండూ ఒకదానితో ఒకటి కలిసి పనిచేయాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో, సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం కేవలం [[mathematical rigour|గణిత నియమాలపై]] మాత్రమే ఆధారపడి ఉంటుంది. అప్పుడు ప్రయోగాలు లేదా పరిశీలనలకు తక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది.సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం కేవలం సిద్ధాంతాలను రూపొందించడానికి గణితాన్ని వాడుతుందా లేక భౌతిక విషయాలను లోతుగా అర్థం చేసుకోవడానికి వాడుతుందా అనే దానిపై శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చ జరుగుతోంది. ఇది సాధారణ అనుభవం పని చేయని చోట ఊహలను పెంచడానికి సహాయపడుతుంది. ఉదాహరణకు, [[Albert Einstein|ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] తన [[special relativity|ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతాన్ని]] (special relativity) అభివృద్ధి చేస్తున్నప్పుడు, [[Maxwell's equations|మాక్స్‌వెల్ సమీకరణాలను]] మార్చకుండా ఉంచే [[Lorentz transformation|లోరెంట్జ్ రూపాంతరాల]] గురించి ఆలోచించారు. కానీ భూమి ఈథర్ ద్వారా ప్రయాణించేటప్పుడు జరిగే మార్పులను చూపే [[Michelson–Morley experiment|మైకెల్సన్-మోర్లే ప్రయోగం]] గురించి ఆయన అప్పుడు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు.<ref>{{cite journal |last=van Dongen |first=Jeroen |title=On the role of the Michelson-Morley experiment: Einstein in Chicago |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=63 |year=2009 |issue=6 |pages=655–663 |arxiv=0908.1545 |doi=10.1007/s00407-009-0050-5 |doi-access=free}}</ref> మరోవైపు, ప్రయోగాలు చేసినా సరైన సిద్ధాంతం లేని [[photoelectric effect|కాంతి విద్యుత్ ప్రభావం]] (photoelectric effect) అనే విషయాన్ని వివరించినందుకు ఐన్‌స్టీన్‌కు [[Nobel Prize|నోబెల్ బహుమతి]] లభించింది.<ref>{{cite web|title = The Nobel Prize in Physics 1921|publisher =The [[Nobel Foundation]]|url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html|access-date=2008-10-09}}</ref>

== అవలోకనం ==
ఒక '''భౌతిక సిద్ధాంతం''' (physical theory) అనేది భౌతిక సంఘటనలను వివరించే ఒక నమూనా. ఈ సిద్ధాంతం చేసే ఊహలు ఎంతవరకు నిజమవుతాయో చూసి దాని విలువను నిర్ణయిస్తారు. అలాగే, కొత్త విషయాలను ముందుగానే ఊహించగలగడం, ఆ ఊహలు ప్రయోగాల్లో నిజమని తేలడం కూడా సిద్ధాంతం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తాయి. ఒక భౌతిక సిద్ధాంతం అనేది [[theorem|గణిత సిద్ధాంతం]] (mathematical theorem) కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. గణితంలో అన్నీ నిరూపితమైన సూత్రాల మీద ఆధారపడతాయి, కానీ భౌతిక సిద్ధాంతం నిజమని ఒప్పుకోవాలంటే అది ప్రయోగ ఫలితాలతో సరిపోవాలి.<ref>[http://www.esotericka.org/cmc/tth.html Theorems and Theories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819090102/http://www.esotericka.org/cmc/tth.html |date=2014-08-19 }}, Sam Nelson.Mark C. Chu-Carroll, March 13, 2007:[http://www.goodmath.org/blog/2007/03/13/theories-theorems-lemmas-and-corollaries/ Theories, Theorems, Lemmas, and Corollaries.] Good Math, Bad Math blog. </ref> గణితంలో వాడే "థియరీ" అనే పదానికి, భౌతిక శాస్త్రంలో వాడే "సిద్ధాంతం" అనే పదానికి అర్థం వేరుగా ఉంటుంది.కొన్నిసార్లు "థియరీ" అనే పదాన్ని ఒక పరిశోధనా రంగాన్ని సూచించడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు: సాపేక్ష సిద్ధాంతం, క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ, స్ట్రింగ్ థియరీ.

''[[general relativity|సాధారణ సాపేక్ష సిద్ధాంతం]]లో కాలం, ఆకాశం (spacetime) యొక్క వక్రతను వివరించడానికి వాడే ఐన్‌స్టీన్ మానిఫోల్డ్ సమీకరణాలు''

ఒక భౌతిక సిద్ధాంతంలో కొలవగలిగే వివిధ అంశాల మధ్య సంబంధాలు ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, [[Archimedes|ఆర్కిమెడిస్]] ఒక ఓడ నీటిపై ఎలా తేలుతుందో కనుగొన్నారు. ఒక ఓడ తన బరువుకు సమానమైన నీటిని పక్కకు జరిపినప్పుడు అది నీటిపై తేలుతుందని ఆయన చెప్పారు. అలాగే, [[Pythagoras|పైథాగరస్]] ఒక తీగ పొడవుకు, దాని నుండి వచ్చే సంగీతానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తించారు.<ref>{{cite book|title=Vibration of Continuous Systems |author= Singiresu S. Rao|edition= illustrated
|publisher= [[John Wiley & Sons]]|at=5,12|isbn=978-0471771715|year= 2007}} {{isbn|9780471771715}}{{cite book|title= The Pythagorean Theorem: A 4,000-year History|url= https://archive.org/details/pythagoreantheor00maor_711|url-access= limited|author= Eli Maor |edition= illustrated |publisher= [[Princeton University Press]]|pages=[https://archive.org/details/pythagoreantheor00maor_711/page/n36 18]–20|year= 2007|isbn= 978-0691125268}} {{isbn|9780691125268}}</ref> ఇతర ఉదాహరణలు చూస్తే, కంటికి కనిపించని [[molecule|అణువుల]] కదలికల గురించి చెప్పే [[entropy|ఎంట్రోపీ]], మరియు శక్తులు చిన్న చిన్న భాగాలుగా (క్వాంటా) ఉంటాయని చెప్పే [[quantum mechanics|క్వాంటం మెకానిక్స్]] వంటివి ఉన్నాయి.

సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రంలో రకరకాల పద్ధతులు ఉంటాయి. ఉదాహరణకు [[theoretical particle physics|కణ భౌతిక శాస్త్రం]]లో ఇలాంటివి చూడవచ్చు:

'''ఫినామినాలజిస్ట్లు''' (Phenomenologists): వీరు ప్రయోగ ఫలితాలకు సరిపోయేలా గణిత సూత్రాలను వాడుతుంటారు, కానీ ఆ విషయం వెనుక ఉన్న లోతైన భౌతిక కారణాలను ఎప్పుడూ పూర్తిగా వివరించలేకపోవచ్చు.స్పెక్ట్రోస్కోపీలో బామర్, రిడ్‌బర్గ్ చేసిన కృషి మరియు కేంద్రక భౌతిక శాస్త్రంలోని మాస్ ఫార్ములా దీనికి ఉదాహరణలుగా చెప్పవచ్చు.

'''మోడలర్స్''' (Modelers): వీరు ప్రయోగాలు కాకుండా, ఊహల్లో ఉన్న సిద్ధాంతాలకు నమూనాలను తయారు చేస్తారు. సౌర కుటుంబం గురించి చెప్పే పాత నమూనాలు, అణువు గురించి చెప్పే బోర్ నమూనా ఇలాంటివే.సౌర కుటుంబం గురించి టోలెమీ, కోపర్నికస్ చెప్పిన నమూనాలు, హైడ్రోజన్ అణువు కోసం బోర్ నమూనా దీనికి ఉదాహరణలు.

'''ఎఫెక్టివ్ థియరీస్''' (Effective field theories): కొన్నిసార్లు అసలు సిద్ధాంతం చాలా కష్టంగా ఉన్నప్పుడు, దానిని సులభం చేసి చిన్న చిన్న సిద్ధాంతాలను తయారు చేస్తారు.

'''ఏకీకృత సిద్ధాంతాలు''' (Unified theories): కొందరు శాస్త్రవేత్తలు పాత సిద్ధాంతాలను కలిపి ఒకే పెద్ద సిద్ధాంతంగా మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ఐన్‌స్టీన్, న్యూటన్, మాక్స్‌వెల్ వంటి వారు ఇలాంటి కృషి చేశారు.

పాత, తప్పుడు అభిప్రాయాలను తొలగించడం ద్వారా సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం ముందుకు వెళుతుంది. ఉదాహరణకు, కాంతి ప్రయాణించడానికి "ఈథర్" అనే పదార్థం అవసరమని పూర్వం భావించేవారు, కానీ తర్వాత అది తప్పు అని తెలిసింది. అలాగే భూమి చుట్టూ గ్రహాలు తిరుగుతాయనే పాత నమ్మకం పోయి, సూర్యుడి చుట్టూ తిరుగుతాయనే నిజం తెలిసింది. కొన్నిసార్లు రెండు వేర్వేరు సిద్ధాంతాలు కలిసి కొత్త సిద్ధాంతంగా మారుతాయి, దీనికి [[wave–particle duality|తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి]] (wave-particle duality) ఒక మంచి ఉదాహరణ.

[[File:Mathematical Physics and other sciences.png|గణితం మరియు భౌతిక శాస్త్రం మధ్య సంబంధం|thumb]]
ఒక సిద్ధాంతం సరైన ఊహలు చేస్తే దానిని అందరూ అంగీకరిస్తారు. సిద్ధాంతం ఎంత సరళంగా, అందంగా ఉంటే అంత మంచిది. దీనినే "[[Occam's razor|ఓకామ్స్ రేజర్]]" అని పిలుస్తారు. అంటే, ఒకే విషయాన్ని రెండు సిద్ధాంతాలు వివరిస్తుంటే, ఏది సులభంగా ఉందో దానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. సిద్ధాంతాలను పరీక్షించడం అనేది [[scientific method|శాస్త్రీయ పద్ధతి]]లో ఒక భాగం.<ref>{{Cite journal |last=Andersen |first=Hanne |last2=Hepburn |first2=Brian |date=2015-11-13 |title=Scientific Method |url=https://plato.stanford.edu/archIves/spr2017/entries/scientific-method/index.html}}</ref>

భౌతిక సిద్ధాంతాలను మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చు: ప్రధాన సిద్ధాంతాలు (Mainstream), ప్రతిపాదిత సిద్ధాంతాలు (Proposed), మరియు అంచు సిద్ధాంతాలు (Fringe).

== చరిత్ర ==

సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం దాదాపు 2,300 ఏళ్ల క్రితమే మొదలైంది. ప్రాచీన గ్రీకు దేశంలో ప్లేటో, అరిస్టాటిల్ వంటి వారు దీనికి పునాదులు వేశారు. మధ్య యుగాలలో గణితం, రేఖాగణితం, ఖగోళ శాస్త్రం వంటివి నేర్పించేవారు. [[Middle Ages|మధ్య యుగాలు]], పునర్జీవన కాలంలో ఇబ్న్ అల్-హైతమ్, ఫ్రాన్సిస్ బేకన్ వంటి వారు ప్రయోగాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం మొదలుపెట్టారు. కోపర్నికస్, కెప్లర్, గెలీలియో వంటి వారి కృషి వల్ల ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్ర విప్లవం వచ్చింది.

గెలీలియో గెలీలీ ప్రయోగాలు, సిద్ధాంతాలు రెండింటిలోనూ గొప్పవారు. ఆయన తర్వాత ఐజాక్ న్యూటన్ తన ప్రసిద్ధ గ్రంథం [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''ప్రిన్సిపియా మాథమెటికా'']]లో గురుత్వాకర్షణ, చలన నియమాలను వివరించారు.<ref>See 'Correspondence of Isaac Newton, vol.2, 1676–1687' ed. H W Turnbull, Cambridge University Press 1960; at page 297, document #235, letter from Hooke to Newton dated 24 November 1679.</ref> ఇది 20వ శతాబ్దం వరకు ప్రపంచం గురించి మనకున్న అవగాహనను శాసించింది. 18, 19 శతాబ్దాలలో లాగ్రాంజ్, ఆయిలర్, హామిల్టన్ వంటి వారు భౌతిక శాస్త్రంలో గణితాన్ని మరింతగా పెంచారు.<ref>{{cite book|author=Penrose, R|title= The Road to Reality| page= [https://archive.org/details/roadtoreality00penr_678/page/n499 471]|publisher= Jonathan Cape|year= 2004|title-link= The Road to Reality}}</ref>

19వ శతాబ్దంలో శక్తి, వేడి, విద్యుత్, అయస్కాంతత్వం, కాంతి వంటి విషయాల మీద అవగాహన పెరిగింది. లార్డ్ కెల్విన్, క్లాసియస్ వంటి వారు ఉష్ణగతిక శాస్త్రం (thermodynamics) లో ముఖ్యమైన సూత్రాలను కనుగొన్నారు. జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్ విద్యుత్, అయస్కాంతత్వం, కాంతిని కలిపి విద్యుదయస్కాంత సిద్ధాంతాన్ని (electromagnetic theory) రూపొందించారు.

20వ శతాబ్దంలో ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రానికి రెండు ముఖ్యమైన స్తంభాలు వచ్చాయి. అవి: ఐన్‌స్టీన్ చెప్పిన సాపేక్ష సిద్ధాంతం, మరియు హైసెన్‌బర్గ్, స్క్రోడింజర్ వంటి వారు చెప్పిన క్వాంటం మెకానిక్స్. క్వాంటం మెకానిక్స్ వల్ల అణువుల లోపల ఉండే నిర్మాణం అర్థమైంది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ (QFT) అభివృద్ధి చెందింది. 1960, 70లలో కణ భౌతిక శాస్త్రానికి సంబంధించిన "స్టాండర్డ్ మోడల్" తయారైంది. ఇవన్నీ భౌతిక శాస్త్రంలో కొత్త ఆలోచనలకు దారితీశాయి.

== ప్రధాన సిద్ధాంతాలు ==
ప్రధాన సిద్ధాంతాలు అంటే అందరూ అంగీకరించిన శాస్త్రీయ నిజాలు. వీటిని పదే పదే ప్రయోగాల ద్వారా నిరూపించారు. ఇవి చాలా కాలంగా వాడుకలో ఉన్నాయి.

=== ఉదాహరణలు ===
{{colbegin|colwidth=18em}}

[[Big Bang|బిగ్ బ్యాంగ్ (విశ్వ ఆవిర్భావం)]]

[[Chaos theory|ఖోస్ థియరీ]]

[[Classical mechanics|సాంప్రదాయ యంత్ర శాస్త్రం]]

[[Classical field theory|క్లాసికల్ ఫీల్డ్ థియరీ]]

[[Dynamo theory|డైనమో సిద్ధాంతం]]

[[Field theory (physics)|క్షేత్ర సిద్ధాంతం]]

[[Kinetic theory of gases|వాయువుల గతిజ సిద్ధాంతం]]

[[Classical electromagnetism|క్లాసికల్ ఎలక్ట్రోమాగ్నెటిజం]]

[[Physical cosmology|భౌతిక విశ్వశాస్త్రం]]

[[Quantum mechanics|క్వాంటం మెకానిక్స్]]

[[Quantum electrodynamics|క్వాంటం ఎలక్ట్రోడైనమిక్స్]]

[[Quantum field theory|క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ]]

[[Standard Model|స్టాండర్డ్ మోడల్]]

[[Statistical physics|గణాంక భౌతిక శాస్త్రం]]

[[Theory of relativity|సాపేక్ష సిద్ధాంతం]]

[[Wave–particle duality|తరంగ-కణ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి]]
{{colend}}

== ప్రతిపాదిత సిద్ధాంతాలు (Proposed theories) ==
ఇవి భౌతిక శాస్త్రంలో కొత్తగా వస్తున్న సిద్ధాంతాలు. వీటిని పూర్తిగా నిరూపించడానికి ఇంకా ప్రయోగాలు జరగాల్సి ఉంది. కొన్ని సిద్ధాంతాలు దశాబ్దాల కాలంగా ఉన్నా, వాటిని పరీక్షించడం కష్టంగా ఉంది. ఉదాహరణకు:

[[AdS/CFT correspondence]]

[[magnetic monopole|అయస్కాంత ఏకధ్రువాలు]]

[[string theory|స్ట్రింగ్ థియరీ (తీగల సిద్ధాంతం)]]

[[theory of everything|అన్నింటినీ వివరించే సిద్ధాంతం]]

[[graviton|గ్రావిటాన్]]

[[wormhole|వార్మ్‌హోల్ (పురుగు రంధ్రం)]]

== అంచు సిద్ధాంతాలు ==
అంచు సిద్ధాంతాలు అంటే చాలా కొత్తగా ఉండేవి లేదా కొద్దిమంది మాత్రమే నమ్మేవి. ఇవి కొన్నిసార్లు నిజమని తేలి ప్రధాన సిద్ధాంతాలుగా మారతాయి, మరికొన్నిసార్లు తప్పు అని తేలిపోతాయి. వీటిలో కొన్ని నకిలీ విజ్ఞాన శాస్త్రం (pseudoscience) లాగా కూడా ఉండవచ్చు.

=== ఉదాహరణలు ===
{{colbegin}}

[[Aether (classical element)|ఈథర్ సిద్ధాంతం]]

[[Digital physics|డిజిటల్ ఫిజిక్స్]]

[[Electrogravitics|ఎలక్ట్రో గ్రావిటిక్స్]]

నికోలా టెస్లా చెప్పిన గురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం
{{colend}}

== ఆలోచనా ప్రయోగాలు vs నిజమైన ప్రయోగాలు ==

"ఆలోచనా ప్రయోగాలు" (Thought experiments) అంటే ప్రయోగశాలలో కాకుండా కేవలం మనసులో చేసే ఊహలు. "ఒకవేళ ఇలా జరిగితే, అప్పుడు ఏమవుతుంది?" అని ప్రశ్నించుకోవడం ద్వారా వీటిని చేస్తారు. సాధారణ జీవితంలో సాధ్యం కాని విషయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి వాడతారు. ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలు:

'''స్క్రోడింజర్ పిల్లి''' (Schrödinger's cat): క్వాంటం మెకానిక్స్ గురించి అర్థం చేసుకోవడానికి వాడతారు.

'''కాల విస్తరణ''' (Time dilation): వేగంగా ప్రయాణిస్తే కాలం నెమ్మదిగా సాగుతుందని చెప్పే ఉదాహరణ.

ఇలాంటి ఆలోచనా ప్రయోగాల వల్ల తర్వాత నిజమైన ప్రయోగాలు చేయడానికి మార్గం ఏర్పడుతుంది. క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో ఇలాంటి అనేక ప్రయోగాలు చేసి, సిద్ధాంతాలు నిజమని నిరూపించారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[List of theoretical physicists|ప్రముఖ సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు]]

[[Philosophy of physics|భౌతిక శాస్త్ర తత్వశాస్త్రం]]

== మూలాలు ==
{{reflist|30em}}

== మరిన్ని వివరాల కోసం ==

{{cite book|edition=15th|title=Physical Sciences|series= [[Encyclopædia Britannica]] (Macropaedia)|year=1994|volume=25}}

Feynman, et al. [https://feynmanlectures.caltech.edu ''The Feynman Lectures on Physics''] (3 vol.). First edition: Addison–Wesley, (1964, 1966).

Landau et al. ''[[Course of Theoretical Physics]]''.

== బయటి లింకులు ==
{{wikibooks|Introduction to Theoretical Physics}}

[https://physics.mit.edu/research/labs-centers/center-for-theoretical-physics/ MIT సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్ర కేంద్రం]

[https://goodtheorist.science/ మంచి సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రవేత్త ఎలా అవ్వాలి], గెరార్డ్ టి హూఫ్ట్ రూపొందించిన వెబ్‌సైట్.

[[Category:సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం]]
[[Category:భౌతిక శాస్త్ర ఉపవిభాగాలు]]

[[de:Physik#Theoretische Physik]]

ఘన మెకానిక్స్

2026-03-13T09:54:44Z

WikiPBR: Created page with " '''ఘన మెకానిక్స్''' ('''Solid mechanics'''), దీనిని '''ఘన పదార్థాల మెకానిక్స్''' ('''mechanics of solids''') అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది కంటిన్యూమ్ మెకానిక్స్ అనే శాస్త్రంలో ఒక భాగం. ఈ శాస్త్రం ఘన పదార్థాల ప..."

'''ఘన మెకానిక్స్''' ('''Solid mechanics'''), దీనిని '''ఘన పదార్థాల మెకానిక్స్''' ('''mechanics of solids''') అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది [[continuum mechanics|కంటిన్యూమ్ మెకానిక్స్]] అనే శాస్త్రంలో ఒక భాగం. ఈ శాస్త్రం [[solid|ఘన]] పదార్థాల ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తుంది. ముఖ్యంగా బాహ్య [[force|బలాలు]] (forces), [[temperature|ఉష్ణోగ్రత]] మార్పులు, [[phase (chemistry)|స్థితి]] మార్పులు (phase changes) లేదా ఇతర అంతర్గత కారణాల వల్ల ఘన పదార్థాలలో కలిగే కదలికలు మరియు [[deformation (mechanics)|రూప వికృతులను]] (deformations) ఇది వివరిస్తుంది.

ఘన మెకానిక్స్ అనేది [[civil engineering|సివిల్]], [[Aerospace engineering|ఏరోస్పేస్]], [[nuclear engineering|న్యూక్లియర్]], [[Biomedical engineering|బయోమెడికల్]] మరియు [[mechanical engineering|మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్]] రంగాలకు పునాది వంటిది. ఇది [[geology|భూగర్భ శాస్త్రం]], [[physics|భౌతిక శాస్త్రం]], [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]] మరియు [[materials science|పదార్థ విజ్ఞానం]] (materials science) వంటి అనేక విభాగాలలో చాలా కీలకం. జీవుల యొక్క శరీర నిర్మాణం ([[anatomy]]) అర్థం చేసుకోవడానికి, కృత్రిమ పళ్ళు ([[dental prosthesis]]) మరియు శస్త్రచికిత్సలో వాడే ఇంప్లాంట్లు ([[surgical implant]]) తయారు చేయడానికి కూడా దీనిని ఉపయోగిస్తారు. ఘన మెకానిక్స్ యొక్క అత్యంత సాధారణ ఉపయోగాలలో [[Euler–Bernoulli beam theory|ఆయిలర్-బెర్నౌలీ బీమ్ సిద్ధాంతం]] ఒకటి. ఒత్తిడి (stress) మరియు వికృతి (strain) మధ్య సంబంధాన్ని వివరించడానికి ఈ శాస్త్రంలో [[tensor|టెన్సర్లు]] (tensors) అనే గణిత పద్ధతులను ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు.

ఉక్కు, కలప, కాంక్రీటు, జీవ సంబంధిత పదార్థాలు, బట్టలు మరియు ప్లాస్టిక్స్ వంటి అనేక రకాల ఘన పదార్థాలు అందుబాటులో ఉన్నందున ఘన మెకానిక్స్ అనేది ఒక విస్తృతమైన అంశంగా మారింది.

== ప్రాథమిక అంశాలు ==
ఒక పారిశ్రామిక ప్రక్రియలో లేదా సహజమైన చర్యలో తగినంత సమయం పాటు [[Shear force|షీర్ ఫోర్స్]] (shearing force) లేదా కోత బలాన్ని తట్టుకోగలిగే పదార్థాన్ని ''ఘన పదార్థం'' (solid) అంటారు. ఘన పదార్థాలకు, [[fluid|ద్రవాలకు]] (fluids) మధ్య ఉన్న ప్రధాన తేడా ఇదే. ద్రవాలు కూడా 'నార్మల్ ఫోర్స్' (normal forces) లేదా లంబ బలాలను తట్టుకోగలవు. ఉపరితలానికి లంబంగా పనిచేసే బలాలను లంబ బలాలు అంటారు. ఒక యూనిట్ వైశాల్యంపై పనిచేసే లంబ బలాన్ని 'నార్మల్ స్ట్రెస్' (normal stress) అంటారు. దీనికి భిన్నంగా, 'షీర్ ఫోర్స్' అనేది ఉపరితలానికి సమాంతరంగా పనిచేస్తుంది. ఒక యూనిట్ వైశాల్యంపై పనిచేసే షీర్ ఫోర్స్‌ను 'షీర్ స్ట్రెస్' (shear stress) అంటారు.

కావున, ఘన మెకానిక్స్ అనేది ఘన పదార్థాలు మరియు నిర్మాణాలలో కలిగే షీర్ స్ట్రెస్, రూప వికృతి మరియు అవి విరిగిపోయే విధానాలను పరిశీలిస్తుంది.

ఘన మెకానిక్స్‌లో చర్చించే కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

'''నిర్మాణాల స్థిరత్వం (Stability of structures)''' - ఏదైనా అంతరాయం కలిగినప్పుడు లేదా పాక్షికంగా దెబ్బతిన్నప్పుడు నిర్మాణాలు తిరిగి పాత స్థితికి చేరుకోగలవా లేదా అని ఇది పరిశీలిస్తుంది.

'''డైనమికల్ సిస్టమ్స్ మరియు ఖాస్ (Dynamical systems and chaos)''' - ప్రారంభ స్థితిలో వచ్చే చిన్న మార్పుల వల్ల భారీ మార్పులకు లోనయ్యే యాంత్రిక వ్యవస్థల గురించి ఇది వివరిస్తుంది.

'''థర్మోమెకానిక్స్ (Thermomechanics)''' - [[thermodynamics|ఉష్ణగతిక శాస్త్ర]] సూత్రాల ఆధారంగా పదార్థాల ప్రవర్తనను ఇది విశ్లేషిస్తుంది.
'''[[biomechanics|బయోమెకానిక్స్]]''' - ఎముకలు, గుండె కణజాలం వంటి జీవ సంబంధిత పదార్థాలకు ఘన మెకానిక్స్ సూత్రాలను వర్తింపజేయడం.

'''జియోమెకానిక్స్ (Geomechanics)''' - మంచు, నేల, రాళ్ళు వంటి భూగర్భ పదార్థాలపై ఘన మెకానిక్స్ అధ్యయనం.

'''ఘన పదార్థాలు , నిర్మాణాల కంపనాలు (Vibrations of solids and structures)''' - కంపించే కణాలు మరియు నిర్మాణాల నుండి వెలువడే తరంగాల గురించి ఇది వివరిస్తుంది. ఇది మెకానికల్, సివిల్, మైనింగ్ మరియు ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్‌లో చాలా ముఖ్యం.

'''ఫ్రాక్చర్ , డ్యామేజ్ మెకానిక్స్ (Fracture and damage mechanics)''' - ఘన పదార్థాలలో పగుళ్లు ఎలా పెరుగుతాయి మరియు పదార్థాలు ఎలా దెబ్బతింటాయి అనే అంశాలను ఇది చర్చిస్తుంది.

'''మిశ్రమ పదార్థాలు (Composite materials)''' - ఒకటి కంటే ఎక్కువ రకాల పదార్థాలతో తయారైన వస్తువులపై (ఉదాహరణకు: [[Fibre-reinforced plastic|రీన్‌ఫోర్స్డ్ ప్లాస్టిక్స్]], [[reinforced concrete|రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీటు]], [[fiber glass|ఫైబర్ గ్లాస్]]) ఘన మెకానిక్స్ సూత్రాలను ఉపయోగించడం.

'''కంప్యూటేషనల్ మెకానిక్స్ (Computational mechanics)''' - క్లిష్టమైన గణిత సమీకరణాలకు కంప్యూటర్ల ద్వారా పరిష్కారాలను కనుగొనడం. దీనిని [[Finite element method|ఫైనైట్ ఎలిమెంట్ మెథడ్ (FEM)]] అని కూడా అంటారు.

'''ప్రయోగాత్మక మెకానిక్స్ (Experimental mechanics)''' - ఘన పదార్థాల ప్రవర్తనను పరీక్షించడానికి కొత్త ప్రయోగాత్మక పద్ధతులను రూపొందించడం మరియు విశ్లేషించడం.

== కంటిన్యూమ్ మెకానిక్స్‌తో సంబంధం ==
కింది పట్టికలో చూపినట్లుగా, కంటిన్యూమ్ మెకానిక్స్ (continuum mechanics) అనే పెద్ద విభాగంలో ఘన మెకానిక్స్ కేంద్ర స్థానంలో ఉంటుంది. [[rheology|రియాలజీ]] (rheology) అనే శాస్త్రం ఘన మెకానిక్స్ మరియు [[fluid mechanics|ద్రవ మెకానిక్స్]] మధ్య వారధిలా పనిచేస్తుంది.

== స్పందన నమూనాలు (Response models) ==
ప్రతి పదార్థానికి ఒక నిర్దిష్ట ఆకారం ఉంటుంది. దానిపై ఒత్తిడి (stress) కలిగించినప్పుడు అది తన ఆకారాన్ని కోల్పోతుంది. ఈ మార్పును [[Deformation (mechanics)|రూప వికృతి]] (deformation) అంటారు. అసలు ఆకారంతో పోలిస్తే జరిగిన మార్పు నిష్పత్తిని 'స్ట్రెయిన్' (strain) అని పిలుస్తారు. ఒకవేళ ప్రయోగించిన ఒత్తిడి తక్కువగా ఉంటే, దాదాపు అన్ని ఘన పదార్థాలలో వికృతి అనేది ఒత్తిడికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. ఈ నిష్పత్తిని [[modulus) elasticity|ఎలాస్టిసిటీ మోడ్యులస్]] (modulus of elasticity) అంటారు. ఈ స్థితిని 'లీనియర్లీ ఎలాస్టిక్ రీజియన్' అని పిలుస్తారు.

గణన సులభంగా ఉండటం కోసం చాలా మంది శాస్త్రవేత్తలు 'లీనియర్' (linear) నమూనాలను ఉపయోగిస్తారు. కానీ వాస్తవ ప్రపంచంలో పదార్థాలు తరచుగా 'నాన్-లీనియర్' (non-linear) ప్రవర్తనను చూపిస్తాయి. కొత్త రకపు పదార్థాలు అందుబాటులోకి రావడం వల్ల ఇప్పుడు నాన్-లీనియర్ నమూనాల వినియోగం పెరుగుతోంది.

ఘన పదార్థాల స్పందనను వివరించే కొన్ని ప్రాథమిక నమూనాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

[[Elasticity (physics)|ఎలాస్టిసిటీ (స్థితిస్థాపకత)]] – ప్రయోగించిన ఒత్తిడిని తొలగించినప్పుడు, పదార్థం తిరిగి తన పాత స్థితికి చేరుకుంటుంది. ఒత్తిడికి అనుగుణంగా మారే పదార్థాలను [[Hooke's law|హుక్స్ లా]] వంటి సమీకరణాలతో వివరించవచ్చు.
[[Viscoelasticity|విస్కో ఎలాస్టిసిటీ]] – ఇవి స్థితిస్థాపకతతో పాటు ఘర్షణను ([[friction|damping]]) కూడా కలిగి ఉంటాయి. ఒత్తిడి కలిగించినప్పుడు మరియు తొలగించినప్పుడు కొంత శక్తి వేడి రూపంలో నష్టపోతుంది. దీని వల్ల స్ట్రెస్-స్ట్రెయిన్ గ్రాఫ్‌లో ఒక లూప్ (hysteresis loop) ఏర్పడుతుంది. అంటే ఈ పదార్థాల స్పందన సమయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
[[Plasticity (physics)|ప్లాస్టిసిటీ]] – పదార్థంపై ఒత్తిడి ఒక పరిమితి (yield value) కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు అది ఎలాస్టిక్‌గా ఉంటుంది. కానీ ఒత్తిడి ఆ పరిమితి దాటితే, అది శాశ్వతంగా తన ఆకారాన్ని మార్చుకుంటుంది. ఒత్తిడి తీసివేసినా అది పాత స్థితికి చేరదు.
[[Viscoplasticity|విస్కో ప్లాస్టిసిటీ]] – ఇది విస్కో ఎలాస్టిసిటీ మరియు ప్లాస్టిసిటీ రెండింటి కలయిక. జెల్లు ([[gel]]) మరియు బురద ([[mud]]) వంటి పదార్థాలు ఈ విధంగా ప్రవర్తిస్తాయి.
థర్మో ఎలాస్టిసిటీ – ఇక్కడ యాంత్రిక మరియు ఉష్ణ స్పందనలు కలిసి ఉంటాయి. సాధారణంగా ఉష్ణోగ్రత స్థిరంగా లేని సమయాల్లో ఘన పదార్థాల స్థితిని ఇది వివరిస్తుంది. ఇందులో [[Fourier's law|ఫోరియర్ నియమం]] కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
== కాలక్రమం (Timeline) ==

1452–1519: [[Leonardo da Vinci|లియోనార్డో డా విన్సీ]] ఈ రంగంలో అనేక పరిశోధనలు చేశారు.{{Cite web |title=Leonardo da Vinci: The Mechanics of Genius |url=https://qeprize.org/news/leonardo-da-vinci |access-date=2024-05-27 |website=Queen Elizabeth Prize for Engineering |language=en}}

1638: [[Galileo Galilei|గెలీలియో గెలీలీ]] "టూ న్యూ సైన్సెస్" ([[Two New Sciences]]) అనే పుస్తకాన్ని ప్రచురించారు. ఇందులో ఆయన సాధారణ నిర్మాణాలు ఎలా విఫలమవుతాయో వివరించారు.
[[File:Galileo Galilei by Ottavio Leoni Marucelliana (cropped).jpg|thumb|upright| [[Galileo Galilei|గెలీలియో గెలీలీ]] తన పుస్తకంలో నిర్మాణాల వైఫల్యాన్ని విశ్లేషించారు.]]

1660: [[Robert Hooke|రాబర్ట్ హుక్]] [[Hooke's law|హుక్స్ నియమాన్ని]] ప్రతిపాదించారు.

1687: [[Isaac Newton|ఐజాక్ న్యూటన్]] "ప్రిన్సిపియా మాథమెటికా" ([[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]) ప్రచురించారు. ఇందులో [[Newton's laws of motion|న్యూటన్ గమన నియమాలు]] ఉన్నాయి.
[[File:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|right|thumb|upright| [[Isaac Newton|ఐజాక్ న్యూటన్]] గమన నియమాలను ప్రతిపాదించారు.]]

1750: [[Euler–Bernoulli beam equation|ఆయిలర్-బెర్నౌలీ బీమ్ సమీకరణం]] అభివృద్ధి చేయబడింది.

1700–1782: [[Daniel Bernoulli|డేనియల్ బెర్నౌలీ]] 'వర్చువల్ వర్క్' సూత్రాన్ని పరిచయం చేశారు.

1707–1783: [[Leonhard Euler|లియోనార్డ్ ఆయిలర్]] స్తంభాలు వంగిపోయే (buckling) సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.
[[File:Leonhard Euler 2.jpg|thumb|upright| [[Leonhard Euler|లియోనార్డ్ ఆయిలర్]] బక్లింగ్ సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించారు.]]

1826: [[Claude-Louis Navier|క్లాడ్-లూయిస్ నేవియర్]] నిర్మాణాల స్థితిస్థాపకతపై ఒక పరిశోధన పత్రాన్ని ప్రచురించారు.

1873: [[Carlo Alberto Castigliano|కార్లో ఆల్బెర్టో కాస్టిగ్లియానో]] తన సిద్ధాంతాన్ని (Castigliano's theorem) సమర్పించారు. ఇది శక్తి ఆధారంగా స్థానభ్రంశాన్ని లెక్కించడానికి సహాయపడుతుంది.

1874: [[Otto Mohr|ఒట్టో మోర్]] స్థిరంగా లేని నిర్మాణాల (statically indeterminate structures) గురించి వివరించారు.

1922: [[Stephen Timoshenko|తిమోషెంకో]] ఆయిలర్-బెర్నౌలీ బీమ్ సమీకరణంలోని లోపాలను సరిచేశారు.

1936: [[Hardy Cross|హార్డీ క్రాస్]] మూమెంట్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ పద్ధతిని ప్రచురించారు. ఇది భవనాల నిర్మాణ రూపకల్పనలో చాలా ముఖ్యమైనది.

1941: [[Alexander Hrennikoff|అలెగ్జాండర్ హ్రెన్నికాఫ్]] స్థితిస్థాపకత సమస్యలను పరిష్కరించడానికి గ్రిడ్ పద్ధతిని ఉపయోగించారు.

1942: [[Richard Courant|ఆర్. కౌరెంట్]] ఒక పెద్ద భాగాన్ని చిన్న భాగాలుగా విభజించే పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టారు.

1956: జె. టర్నర్ మరియు ఇతరులు ప్రచురించిన పత్రం ద్వారా "ఫైనైట్-ఎలిమెంట్ మెథడ్" (finite-element method) అనే పేరు వాడుకలోకి వచ్చింది. ఇది నేటి ఆధునిక ఇంజనీరింగ్‌లో అత్యంత కీలకమైన పద్ధతి.

== మూలాలు (References) ==
=== గమనికలు (Notes) ===
{{Reflist}}
<ref>
{{cite book
| author = Allan Bower
| title = Applied mechanics of solids
| year = 2009
| publisher = CRC press
| url = http://solidmechanics.org
| access-date = March 5, 2017
}}
</ref>

[[Lev Davidovich Landau|L.D. Landau]], [[Evgeny Mikhailovich Lifshitz|E.M. Lifshitz]], ''[[Course of Theoretical Physics]]: Theory of Elasticity'' Butterworth-Heinemann, {{ISBN|0-7506-2633-X}}

J.E. Marsden, T.J. Hughes, ''Mathematical Foundations of Elasticity'', Dover, {{ISBN|0-486-67865-2}}

P.C. Chou, N. J. Pagano, ''Elasticity: Tensor, Dyadic, and Engineering Approaches'', Dover, {{ISBN|0-486-66958-0}}

R.W. Ogden, ''Non-linear Elastic Deformation'', Dover, {{ISBN|0-486-69648-0}}

[[Stephen Timoshenko|S. Timoshenko]] and J.N. Goodier," Theory of elasticity", 3d ed., New York, McGraw-Hill, 1970.

[[Gerhard A. Holzapfel|G.A. Holzapfel]], ''Nonlinear Solid Mechanics: A Continuum Approach for Engineering'', Wiley, 2000

A.I. Lurie, ''Theory of Elasticity'', Springer, 1999.

L.B. Freund, ''Dynamic Fracture Mechanics'', Cambridge University Press, 1990.

R. Hill, ''The Mathematical Theory of Plasticity'', Oxford University, 1950.

J. Lubliner, ''Plasticity Theory'', Macmillan Publishing Company, 1990.

J. Ignaczak, [[M. Ostoja-Starzewski]], ''Thermoelasticity with Finite Wave Speeds'', Oxford University Press, 2010.

D. Bigoni, ''Nonlinear Solid Mechanics: Bifurcation Theory and Material Instability'', Cambridge University Press, 2012.

Y. C. Fung, Pin Tong and Xiaohong Chen, ''Classical and Computational Solid Mechanics'', 2nd Edition, World Scientific Publishing, 2017, {{ISBN|978-981-4713-64-1}}.

[[Category:ఘన మెకానిక్స్]]
[[Category:మెకానిక్స్]]
[[Category:కంటిన్యూమ్ మెకానిక్స్]]
[[Category:దృఢ వస్తువుల మెకానిక్స్]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

కణ భౌతికశాస్త్రం

2026-03-11T09:45:44Z

WikiPBR: Created page with "సాధారణ భౌతిక శాస్త్ర నమూనాలో కణాలు '''కణ భౌతికశాస్త్రం''' (ఆంగ్లం: '''Particle Physics''') అంటే పదార్థములోనూ, వికిరణం (''Radiation'') లోన..."

[[File:Standard_Model_of_Elementary_Particles_Anti.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Standard_Model_of_Elementary_Particles_Anti.svg|కుడి|thumb|350x350px|సాధారణ భౌతిక శాస్త్ర నమూనాలో కణాలు ]]
'''కణ భౌతికశాస్త్రం''' (ఆంగ్లం: '''Particle Physics''') అంటే [[పదార్థము]]లోనూ, [[వికిరణం]] (''Radiation'') లోనూ కనిపించే అతి సూక్ష్మమైన కణాలు, వాటి గుణగణాలను అధ్యయనం చేసే [[భౌతిక శాస్త్రం|భౌతికశాస్త్ర]] విభాగం. ఇక్కడ కణాలు అంటే విభజించడానికి వీలులేని అత్యంత సూక్ష్మమైన కణాలు లేదా ప్రాథమిక కణాలు (''elementary particles'') అని అర్థం. వీటి ప్రవర్తనకు కారణమయ్యే ప్రాథమిక చర్యల గురించి ఈ శాస్త్రంలో అధ్యయనం చేస్తారు. ప్రస్తుతం శాస్త్రజ్ఞుల అర్థం చేసుకున్నదాని ప్రకారం ఈ ప్రాథమిక కణాలు, [[క్వాంటం ఫీల్డ్స్]] (''Quantum fields'') ఉత్తేజం పొందినపుడు ఏర్పడి దానికనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తాయి. ప్రామాణిక నమూనా (''Standard Model'') అనే ప్రభలమైన సిద్ధాంతం ప్రస్తుతం ఈ విషయాలను వివరించగలుగుతుంది. శాస్త్రజ్ఞులంతా ఈ సిద్ధాంతాన్ని వ్యాప్తి చేసేందుకు పరిశోధనలు చేస్తున్నారు. ఉదాహరణకు ఇటీవలే కనుగొన్న [[హిగ్స్ బోసాన్]] నుంచి ఎప్పటి నుంచో ఉన్న [[గురుత్వాకర్షణ]] శక్తి వరకు ఇందులో పరిశోధనాంశాలు.<ref>{{cite web|url=http://home.web.cern.ch/topics/higgs-boson|title=The Higgs boson - CERN|publisher=}}</ref><ref>https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/advanced-physicsprize2013.pdf</ref>

== చరిత్ర ==
సృష్టిలో కనిపించే ప్రతి పదార్థం విభజించడానికి వీలులేని అతి సూక్ష్మమైన కణాలచే నిర్మించబడి ఉందనే భావన క్రీ.పూ 6 వ శతాబ్దం నుంచే ప్రాచుర్యంలో ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |format=PDF |date= |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=24 నవంబరు 2017 |archive-date=2 అక్టోబరు 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf }}</ref> 19వ శతాబ్దంలో [[జాన్‌ డాల్టన్]] అనే శాస్త్రవేత్త ''[[స్టాయికియోమెట్రీ]]'' అనే విషయంపై పరిశోధన చేస్తూ ప్రకృతి మొత్తం ఒకే రకమైన కణాలతో నిర్మితమై ఉంటుందని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{cite web |url=http://sciexplorer.blogspot.com/2012/05/quasiparticles.html |title=Scientific Explorer: Quasiparticles |publisher=Sciexplorer.blogspot.com |date=22 May 2012 |accessdate=21 July 2012 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419032637/http://sciexplorer.blogspot.com/2012/05/quasiparticles.html |archive-date=19 ఏప్రిల్ 2013 |url-status=dead }}</ref> [[పరమాణువు]] (''ఆటమ్'') అనే పదానికి గ్రీకులో ''విభజించడానికి వీలులేని'' అని అర్థం ఉంది. రసాయన శాస్త్రజ్ఞులు చాలా రోజుల వరకు పరమాణువులనే అత్యంత చిన్న కణాలుగా భావిస్తూ వచ్చారు. కానీ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు మాత్రం వీటి కన్నా సూక్ష్మమైన [[ఎలక్ట్రాన్|ఎలక్ట్రాన్ల]] లాంటి కణాలు ఉన్నాయని కనుగొన్నారు.

'''కణ భౌతిక శాస్త్రం''' (Particle physics) లేదా '''అధిక శక్తి భౌతిక శాస్త్రం''' (high-energy physics) అనేది [[Matter|పదార్థం]], [[Radiation|వికిరణం]] ఏర్పడటానికి కారణమైన ప్రాథమిక కణాలు ([[Elementary particle|fundamental particles]]), వాటి మధ్య ఉండే బలాలు ([[Fundamental interaction|forces]]) గురించి చదివే శాస్త్రం. ఈ విభాగం ప్రాథమిక కణాల కలయిక వల్ల ఏర్పడే [[Protons|ప్రోటాన్లు]], [[Neutrons|న్యూట్రాన్ల]] స్థాయి వరకు అధ్యయనం చేస్తుంది. అయితే, ప్రోటాన్లు మరియు న్యూట్రాన్ల కలయిక గురించి చదివే శాస్త్రాన్ని [[Nuclear physics|కేంద్రక భౌతిక శాస్త్రం]] అని పిలుస్తారు.

విశ్వంలోని ప్రాథమిక కణాలను [[Standard Model|ప్రామాణిక నమూనా]] (Standard Model) ప్రకారం రెండు రకాలుగా విభజించారు. అవి: [[Fermion|ఫెర్మియాన్లు]] (పదార్థ కణాలు), [[Boson|బోసాన్లు]] (బలాన్ని మోసే కణాలు). ఫెర్మియాన్లలో మూడు తరాలు ఉంటాయి. మనం చూసే సాధారణ పదార్థం కేవలం మొదటి తరం ఫెర్మియాన్లతోనే తయారవుతుంది. ఈ మొదటి తరంలో [[Up quark|అప్ క్వార్కులు]], [[Down quark|డౌన్ క్వార్కులు]] (ఇవి ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్లను ఏర్పరుస్తాయి), మరియు [[Electron|ఎలక్ట్రాన్లు]], [[Electron neutrino|ఎలక్ట్రాన్ న్యూట్రినోలు]] ఉంటాయి. బోసాన్ల ద్వారా పనిచేసే మూడు ముఖ్యమైన ప్రాథమిక బలాలు: [[Electromagnetism|విద్యుదయస్కాంతత్వం]], [[Weak interaction|దుర్బల బలం]] (weak interaction), మరియు [[Strong interaction|ప్రబల బలం]] (strong interaction).

[[Quark|క్వార్కులు]] కలిసి [[Hadron|హ్యాడ్రాన్లను]] ఏర్పరుస్తాయి, కానీ ఇవి విడిగా ఉండలేవు. బేసి సంఖ్యలో క్వార్కులు ఉన్న హ్యాడ్రాన్లను [[Baryon|బేరియాన్లు]] అని, సరి సంఖ్యలో క్వార్కులు ఉన్న వాటిని [[Meson|మెసాన్లు]] అని అంటారు. మన చుట్టూ ఉన్న పదార్థం బరువులో ఎక్కువ భాగం ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్లు అనే రెండు బేరియాన్ల వల్లే ఉంటుంది. మెసాన్లు చాలా తక్కువ కాలం మాత్రమే ఉంటాయి. ఇవి క్వార్కులతో తయారైన కణాలు ఒకదానికొకటి వేగంగా ఢీకొన్నప్పుడు (ఉదాహరణకు [[Cosmic ray|అంతరిక్ష కిరణాల్లోని]] కణాలు) ఏర్పడతాయి. వీటిని [[Particle accelerator|కణ త్వరణ యంత్రాలలో]] (particle accelerators) కూడా తయారు చేయవచ్చు.

ప్రతి కణానికి సమానమైన ద్రవ్యరాశి ([[Mass|mass]]) ఉండి, వ్యతిరేక విద్యుత్ ఆవేశం ([[Electric charge|electric charge]]) ఉండే 'ప్రతికణము' ([[Antiparticle|antiparticle]]) ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఎలక్ట్రాన్ యొక్క ప్రతికణము [[Positron|పాజిట్రాన్]]. ఎలక్ట్రాన్‌కు ప్రతికూల (-) ఆవేశం ఉంటే, పాజిట్రాన్‌కు అనుకూల (+) ఆవేశం ఉంటుంది. ఈ ప్రతికణాలన్నీ కలిసి [[Antimatter|ప్రతి-పదార్థాన్ని]] (antimatter) ఏర్పరుస్తాయి. [[Photon|ఫోటాన్]] వంటి కొన్ని కణాలు తమకు తామే ప్రతికణాలుగా ఉంటాయి.

ఈ ప్రాథమిక కణాలు క్వాంటం క్షేత్రాల ([[Field (physics)#Quantum fields|quantum fields]]) నుండి పుడతాయి. ఈ కణాలు మరియు వాటి మధ్య జరిగే చర్యలను వివరించే ప్రధాన సిద్ధాంతాన్ని [[Standard Model|ప్రామాణిక నమూనా]] అంటారు. ప్రస్తుత కణ భౌతిక శాస్త్రానికి గురుత్వాకర్షణ శక్తిని ([[Quantum gravity|gravity]]) జోడించడం ఇంకా సాధ్యం కాలేదు. దీని కోసం [[Loop quantum gravity|లూప్ క్వాంటం గ్రావిటీ]], [[String theory|స్ట్రింగ్ థియరీ]], మరియు [[Supersymmetry|సూపర్ సిమెట్రీ]] వంటి అనేక సిద్ధాంతాలు ప్రయత్నిస్తున్నాయి.

ప్రయోగాత్మక కణ భౌతిక శాస్త్రం (Experimental particle physics) [[Radioactive decay|రేడియోధార్మిక]] ప్రక్రియల్లో మరియు [[Large Hadron Collider|లార్జ్ హ్యాడ్రాన్ కొలైడర్]] వంటి యంత్రాల్లో ఈ కణాలను పరిశీలిస్తుంది. సిద్ధాంతపరమైన కణ భౌతిక శాస్త్రం (Theoretical particle physics) ఈ కణాలను [[Cosmology|విశ్వ విజ్ఞానం]] మరియు [[Quantum mechanics|క్వాంటం మెకానిక్స్]] పరంగా అధ్యయనం చేస్తుంది. ఈ రెండూ ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, [[Higgs boson|హిగ్స్ బోసాన్]] ఉనికిని ముందుగా సిద్ధాంతం ద్వారా ఊహించారు, ఆ తర్వాతే ప్రయోగాల ద్వారా నిరూపించారు.

== చరిత్ర ==

[[File:Rutherford_Scattering.svg|alt=see caption|thumb|[[Geiger–Marsden experiments|గీగర్-మార్స్‌డెన్ ప్రయోగం]]లో ఆల్ఫా కణాలు బంగారు రేకును ఢీకొన్నప్పుడు కొన్ని కణాలు వెనక్కి మళ్లడాన్ని గమనించారు.]]
పదార్థం అంతా చిన్న కణాలతో తయారైందనే ఆలోచన క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం నుండే ఉంది.{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}} 19వ శతాబ్దంలో [[John Dalton|జాన్ డాల్టన్]] తన పరిశోధనల ద్వారా ప్రకృతిలోని ప్రతి మూలకం ఒక ప్రత్యేక రకమైన కణంతో తయారవుతుందని చెప్పారు.{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }} గ్రీకు భాషలో 'అటొమోస్' (indivisible) అంటే విభజించడానికి వీలులేనిది అని అర్థం. దీని నుండే [[Atom|పరమాణువు]] (Atom) అనే పదం వచ్చింది. మొదట్లో పరమాణువే అతి చిన్న కణం అని అనుకున్నారు, కానీ తర్వాత శాస్త్రవేత్తలు ఎలక్ట్రాన్ వంటి ఇంకా చిన్న కణాలు అందులో ఉన్నాయని కనుగొన్నారు. 20వ శతాబ్దపు ఆరంభంలో జరిగిన పరిశోధనలు 1939లో [[Lise Meitner|లిస్ మీట్నర్]] ద్వారా [[Nuclear fission|కేంద్రక విచ్ఛిత్తి]] (nuclear fission) మరియు అదే ఏడాది [[Hans Bethe|హన్స్ బేతే]] ద్వారా [[Nuclear fusion|కేంద్రక సంలీనం]] (nuclear fusion) నిరూపణకు దారితీశాయి. ఈ ఆవిష్కరణలే అణు బాంబుల తయారీకి కారణమయ్యాయి. 1947లో హన్స్ బేతే చేసిన లెక్కలు ఆధునిక కణ భౌతిక శాస్త్రానికి పునాది వేశాయి.{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}

1950 మరియు 1960 కాలంలో కణాలను వేగంగా ఢీకొట్టడం ద్వారా చాలా రకాల కొత్త కణాలు బయటపడ్డాయి. దీనిని అప్పట్లో "[[Particle zoo|కణాల జూ]]" (particle zoo) అని పిలిచేవారు. జేమ్స్ క్రోనిన్ మరియు వాల్ ఫిచ్ చేసిన పరిశోధనలు పదార్థం మరియు ప్రతి-పదార్థాల మధ్య సమతుల్యత లేకపోవడంపై కొత్త ప్రశ్నలను లేవనెత్తాయి.{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}} 1970లలో 'ప్రామాణిక నమూనా' (Standard Model) వచ్చిన తర్వాత ఈ కణాలన్నింటినీ క్రమబద్ధీకరించారు. తక్కువ సంఖ్యలో ఉండే ప్రామాణిక కణాల కలయిక వల్లే ఇన్ని కణాలు ఏర్పడుతున్నాయని క్వాంటం ఫీల్డ్ సిద్ధాంతాల ద్వారా వివరించారు. ఇది ఆధునిక కణ భౌతిక శాస్త్రానికి ఆరంభం.{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}

== ప్రామాణిక నమూనా (Standard Model) ==
{{Main|Standard Model}}

ప్రాథమిక కణాల విభజనను వివరించే పద్ధతిని [[Standard Model|ప్రామాణిక నమూనా]] అని అంటారు. క్వార్కుల ఉనికి ప్రయోగపూర్వకంగా నిరూపించబడిన తర్వాత 1970వ దశకంలో దీనికి గుర్తింపు వచ్చింది. ఇది ప్రబల, దుర్బల మరియు విద్యుదయస్కాంత బలాలను వివరించడానికి 'గేజ్ బోసాన్లను' (gauge bosons) ఉపయోగిస్తుంది. ఇందులో ఎనిమిది రకాల [[Gluon|గ్లూవాన్లు]], [[W and Z bosons|W మరియు Z బోసాన్లు]], మరియు [[Photon|ఫోటాన్]] ఉంటాయి.{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}} ఈ నమూనాలో 24 రకాల ప్రాథమిక ఫెర్మియాన్లు (12 కణాలు, 12 ప్రతికణాలు) ఉంటాయి, ఇవే పదార్థం ఏర్పడటానికి మూలం.{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}} అలాగే ఈ సిద్ధాంతం [[Higgs boson|హిగ్స్ బోసాన్]] అనే కణం ఉంటుందని ముందే చెప్పింది. 2012 జూలై 4న సెర్న్ (CERN) శాస్త్రవేత్తలు హిగ్స్ బోసాన్ వంటి లక్షణాలున్న కణాన్ని కనుగొన్నట్లు ప్రకటించారు.{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}

ప్రస్తుత ప్రామాణిక నమూనాలో 61 ప్రాథమిక కణాలు ఉన్నాయి.{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}} ఈ కణాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసి వందలాది ఇతర కణాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ నమూనా ఇప్పటివరకు జరిగిన అన్ని ప్రయోగాలకు సరిపోతుంది. కానీ, ఇది ప్రకృతిని పూర్తిగా వివరించలేదని శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు (దీనిని [[Theory of Everything|అన్నింటికీ వర్తించే సిద్ధాంతం]] లేదా TOE అని అంటారు). ఇటీవలి కాలంలో [[Neutrino|న్యూట్రినోలకు]] ద్రవ్యరాశి ఉందని కనుగొనడం ఈ నమూనాలో మార్పులు అవసరమని సూచిస్తోంది, ఎందుకంటే ప్రామాణిక నమూనాలో వీటికి బరువు ఉండదు.{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}

== పరమాణువు లోపలి కణాలు ==
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; background:#FFF;"
|+ ప్రాథమిక కణాలు
|-
!
! scope="col" | [[Generation (particle physics)|రకాలు]]
! scope="col" | [[Generation (particle physics)|తరాలు]]
! scope="col" | [[Antiparticle|ప్రతికణము]]
! scope="col" | [[Color charge|రంగులు]]
! scope="col" | మొత్తం
|-
! scope="row" style="background:#DAF;" | [[Quark|క్వార్కులు]]
| rowspan="2" align="center"| 2
| rowspan="2" align="center"| 3
| align="center"|జత
| align="center"|3
| align="center"|36
|-
! scope="row" style="background:#AF7;" | [[Lepton|లెప్టాన్లు]]
| align="center"|జత
| align="center"|లేవు
| align="center"|12
|-
! scope="row" style="background:#F97;" | [[Gluon|గ్లూవాన్లు]]
|rowspan="5" align="center"|1
|rowspan="5" align="center"|లేవు
| align="center"|సొంతం
| align="center"|[[Gluon#Eight color states|8]]
| align="center"|8
|-
! scope="row" style="background:#F97;" | [[Photon|ఫోటాన్]]
| align="center"|సొంతం
| align="center" rowspan="4"|లేవు
| align="center"|1
|-
! scope="row" style="background:#F97;" | [[W and Z bosons|Z బోసాన్]]
| align="center"|సొంతం
| align="center"|1
|-
! scope="row" style="background:#F97;" | [[W and Z bosons|W బోసాన్]]
| align="center"|జత
| align="center"|2
|-
! scope="row" style="background:#FE7;" | [[Higgs boson|హిగ్స్]]
| align="center"|సొంతం
| align="center"|1
|-
! colspan="5" align="right" ! scope="col" | మొత్తం తెలిసిన ప్రాథమిక కణాలు:
| align="center"|'''61'''
|}
ఆధునిక కణ భౌతిక శాస్త్రం పరమాణువు లోపల ఉండే ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రోటాన్లు మరియు న్యూట్రాన్లపై దృష్టి పెడుతుంది. వీటితో పాటు రేడియోధార్మికత వల్ల ఏర్పడే ఫోటాన్లు, న్యూట్రినోలు, [[Muon|మ్యూయాన్లు]] మరియు ఇతర వింత కణాలను కూడా పరిశీలిస్తుంది.{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}

కణాల కదలికలు క్వాంటం మెకానిక్స్ ద్వారా నియంత్రించబడతాయి. ఇవి కొన్ని సమయాల్లో కణాలుగా, మరికొన్ని సమయాల్లో తరంగాలుగా ([[Wave–particle duality|ద్వంద్వ స్వభావం]]) ప్రవర్తిస్తాయి. ప్రస్తుత అవగాహన ప్రకారం మళ్ళీ విభజించడానికి వీలులేని కణాలనే 'ప్రాథమిక కణాలు' (elementary particles) అని పిలుస్తారు.

=== క్వార్కులు మరియు లెప్టాన్లు ===
{{Main|Quark|Lepton}}
[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|ఒక [[Beta decay|బీటా క్షీణత]] చిత్రం. ఇందులో ఒక న్యూట్రాన్ (udd) ప్రోటాన్ (udu) గా మారుతోంది. 'u' అంటే అప్ క్వార్క్, 'd' అంటే డౌన్ క్వార్క్.]]
సాధారణ పదార్థం మొదటి తరం క్వార్కులు (అప్, డౌన్) మరియు లెప్టాన్లతో (ఎలక్ట్రాన్, ఎలక్ట్రాన్ న్యూట్రినో) తయారవుతుంది.{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}} క్వార్కులు మరియు లెప్టాన్లను కలిపి [[Fermion|ఫెర్మియాన్లు]] అని అంటారు. ఇవి [[Pauli exclusion principle|పౌలీ వివర్జన నియమాన్ని]] పాటిస్తాయి, అంటే ఒకే క్వాంటం స్థితిలో రెండు కణాలు ఉండలేవు.{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}} క్వార్కులకు భిన్నమైన విద్యుత్ ఆవేశం (-1/3 లేదా 2/3) ఉంటుంది. క్వార్కులకు 'రంగు' (color charge) అనే గుణం ఉంటుంది (ఇది మన కంటికి కనిపించే రంగు కాదు). ఈ రంగుల వల్ల ఏర్పడే బలం కారణంగా క్వార్కులు ఎప్పుడూ విడిగా ఉండలేవు, వీటిని ఎప్పుడూ గుంపులుగానే చూడగలం. దీనిని 'కలర్ కన్ఫైన్‌మెంట్' అంటారు.

మొత్తం మూడు తరాల క్వార్కులు (అప్-డౌన్, స్ట్రేంజ్-చార్మ్, టాప్-బాటమ్) మరియు లెప్టాన్లు (ఎలక్ట్రాన్-న్యూట్రినో, మ్యూయాన్-న్యూట్రినో, టౌ-న్యూట్రినో) ఉన్నాయని మనకు తెలుసు. నాలుగో తరం ఉండే అవకాశం లేదని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}

=== బోసాన్లు ===
{{Main|Boson}}

బోసాన్లు ప్రాథమిక బలాలను మోసుకెళ్లే కణాలు. విద్యుదయస్కాంత బలాన్ని [[Photon|ఫోటాన్]] మోస్తుంది. ఫోటాన్లను మనం కాంతి రూపంలో చూస్తాము. దుర్బల బలాన్ని [[W and Z bosons|W మరియు Z బోసాన్లు]] మోస్తాయి. ప్రబల బలాన్ని [[Gluon|గ్లూవాన్లు]] మోస్తాయి. ఇవి క్వార్కులను కలిపి ఉంచుతాయి. [[Higgs boson|హిగ్స్ బోసాన్]] వల్ల ఇతర కణాలకు ద్రవ్యరాశి (బరువు) వస్తుంది. గ్లూవాన్లు మరియు ఫోటాన్లకు అసలు ద్రవ్యరాశి ఉండదు. బోసాన్లు అన్నీ ఒకే స్థితిలో ఉండగలవు.

=== ప్రతికణాలు మరియు రంగు ఆవేశం ===
{{Main|Antiparticle|Color charge}}

పైన చెప్పిన కణాలకు వ్యతిరేక లక్షణాలున్న ప్రతికణాలు ఉంటాయి. వీటినే [[Antimatter|ప్రతి-పదార్థం]] (antimatter) అంటారు. ఉదాహరణకు ఎలక్ట్రాన్‌కు అనుకూల ఆవేశం ఉన్న ప్రతికణం పాజిట్రాన్. ఒక కణం మరియు దాని ప్రతికణం ఢీకొంటే అవి నశించి శక్తిగా మారిపోతాయి. క్వార్కులు మరియు గ్లూవాన్లకు రంగు ఆవేశాలు (red, green, blue) ఉంటాయి. వీటి మధ్య జరిగే చర్యల వల్ల కణాలు బలంగా కలిసి ఉంటాయి.

=== సంక్లిష్ట కణాలు (Composite Particles) ===
{{Main|Composite particle}}
[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|ఒక ప్రోటాన్‌లో రెండు అప్ క్వార్కులు, ఒక డౌన్ క్వార్క్ గ్లూవాన్ల ద్వారా కలిసి ఉంటాయి.]]
మన పరమాణువులోని [[Proton|ప్రోటాన్లు]], [[Neutron|న్యూట్రాన్లు]] క్వార్కులతో తయారైనవే. ఒక ప్రోటాన్‌లో రెండు అప్ క్వార్కులు, ఒక డౌన్ క్వార్క్ ఉంటాయి. న్యూట్రాన్‌లో రెండు డౌన్, ఒక అప్ క్వార్కులు ఉంటాయి. వీటిని [[Baryon|బేరియాన్లు]] అంటారు. రెండు క్వార్కులు ఉన్నవాటిని [[Meson|మెసాన్లు]] అంటారు. ఇవన్నీ కలిసి [[Hadron|హ్యాడ్రాన్ల]] జాబితాలోకి వస్తాయి. ఈ కణాలు రంగుల పరంగా తటస్థంగా (తెల్లగా) ఉండాలి.{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}

=== ఊహాజనిత కణాలు (Hypothetical Particles) ===
[[Graviton|గ్రావిటాన్]] అనేది గురుత్వాకర్షణ శక్తికి కారణమని భావించే ఒక ఊహాజనిత కణం. కానీ దీన్ని ఇప్పటివరకు ఎవరూ చూడలేదు. ఇలాగే చీకటి పదార్థం ([[Dark matter|dark matter]]), చీకటి శక్తి ([[Dark energy|dark energy]]) వంటి వాటిని వివరించడానికి శాస్త్రవేత్తలు అనేక కొత్త కణాలు ఉండవచ్చని ఊహిస్తున్నారు.

== ప్రయోగశాలలు ==
[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|ఫెర్మీ ల్యాబ్, అమెరికా]]
ప్రపంచంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన కణ భౌతిక ప్రయోగశాలలు:

'''[[CERN|సెర్న్ (CERN)]]''': ఇది స్విట్జర్లాండ్ మరియు ఫ్రాన్స్ సరిహద్దులో ఉంది. ఇక్కడ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద కణ త్వరణ యంత్రం [[Large Hadron Collider|లార్జ్ హ్యాడ్రాన్ కొలైడర్]] ఉంది.

'''[[Fermilab|ఫెర్మీ ల్యాబ్]]''': ఇది అమెరికాలోని ఇల్లినాయిస్‌లో ఉంది.

'''[[KEK|కేఈకే (KEK)]]''': ఇది జపాన్‌లో ఉంది, ఇక్కడ న్యూట్రినోలపై పరిశోధనలు జరుగుతాయి.

'''[[Brookhaven National Laboratory|బ్రూక్‌హావెన్ జాతీయ ప్రయోగశాల]]''': ఇది అమెరికాలోని న్యూయార్క్‌లో ఉంది.

'''[[DESY|డెసీ (DESY)]]''': ఇది జర్మనీలోని హాంబర్గ్‌లో ఉంది.

== సిద్ధాంతం ==
{{Quantum field theory|cTopic=Standard model}}
సిద్ధాంతపరమైన కణ భౌతిక శాస్త్రం గణిత నమూనాలను ఉపయోగించి కణాల ప్రవర్తనను ముందుగానే ఊహిస్తుంది. ఇందులో మూడు ముఖ్యమైన రకాలు ఉన్నాయి:

'''ప్రామాణిక నమూనా పరిశోధన''': ఉన్న సిద్ధాంతాన్ని ఇంకా బాగా అర్థం చేసుకోవడం.
'''మోడల్ బిల్డింగ్''': ప్రామాణిక నమూనా దాటి ఇంకా ఏముందో కనుగొనడం.
'''స్ట్రింగ్ థియరీ''': కణాలు చిన్న తీగలు (strings) లాంటివని భావించి విశ్వాన్ని వివరించడం.
== ఉపయోగాలు ==
కణ భౌతిక శాస్త్రం కేవలం సిద్ధాంతాలకే పరిమితం కాదు. దీనివల్ల మనకు చాలా ఉపయోగాలు ఉన్నాయి:

'''వైద్య రంగం''': క్యాన్సర్ చికిత్సలో వాడే రేడియోథెరపీ, మరియు ఎంఆర్ఐ (MRI), పెట్ (PET) స్కాన్ల వంటి పరికరాలు కణ భౌతిక శాస్త్రం వల్లే సాధ్యమయ్యాయి.

'''సాంకేతికత''': ఇంటర్నెట్‌లో మనం వాడుతున్న '''వరల్డ్ వైడ్ వెబ్ (WWW)''' మరియు స్మార్ట్‌ఫోన్లలోని '''టచ్ స్క్రీన్''' సాంకేతికత సెర్న్ (CERN) ప్రయోగశాలలోనే పుట్టాయి.

'''సూపర్ కండక్టర్లు''': విద్యుత్ నష్టం లేకుండా ప్రవహించేలా చేసే సూపర్ కండక్టర్ల అభివృద్ధిలో ఈ శాస్త్రం పాత్ర ఎంతో ఉంది.

== భవిష్యత్తు ==
సెర్న్ ప్రయోగశాల భవిష్యత్తులో ఇంకా పెద్ద కణ త్వరణ యంత్రాలను (Future Circular Collider) నిర్మించాలని చూస్తోంది. అమెరికాలో కూడా న్యూట్రినోలపై మరిన్ని ప్రయోగాలు చేయడానికి సిద్ధమవుతున్నారు. ఈ పరిశోధనల ద్వారా విశ్వం ఎలా పుట్టింది? చీకటి పదార్థం అంటే ఏమిటి? వంటి రహస్యాలు తెలుస్తాయని భావిస్తున్నారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{columns-list|colwidth=30em|

[[Atomic physics|పరమాణు భౌతిక శాస్త్రం]]

[[Astronomy|ఖగోళ శాస్త్రం]]

[[Astroparticle physics|అస్ట్రోపార్టికల్ ఫిజిక్స్]]

[[Standard Model|ప్రామాణిక నమూనా]]

[[List of particles|కణాల జాబితా]]

[[Timeline of particle physics|కణ భౌతిక శాస్త్ర చరిత్ర కాలక్రమం]]
}}

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== వెలుపలి లింకులు ==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}

{{Physics-footer}}
{{Particles}}
{{Fundamental interactions}}
{{Standard model of physics}}
{{Authority control}}

[[Category:కణ భౌతిక శాస్త్రం]]
[[Category:భౌతిక శాస్త్రం]]
== ఇవి కూడా చూడండి ==
* [[పార్టికల్ యాక్సెలరేటర్]]

== మూలాలు==
{{మూలాలజాబితా}}

[[వర్గం:భౌతిక శాస్త్రం]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం

2026-03-10T13:25:08Z

WikiPBR: Created page with "{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలోని ప్రయోగాత్మక విభాగాల గురించి వివరణ}} '''ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం''' (Experimental physics) అనేది భౌతిక శాస్త్రం (physics) లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది ప్రకృతిలోని వివిధ సం..."

{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలోని ప్రయోగాత్మక విభాగాల గురించి వివరణ}}
'''ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం''' (Experimental physics) అనేది [[భౌతిక శాస్త్రం]] (physics) లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది ప్రకృతిలోని వివిధ సంఘటనలను [[పరిశీలన]] (observation) చేయడం మరియు [[ప్రయోగం]] (experiment) చేయడం ద్వారా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ విభాగంలో శాస్త్రవేత్తలు కేవలం సిద్ధాంతాలకే పరిమితం కాకుండా, నిజ జీవితంలో పదార్థాలు మరియు శక్తులు ఎలా పనిచేస్తాయో కళ్లారా చూసి నిరూపిస్తారు.

ఈ విభాగంలో ఉపయోగించే పద్ధతులు ఒక్కో రకమైన పరిశోధనను బట్టి మారుతూ ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, [[గెలీలియో గెలీలీ]] (Galileo Galilei) చేసిన చిన్న చిన్న ప్రయోగాల నుండి మొదలుకొని, ప్రస్తుతం స్విట్జర్లాండ్‌లో ఉన్న భారీ [[Large Hadron Collider]] (లార్జ్ హాడ్రాన్ కొలైడర్) వరకు అన్నీ ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం కిందికే వస్తాయి. సిద్ధాంతాలు నిజమో కాదో తేల్చడానికి ఈ ప్రయోగాలు చాలా అవసరం.

== అవలోకనం (Overview) ==
[[File:Sir Ernest Rutherfords laboratory, early 20th century. (9660575343).jpg|thumb|20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సర్ [[Ernest Rutherford|ఎర్నెస్ట్ రూథర్‌ఫోర్డ్]] ప్రయోగశాల]]
ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం అనేది సమాచారాన్ని సేకరించడం (data acquisition), ఆ సమాచారాన్ని సేకరించే పద్ధతులను కనిపెట్టడం మరియు ప్రయోగశాలల్లో ప్రయోగాలు చేయడం వంటి పనులతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఇది కేవలం మనసులో ఊహించుకునే [[thought experiment|భావనల (thought experiments)]] కంటే భిన్నంగా, ప్రత్యక్షంగా ప్రయోగాలు చేసి ఫలితాలను చూపిస్తుంది. దీనిని సాధారణంగా [[Theoretical physics|సిద్ధాంత భౌతిక శాస్త్రం]] (theoretical physics) తో పోలుస్తారు. సిద్ధాంత భౌతిక శాస్త్రం అనేది ప్రకృతి ఎలా ప్రవర్తిస్తుందో గణితం మరియు ఆలోచనల ద్వారా ముందే ఊహించి వివరిస్తుంది, కానీ ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం ఆ ఊహలు నిజమో కాదో నిరూపించడానికి అవసరమైన ఆధారాలను సేకరిస్తుంది. {{cn|date=July 2025}}

సిద్ధాంత మరియు ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రాలు వేర్వేరు అంశాలపై దృష్టి పెట్టినప్పటికీ, వీటి లక్ష్యం మాత్రం ఒక్కటే. అది విశ్వాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ రెండింటి మధ్య ఒక సహజీవన సంబంధం ఉంటుంది. ప్రయోగాలు చేసినప్పుడు వచ్చే సమాచారం విశ్వం గురించి మనకు కొత్త విషయాలు చెబుతుంది. ఆ సమాచారాన్ని విశ్లేషించి సిద్ధాంతాలు తయారు చేస్తారు. అదే సమయంలో, సిద్ధాంతాలు కొత్త ప్రయోగాలు ఎలా చేయాలో మరియు ఎలాంటి సమాచారం సేకరించాలో శాస్త్రవేత్తలకు దిశా నిర్దేశం చేస్తాయి. {{cn|date=July 2025}}

ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం మరియు సిద్ధాంతాల మధ్య ఉండే సంబంధాన్ని గురించి ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త [[James Clerk Maxwell]] (జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్) ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని చెప్పారు. పుస్తకాల్లో చదువుకున్న విషయాలను నిజమైన వస్తువులతో ప్రయోగం చేసి చూసేటప్పుడు మన మనసు కొంత ఇబ్బంది పడుతుంది. కానీ కొత్త ఆలోచనలు రావాలంటే ఆ కష్టాన్ని భరించాల్సిందేనని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు.
James Clerk Maxwell, "Introductory Lecture on Experimental Physics," The Scientific Papers of James Clerk Maxwell (1890) Vol.2

== చరిత్ర (History) ==
ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం అనేది [[Scientific Revolution|శాస్త్రీయ విప్లవం]] జరిగిన కాలంలో ఐరోపాలో ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా ఏర్పడింది. దీని అభివృద్ధిలో [[గెలీలియో గెలీలీ]], [[Christiaan Huygens|క్రిస్టియన్ హైగెన్స్]], [[Johannes Kepler|జోహన్నెస్ కెప్లర్]], [[Blaise Pascal|బ్లేజ్ పాస్కల్]] మరియు సర్ [[Isaac Newton|ఐజాక్ న్యూటన్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు కీలక పాత్ర పోషించారు.

17వ శతాబ్దం ఆరంభంలో గెలీలియో తన సిద్ధాంతాలను నిరూపించడానికి ప్రయోగాలను ఒక ప్రధాన సాధనంగా ఉపయోగించారు. ఆధునిక శాస్త్రీయ పద్ధతులకు ఇదే పునాది. ఆయన గమన సూత్రాలపై (dynamics) అనేక ప్రయోగాలు చేసి, జడత్వ నియమాన్ని (law of [[inertia]]) కనుగొన్నారు. ఇదే తర్వాత కాలంలో న్యూటన్ మొదటి గమన నియమంగా మారింది. గెలీలియో రాసిన ''[[Two New Sciences]]'' అనే పుస్తకంలో ఓడ ప్రయాణాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుని వస్తువుల కదలికల గురించి చర్చించారు. అలాగే హైగెన్స్ అనే శాస్త్రవేత్త కాలువలో పడవ కదలికను ఉపయోగించి ద్రవ్యవేగ సంరక్షణ (conservation of [[momentum]]) నియమాన్ని వివరించారు. {{cn|date=July 2025}}

1687లో ఐజాక్ న్యూటన్ రాసిన ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' ప్రచురణతో ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం కొత్త శిఖరాలను చేరుకుంది. ఇందులో ఆయన రెండు ముఖ్యమైన విషయాలను వివరించారు:

[[Newton's laws of motion|న్యూటన్ గమన నియమాలు]]: ఇవి యంత్ర శాస్త్రానికి (classical mechanics) ఆధారం.
[[Newton's law of universal gravitation|విశ్వ గురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం]]: ఇది విశ్వంలోని వస్తువుల మధ్య ఉండే ఆకర్షణ శక్తిని వివరిస్తుంది.
ఈ రెండు నియమాలు ప్రయోగాల ద్వారా సరిగ్గా నిరూపించబడ్డాయి. ఈ పుస్తకంలో ద్రవాల ప్రవాహానికి (fluid dynamics) సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు కూడా ఉన్నాయి. {{cn|date=July 2025}}

17వ శతాబ్దం చివరి నుండి [[thermodynamics|ఉష్ణగతిక శాస్త్రం]] (thermodynamics) అభివృద్ధి చెందింది. [[Robert Boyle|రాబర్ట్ బాయిల్]], [[Thomas Young (scientist)|థామస్ యంగ్]] వంటి వారు ఇందులో పరిశోధనలు చేశారు. 1733లో [[Daniel Bernoulli|డేనియల్ బెర్నౌలీ]] అనే శాస్త్రవేత్త గణాంక పద్ధతులను ఉపయోగించి ఉష్ణ ఫలితాలను వివరించారు, దీనినే [[statistical mechanics|స్టాటిస్టికల్ మెకానిక్స్]] అంటారు. 1847లో [[James Prescott Joule|జేమ్స్ ప్రెస్కాట్ జూల్]] అనే శాస్త్రవేత్త శక్తి నిత్యత్వ నియమాన్ని (conservation of energy) ప్రతిపాదించారు. యాంత్రిక శక్తి ఉష్ణ శక్తిగా ఎలా మారుతుందో ఆయన నిరూపించారు. {{cn|date=July 2025}}

యంత్ర శాస్త్రం మరియు ఉష్ణ శాస్త్రంతో పాటు విద్యుత్ (electricity) రంగంలో కూడా ఎన్నో ప్రయోగాలు జరిగాయి. రాబర్ట్ బాయిల్, [[Stephen Gray (scientist)|స్టెఫెన్ గ్రే]], మరియు [[Benjamin Franklin|బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్]] చేసిన పరిశోధనలు విద్యుత్ ఆవేశం (electric charge) మరియు ప్రవాహం (current) గురించి అవగాహన కల్పించాయి. 1808లో [[John Dalton|జాన్ డాల్టన్]] పరమాణు సిద్ధాంతాన్ని (Atomic theory) ప్రతిపాదించారు. {{cn|date=July 2025}}

[[Hans Christian Ørsted|హ్యాన్స్ క్రిస్టియన్ ఓయర్‌స్టెడ్]] అనే శాస్త్రవేత్త విద్యుత్తు మరియు అయస్కాంతత్వానికి మధ్య సంబంధం ఉందని మొదట గుర్తించారు. 1830లలో [[Michael Faraday|మైకేల్ ఫారడే]] అయస్కాంత క్షేత్రాల ద్వారా విద్యుత్తును ఎలా తయారు చేయవచ్చో చూపించారు. 1864లో [[James Clerk Maxwell|జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్]] విద్యుదయస్కాంత కిరణాల గురించి కొన్ని సూత్రాలను ప్రతిపాదించారు. దీని వల్ల కాంతి కూడా ఒక విద్యుదయస్కాంత తరంగం (electromagnetic wave) అని తెలిసింది. 19వ శతాబ్దం నాటికి భౌతిక శాస్త్రం అనేక ఉప విభాగాలుగా విడిపోయింది. {{cn|date=July 2025}}

== ప్రస్తుతం జరుగుతున్న ప్రయోగాలు (Current experiments) ==
[[File:Construction of LHC at CERN.jpg|right|thumb|[[CERN]] వద్ద ఉన్న [[Large Hadron Collider|LHC]] లో ఒక భాగమైన [[Compact Muon Solenoid|CMS]] డిటెక్టర్]]

ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా భౌతిక శాస్త్రంలో ఎన్నో భారీ ప్రయోగాలు జరుగుతున్నాయి. వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి ఇక్కడ ఉన్నాయి:

'''[[Relativistic Heavy Ion Collider]] (RHIC):''' ఇది అమెరికాలోని బ్రూక్ హేవెన్ నేషనల్ లాబొరేటరీలో ఉంది. ఇక్కడ బంగారం వంటి భారీ అయాన్లను మరియు ప్రోటాన్లను ఒకదానికొకటి ఢీకొట్టిస్తారు.

'''[[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]]:''' ఇది జర్మనీలోని హాంబర్గ్‌లో ఉంది. ఇక్కడ ఎలక్ట్రాన్లు మరియు ప్రోటాన్ల మధ్య సంఘర్షణలు జరిపి పరిశోధనలు చేస్తారు.

'''[[Large Hadron Collider|LHC]]:''' ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మరియు అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రయోగ పరికరం. ఇది జెనీవా సమీపంలోని ఫ్రాన్స్-స్విట్జర్లాండ్ సరిహద్దులో ఉంది. 2010 నుండి ఇది పూర్తి స్థాయిలో పనిచేస్తోంది. పరమాణువు లోపల ఉండే చిన్న చిన్న కణాల గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది. {{cite web|date=2010-03-29|title=Yes, we did it!|url=http://cdsweb.cern.ch/journal/CERNBulletin/2010/14/News%20Articles/1246424?ln=en|publisher=[[CERN]]|access-date=2010-04-16}}

'''[[LIGO]]:''' ఇది గురుత్వాకర్షణ తరంగాలను (gravitational waves) గుర్తించే ప్రయోగశాల. అంతరిక్షం నుండి వచ్చే సూక్ష్మమైన తరంగాలను పట్టుకోవడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు. ఇది అమెరికాలోని రెండు ప్రాంతాల్లో ఉంది.

'''[[James Webb Space Telescope|JWST]]:''' ఇది 2021లో నింగిలోకి పంపిన భారీ టెలిస్కోప్. ఇది హబుల్ టెలిస్కోప్ కంటే శక్తివంతమైనది. విశ్వం పుట్టుక, నక్షత్రాలు మరియు గ్రహాల ఏర్పాటు గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది ఇన్ఫ్రారెడ్ కిరణాలను ఉపయోగిస్తుంది.

'''[[Mississippi State Axion Search]]:''' ఇది ఆక్సియాన్ (Axion) అనే చిన్న కణాల కోసం వెతికే ప్రయోగం. [http://meetings.aps.org/Meeting/SES12/Event/181650 The Construction of Mississippi State Axion Search]

== పద్ధతులు (Method) ==
{{main|ప్రయోగం (Experiment)}}
ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రంలో ప్రధానంగా రెండు రకాల పద్ధతులు ఉంటాయి. అవి:

'''నియంత్రిత ప్రయోగాలు (Controlled experiments):''' ఇవి సాధారణంగా ప్రయోగశాలల్లో (laboratories) జరుగుతాయి. ఇక్కడ శాస్త్రవేత్తలు గాలి, ఉష్ణోగ్రత వంటి అన్ని అంశాలను తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుని ప్రయోగాలు చేస్తారు.
'''సహజ ప్రయోగాలు (Natural experiments):''' ఇవి ఖగోళ శాస్త్రం (astrophysics) వంటి రంగాల్లో జరుగుతాయి. ఉదాహరణకు నక్షత్రాలను పరిశీలించేటప్పుడు వాటిపై మనకు ఎలాంటి నియంత్రణ ఉండదు. ప్రకృతిలో జరిగే సంఘటనలను దూరం నుండి చూసి అవగాహన చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది. {{cn|date=July 2025}}
== ప్రసిద్ధ ప్రయోగాలు ==
{{Main|భౌతిక శాస్త్ర ప్రయోగాల జాబితా}}
భౌతిక శాస్త్ర చరిత్రలో నిలిచిపోయిన కొన్ని గొప్ప ప్రయోగాలు: {{cn|date=July 2025}}
{{div col|colwidth=23em}}

[[Bell test experiments|బెల్ టెస్ట్ ప్రయోగాలు]]

[[Cavendish experiment|కావెండిష్ ప్రయోగం]]

[[Chicago Pile-1|చికాగో పైల్-1]]

[[Cowan–Reines neutrino experiment|న్యూట్రినో ప్రయోగం]]

[[Davisson–Germer experiment|డేవిసన్-గెర్మర్ ప్రయోగం]]

[[Double-slit experiment|డబుల్ స్లిట్ ప్రయోగం]]

[[Eddington experiment|ఎడింగ్టన్ ప్రయోగం]]

[[Foucault pendulum|ఫూకాల్ట్ లోలకం]]

[[Franck–Hertz experiment|ఫ్రాంక్-హెర్ట్జ్ ప్రయోగం]]

[[Kite experiment|గాలిపటం ప్రయోగం (బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్)]]

[[Oil drop experiment|మిల్లికాన్ ఆయిల్ డ్రాప్ ప్రయోగం]]

[[Michelson–Morley experiment|మైఖేల్సన్-మోర్లే ప్రయోగం]]

[[Stern–Gerlach experiment|స్టెర్న్-గెర్లాచ్ ప్రయోగం]]

[[Torricelli's experiment|టొరిసెల్లి ప్రయోగం]]

[[Wu experiment|వూ ప్రయోగం]]
{{div col end}}

== ప్రయోగాత్మక సాంకేతికతలు ==
ప్రయోగాల కోసం శాస్త్రవేత్తలు రకరకాల సాంకేతికతలను ఉపయోగిస్తారు: {{cn|date=July 2025}}
{{div col|colwidth=20em}}

[[Crystallography|స్పటిక శాస్త్రం]]

[[Interferometry|ఇంటర్ ఫెరోమెట్రీ]]

[[NMR|ఎన్.ఎమ్.ఆర్ (Nuclear Magnetic Resonance)]]

[[Laser cooling|లేజర్ కూలింగ్]]

[[Laser spectroscopy|లేజర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీ]]

[[Signal processing|సిగ్నల్ ప్రాసెసింగ్]]

[[Spectroscopy|స్పెక్ట్రోస్కోపీ]]

[[Scanning tunneling microscope|STM (స్కానింగ్ టన్నెలింగ్ మైక్రోస్కోప్)]]

[[Vacuum technique|శూన్య సాంకేతికత]]

[[X-Ray Spectroscopy|ఎక్స్-రే స్పెక్ట్రోస్కోపీ]]
{{refend}}

== ప్రముఖ ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ==
చరిత్రలో పేరుగాంచిన కొందరు శాస్త్రవేత్తలు: {{cn|date=July 2025}}
{{div col|colwidth=23em}}

[[Archimedes|ఆర్కిమిడీస్]]

[[Galileo Galilei|గెలీలియో గెలీలీ]]

[[Robert Boyle|రాబర్ట్ బాయిల్]]

[[Isaac Newton|ఐజాక్ న్యూటన్]]

[[Benjamin Franklin|బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్]]

[[Michael Faraday|మైకేల్ ఫారడే]]

[[James Clerk Maxwell|జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్]]

[[Marie Curie|మేరీ క్యూరీ]]

[[Jagadish Chandra Bose|జగదీష్ చంద్రబోస్]]

[[Ernest Rutherford|ఎర్నెస్ట్ రూథర్‌ఫోర్డ్]]

[[C. V. Raman|సి. వి. రామన్]]

[[Enrico Fermi|ఎన్రికో ఫెర్మీ]]

[[John Bardeen|జాన్ బార్డీన్]]

[[Chien-Shiung Wu|సి. ఎస్. వూ]]

[[Steven Chu|స్టీవెన్ చూ]]
{{div col end}}

== కాలక్రమ పట్టికలు (Timelines) ==
వివిధ విభాగాల్లో ప్రయోగాల క్రమాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు:

[[Timeline of atomic and subatomic physics|పరమాణు భౌతిక శాస్త్ర కాలక్రమం]]

[[Timeline of classical mechanics|యంత్ర శాస్త్ర కాలక్రమం]]

[[Timeline of electromagnetism and classical optics|విద్యుదయస్కాంతత్వ కాలక్రమం]]

[[Timeline of thermodynamics|ఉష్ణగతిక శాస్త్ర కాలక్రమం]]

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{Portal|భౌతిక శాస్త్రం}}

[[Physics|భౌతిక శాస్త్రం]]

[[Engineering|ఇంజనీరింగ్]]

[[Experimental science|ప్రయోగాత్మక విజ్ఞానం]]

[[Measuring instrument|కొలిచే పరికరాలు]]

== మూలాలు (References) ==
{{reflist}}

== మరింత చదవడానికి ==

{{cite book | author=Taylor, John R. | title=An Introduction to Error Analysis (2nd ed.) | publisher=University Science Books | year=1987 | isbn=978-0-935702-75-0}}

== బయటి లింకులు ==
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{Commonscat-inline}}

{{Physics-footer}}
{{Authority control}}

[[Category:ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం]]

కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్

2026-03-10T13:20:37Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక శాఖ}} {{Condensed matter physics}} '''కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్''' (Condensed matter physics) అనేది భౌతిక శాస్త్రం (physics) లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది పదార్థం యొక్క స్థూల (macroscopic) మరియు సూక్ష..."

{{Short description|భౌతిక శాస్త్రంలో ఒక శాఖ}}
{{Condensed matter physics}}

'''కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్''' (Condensed matter physics) అనేది [[భౌతిక శాస్త్రం]] (physics) లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది పదార్థం యొక్క స్థూల (macroscopic) మరియు సూక్ష్మ (microscopic) భౌతిక ధర్మాల గురించి వివరిస్తుంది. ముఖ్యంగా [[ఘన]] (solid) మరియు [[ద్రవ]] (liquid) [[పదార్థ స్థితి|స్థితుల]] గురించి ఇది చర్చిస్తుంది. పరమాణువులు ([[atom]]s) మరియు ఎలక్ట్రాన్ల ([[electrons]]) మధ్య ఉండే విద్యుదయస్కాంత బలాల ([[electromagnetic]] forces) వల్ల పదార్థానికి ఈ ధర్మాలు వస్తాయి. సాధారణంగా చెప్పాలంటే, అనేక భాగాలు కలిసి ఉండి, వాటి మధ్య బలమైన పరస్పర చర్యలు జరిగే వ్యవస్థల గురించి ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది.

సాధారణ పదార్థ స్థితులే కాకుండా, కొన్ని ప్రత్యేకమైన పరిస్థితుల్లో కనిపించే వింతైన స్థితుల గురించి కూడా ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు:

అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కొన్ని పదార్థాల్లో కనిపించే అతివాహకత ([[superconductivity]]).

స్ఫటిక నిర్మాణాల్లో ఉండే స్పిన్ల ([[Spin (physics)|spins]]) వల్ల కలిగే ఫెర్రో అయస్కాంతత్వం.

అతి శీతల పరమాణు వ్యవస్థల్లో కనిపించే బోస్-ఐన్ స్టీన్ కండెన్సేట్లు ([[Bose–Einstein condensates]]).

[[ద్రవ స్ఫటికాలు]] (liquid crystals).

కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ప్రయోగాల ద్వారా పదార్థాల వివిధ ధర్మాలను కొలుస్తారు. క్వాంటం మెకానిక్స్ ([[quantum mechanics]]), విద్యుదయస్కాంతత్వం ([[electromagnetism]]), మరియు స్టాటిస్టికల్ మెకానిక్స్ ([[statistical mechanics]]) వంటి సిద్ధాంతాలను ఉపయోగించి పదార్థాల ప్రవర్తనను అంచనా వేస్తారు.{{cite web|url=https://physics.yale.edu/research/condensed-matter-physics-theory|title=Condensed Matter Physics Theory|website=Yale University Physics Department|access-date= 2023-11-30}}

ప్రస్తుత కాలంలో భౌతిక శాస్త్రంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగం ఇదే. అమెరికాలోని భౌతిక శాస్త్రవేత్తల్లో దాదాపు మూడో వంతు మంది తాము ఈ రంగానికి చెందినవారమని చెప్పుకుంటారు.{{cite web|url= http://www.physicstoday.org/jobs/seek/condensed_matter.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20090327141400/http://www.physicstoday.org/jobs/seek/condensed_matter.html|archive-date= 2009-03-27|website=Physics Today Jobs|title= Condensed Matter Physics Jobs: Careers in Condensed Matter Physics|access-date= 2010-11-01}} ఈ రంగం రసాయన శాస్త్రం ([[chemistry]]), మెటీరియల్ సైన్స్ ([[materials science]]), ఇంజనీరింగ్, మరియు నానోటెక్నాలజీ ([[nanotechnology]]) వంటి ఇతర రంగాలతో కలిసి పనిచేస్తుంది.{{cite journal|last=Cohen|first=Marvin L.|title=Essay: Fifty Years of Condensed Matter Physics|journal=Physical Review Letters|year=2008|volume=101|issue=25|doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001|url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001|access-date=31 March 2012|bibcode= 2008PhRvL.101y0001C|pmid=19113681|article-number=250001}}

== పేరు పుట్టుక (Etymology) ==
భౌతిక శాస్త్రవేత్త [[Philip Warren Anderson]] అభిప్రాయం ప్రకారం, "కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్" (condensed matter) అనే పదాన్ని ఆయనే మొదట ఉపయోగించారు. 1967లో కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయంలోని తమ పరిశోధన బృందం పేరును "సాలిడ్ స్టేట్ థియరీ" నుండి "థియరీ ఆఫ్ కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్" గా మార్చారు.{{cite web|title=Philip Anderson|url=http://www.princeton.edu/physics/people/display_person.xml?netid=pwa&display=faculty |website=Department of Physics|publisher=Princeton University|access-date=27 March 2012}} ఇందులో ద్రవాలు, కేంద్రక పదార్థం వంటి అంశాలను కూడా చేర్చడానికి ఈ పేరు మార్పు చేశారు. 1960 మరియు 70వ దశకాల్లో ఈ పేరు బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. అంతకుముందు దీనిని "సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్" (solid-state physics) అని పిలిచేవారు. కానీ ద్రవాల గురించి కూడా అధ్యయనం చేయడం మొదలుపెట్టాక, కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ అనే పేరు స్థిరపడింది.

== చరిత్ర (History) ==
{{Further|కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ కాలక్రమం}}

=== సాంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం (Classical physics) ===
[[File:Heike Kamerlingh Onnes and Johannes Diderik van der Waals.jpg|thumb|upright|1908లో లైడెన్‌లో హీలియం ద్రవీకరణ యంత్రంతో హీక్ కామర్లింగ్ ఓనెస్ మరియు జోహన్నెస్ వాన్ డెర్ వాల్స్]]

పదార్థం యొక్క కండెన్స్‌డ్ స్థితులపై జరిగిన మొదటి అధ్యయనాల్లో హంఫ్రీ డేవీ (Humphry Davy) చేసిన పరిశోధనలు ముఖ్యమైనవి. ఆయన అప్పట్లో తెలిసిన 40 మూలకాల్లో 26 లోహ ధర్మాలను కలిగి ఉన్నాయని గుర్తించారు.{{cite journal|last1=Goodstein|first1=David|author1-link=David Goodstein|last2=Goodstein|first2=Judith|author2-link=Judith R. Goodstein|title=Richard Feynman and the History of Superconductivity|journal=Physics Perspective|year=2000|volume=2|issue=1|url=http://web.njit.edu/~tyson/supercon_papers/Feynman_Superconductivity_History.pdf|access-date=7 April 2012|doi=10.1007/s000160050035|page=30|bibcode=2000PhP.....2...30G|s2cid=118288008|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117113759/https://web.njit.edu/~tyson/supercon_papers/Feynman_Superconductivity_History.pdf|archive-date=17 November 2015}} ఇది పరమాణువుల లోపల కూడా ఏదో నిర్మాణం ఉందని సూచించింది. 1823లో మైకేల్ ఫెరడే (Michael Faraday) క్లోరిన్ వాయువును ద్రవంగా మార్చడంలో విజయం సాధించారు. 1869లో థామస్ ఆండ్రూస్ ద్రవం నుండి వాయువుగా మారే దశను అధ్యయనం చేసి "క్రిటికల్ పాయింట్" (critical point) అనే పదాన్ని వాడారు. 1908 నాటికి హైడ్రోజన్ మరియు హీలియం వాయువులను కూడా ద్రవాలుగా మార్చగలిగారు.

1900లో పాల్ డ్రూడ్ (Paul Drude) లోహాల్లో ఎలక్ట్రాన్ల చలనం గురించి మొదటి నమూనాను ప్రతిపాదించారు. దీనిని "డ్రూడ్ మోడల్" అంటారు. ఇది లోహాల విద్యుత్ వాహకతను వివరించడానికి ప్రయత్నించింది. అయితే, అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద లోహాల ప్రవర్తనను ఇది సరిగ్గా వివరించలేకపోయింది. 1911లో కామర్లింగ్ ఓనెస్ పాదరసం (mercury) లో "అతివాహకత" (superconductivity) ను కనుగొన్నారు. ఒక నిర్ణీత ఉష్ణోగ్రత కంటే తక్కువ వద్ద పాదరసం యొక్క విద్యుత్ నిరోధకత పూర్తిగా సున్నా అయిపోవడాన్ని ఆయన గమనించారు.{{cite journal|last=van Delft|first=Dirk|author2=Kes, Peter |title=The discovery of superconductivity|journal=Physics Today|date=September 2010|volume=63|issue=9|doi=10.1063/1.3490499|url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/cold/DelftKes_HKO_PT.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/cold/DelftKes_HKO_PT.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=7 April 2012|bibcode= 2010PhT....63i..38V|pages=38–43|doi-access=free}}

=== క్వాంటం మెకానిక్స్ ప్రభావం ===
క్వాంటం మెకానిక్స్ రావడంతో కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ కొత్త పుంతలు తొక్కింది. వోల్ఫ్‌గ్యాంగ్ పౌలీ, ఆర్నాల్డ్ సోమర్‌ఫెల్డ్, మరియు ఫెలిక్స్ బ్లాక్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు లోహాల్లోని ఎలక్ట్రాన్ల చలనాన్ని క్వాంటం సిద్ధాంతాల ద్వారా వివరించారు. పరమాణువుల అమరిక (crystal structures) గురించి ఆగస్టే బ్రావైస్ వంటి వారు చేసిన కృషి స్ఫటిక శాస్త్రానికి (crystallography) పునాది వేసింది. 1947లో జాన్ బార్డీన్, వాల్టర్ బ్రాటెన్, మరియు విలియం షాక్లీ మొదటి "ట్రాన్సిస్టర్"ను కనుగొన్నారు. ఇది ఎలక్ట్రానిక్స్ రంగంలో విప్లవాన్ని తెచ్చింది.

=== ఆధునిక మెనీ-బాడీ ఫిజిక్స్ (Modern many-body physics) ===
[[File:Meissner effect p1390048.jpg|thumb|left|200px|అతివాహక పదార్థంపై గాలిలో తేలుతున్న అయస్కాంతం (మెయిస్నర్ ప్రభావం).]]
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత, క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీలోని అంశాలను కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ సమస్యలకు అన్వయించారు. 1956లో బార్డీన్, కూపర్, మరియు ష్రీఫర్ కలిసి అతివాహకతను వివరించే "BCS సిద్ధాంతాన్ని" ప్రతిపాదించారు. 1980లో క్లాస్ వాన్ క్లిట్జింగ్ "క్వాంటం హాల్ ఎఫెక్ట్"ను కనుగొన్నారు, దీనికి ఆయనకు నోబెల్ బహుమతి లభించింది.{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/klitzing-lecture.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/klitzing-lecture.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title= The Quantized Hall Effect |last= von Klitzing |first= Klaus |date= 9 Dec 1985 |website= Nobelprize.org}} 1986లో బెడ్నార్జ్ మరియు ముల్లర్ అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద పనిచేసే అతివాహక పదార్థాలను కనుగొన్నారు.

== సిద్ధాంతపరమైన అధ్యయనం (Theoretical) ==
సిద్ధాంతపరమైన కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ లో పదార్థాల ధర్మాలను అర్థం చేసుకోవడానికి గణిత నమూనాలను ఉపయోగిస్తారు. ఇందులో ముఖ్యమైన అంశాలు:

'''ఎమర్జెన్స్ (Emergence):''' చిన్న చిన్న కణాలు కలిసి ఒక సమూహంగా ఉన్నప్పుడు, ఒంటరి కణాలకు లేని కొత్త ధర్మాలు ఆ సమూహానికి వస్తాయి. దీనినే "ఎమర్జెన్స్" అంటారు.{{cite book|last=Coleman |first=Piers |title=Introduction to Many Body Physics |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86488-6}}

'''ఎలక్ట్రానిక్ థియరీ:''' లోహాల్లో ఎలక్ట్రాన్ల ప్రవర్తనను వివరించే నమూనాలు. డెన్సిటీ ఫంక్షనల్ థియరీ (DFT) ద్వారా పదార్థాల ధర్మాలను కంప్యూటర్ల సహాయంతో లెక్కిస్తారు.

'''సిమెట్రీ బ్రేకింగ్ (Symmetry breaking):''' పదార్థం ఒక స్థితి నుండి మరొక స్థితికి మారినప్పుడు దానిలోని సమరూపత మారుతుంది. ఉదాహరణకు, నీరు మంచుగా మారినప్పుడు దాని అమరికలో మార్పు వస్తుంది.

== ప్రయోగాత్మక పద్ధతులు (Experimental) ==
ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు పదార్థాల కొత్త ధర్మాలను కనుగొనడానికి వివిధ రకాల సాధనాలను ఉపయోగిస్తారు.

'''స్కాటరింగ్ (Scattering):''' పదార్థంపైకి ఎక్స్-కిరణాలు (X-rays) లేదా న్యూట్రాన్లను పంపి, అవి ఎలా చెల్లాచెదురవుతాయో గమనిస్తారు. దీని ద్వారా పదార్థం లోపల పరమాణువుల అమరికను తెలుసుకోవచ్చు.{{cite book|last1=Chaikin|first1=P. M.|last2=Lubensky|first2=T. C.|title=Principles of condensed matter physics|year=1995|publisher=Cambridge University Press}}

'''అయస్కాంత క్షేత్రాలు:''' బాహ్య అయస్కాంత క్షేత్రాలను ఉపయోగించి పదార్థాల అయస్కాంత ధర్మాలను అధ్యయనం చేస్తారు. న్యూక్లియర్ మాగ్నెటిక్ రెసొనెన్స్ (NMR) వంటి పద్ధతులు వైద్య రంగంలో MRI స్కాన్ల రూపంలో ఉపయోగపడుతున్నాయి.

'''అతి శీతల వాయువులు:''' పరమాణువులను లేజర్ కిరణాల సహాయంతో అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద బంధించి, వాటి ప్రవర్తనను గమనిస్తారు.

== అనువర్తనాలు (Applications) ==
కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ పరిశోధనలు మన నిత్య జీవితంలో అనేక మార్పులను తెచ్చాయి:

'''ఎలక్ట్రానిక్స్:''' ట్రాన్సిస్టర్లు, సెమీకండక్టర్లు, మరియు ఇంటిగ్రేటెడ్ సర్క్యూట్లు అన్నీ ఈ శాస్త్ర ఫలితాలే.

'''లేజర్లు:''' కమ్యూనికేషన్ మరియు వైద్య రంగంలో లేజర్ల పాత్ర కీలకం.

'''నానోటెక్నాలజీ:''' అతి సూక్ష్మ పరిమాణంలో ఉండే యంత్రాలు మరియు పదార్థాల తయారీ.

'''వైద్య రంగం:''' MRI స్కాన్లు మరియు ఇతర డయాగ్నోస్టిక్ పరికరాలు.

'''క్వాంటం కంప్యూటింగ్:''' భవిష్యత్తులో రాబోయే అత్యంత వేగవంతమైన కంప్యూటర్ల తయారీకి ఈ రంగంలోని పరిశోధనలు పునాది వేస్తున్నాయి.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
{{Div col}}

[[మెటీరియల్ సైన్స్]]

[[నానోటెక్నాలజీ]]

[[క్వాంటం మెకానిక్స్]]

[[అతివాహకత]]
{{Div col end}}

== మూలాలు (Moolalu) ==
{{reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం ==

Anderson, Philip W. (2018). ''Basic Notions Of Condensed Matter Physics''. CRC Press.

Girvin, Steven M. (2019). ''Modern Condensed Matter Physics''. Cambridge University Press.

[[Category:కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్]]
[[Category:మెటీరియల్ సైన్స్]]
[[Category:ఖగోళ విజ్ఞానం]]

{{Physics-footer}}
{{Authority control}}
{{Good article}}[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

కంప్యూటేషన్ ఫిజిక్స్

2026-03-10T13:08:19Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు {{Short description|కంప్యూటర్ల ద్వారా భౌతిక శాస్త్ర సమస్యలను పరిష్కరించే విధానం}} {{About|భౌతిక శాస్త్రంలో కంప్యూటర్ల వినియోగం|విశ్వాన్ని కంప్యూటర్‌తో పోల్చే సిద..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{Short description|కంప్యూటర్ల ద్వారా భౌతిక శాస్త్ర సమస్యలను పరిష్కరించే విధానం}}
{{About|భౌతిక శాస్త్రంలో కంప్యూటర్ల వినియోగం|విశ్వాన్ని కంప్యూటర్‌తో పోల్చే సిద్ధాంతాల కోసం|డిజిటల్ ఫిజిక్స్|కంప్యూటర్ల ప్రాథమిక పరిమితుల అధ్యయనం|కంప్యూటేషన్ ఫిజిక్స్}}
{{Use American English|date=January 2019}}

'''కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్''' (Computational physics) అనేది [[భౌతిక శాస్త్రం]]లోని సమస్యలను పరిష్కరించడానికి [[సంఖ్యా విశ్లేషణ]] (numerical analysis) పద్ధతులను ఉపయోగించే ఒక ప్రత్యేక విభాగం. చరిత్రను గమనిస్తే, ఆధునిక కంప్యూటర్లను శాస్త్ర రంగంలో మొదటిసారిగా వాడింది ఈ కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ కోసమే. ఇది ప్రస్తుతం [[కంప్యూటేషనల్ సైన్స్]] (కంప్యూటర్ల ద్వారా విజ్ఞాన శాస్త్రం) లో ఒక భాగంగా ఉంది. దీనిని కొందరు [[సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రం]] (theoretical physics) లో ఒక శాఖగా భావిస్తారు. అయితే మరికొందరు దీనిని సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రానికి మరియు [[ప్రయోగాత్మక భౌతిక శాస్త్రం]] (experimental physics) కి మధ్య వారధి లాంటి ఒక స్వతంత్ర విభాగంగా పరిగణిస్తారు. ఇది సిద్ధాంతాలను, ప్రయోగాలను రెండింటినీ బలోపేతం చేస్తుంది.

== అవలోకనం ==
[[File:Computational_physics_diagram.svg|thumb|కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ అనేది భౌతిక శాస్త్రం, అనువర్తిత గణితం మరియు కంప్యూటర్ సైన్స్ ల కలయికగా ఉంటుంది. ఇది ఈ మూడు రంగాలను కలిపే వారధి లాంటిది.]]

భౌతిక శాస్త్రంలో అనేక సిద్ధాంతాలు గణిత నమూనాల (mathematical models) ఆధారంగా పనిచేస్తాయి. ఈ నమూనాలు ఏదైనా ఒక వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుందో చాలా ఖచ్చితంగా చెప్పగలవు. కానీ, ఒక నిర్దిష్ట వ్యవస్థ కోసం ఆ గణిత నమూనాను పూర్తిగా పరిష్కరించి, ఫలితాన్ని తెలుసుకోవడం చాలా సందర్భాలలో సాధ్యం కాదు. ఉదాహరణకు, ఒక సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడానికి సరళమైన సూత్రం (closed-form expression) లేకపోవచ్చు లేదా ఆ లెక్కలు చాలా క్లిష్టంగా ఉండవచ్చు.

అటువంటి సమయాల్లో, మనం సుమారుగా ఉండే విలువలను (numerical approximations) కనుగొనవలసి ఉంటుంది. కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ ఈ సుమారు పరిష్కారాలను కనుగొనే పనిని చేస్తుంది. ఇందులో పెద్ద పెద్ద లెక్కలను చిన్న చిన్న గణిత ప్రక్రియలుగా (దీనిని [[అల్గారిథమ్]] అంటారు) మారుస్తారు. ఈ పనులను వేగంగా చేయడానికి కంప్యూటర్లను వాడుతారు. తద్వారా మనకు కావలసిన జవాబుతో పాటు, ఆ జవాబులో ఎంత మేర తప్పు (error) ఉండే అవకాశం ఉందో కూడా లెక్కించవచ్చు.

=== భౌతిక శాస్త్రంలో దీని స్థానం ===
శాస్త్రీయ పద్ధతులలో కంప్యూటర్ల వినియోగంపై ఒక చిన్న చర్చ జరుగుతోంది.<ref> [http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md/ A molecular dynamics primer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111014856/http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md/ |date=2015-01-11 }}</ref> , Furio Ercolessi, [[University of Udine]], Italy. కొందరు దీనిని సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రానికి దగ్గరగా చూస్తారు. మరికొందరు దీనిని "[[కంప్యూటర్ ప్రయోగాలు]]" అని పిలుస్తారు. ఇంకొందరు ఇది ప్రయోగాలకు, సిద్ధాంతాలకు మధ్య ఉండే మూడవ మార్గం అని అంటారు. ప్రయోగాల ద్వారా వచ్చే సమాచారాన్ని దాచుకోవడానికి లేదా లెక్కించడానికి కంప్యూటర్లను వాడినప్పటికీ, దానిని మాత్రమే కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ అని అనలేము. ఇక్కడ కంప్యూటర్ స్వయంగా ఫిజిక్స్ సమస్యలను పరిష్కరించే నమూనాలను తయారు చేస్తుంది.

== కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్‌లో సవాళ్లు ==

భౌతిక శాస్త్రంలోని సమస్యలను కంప్యూటర్ల ద్వారా పరిష్కరించడం అంత సులభం కాదు. దీనికి కొన్ని గణిత కారణాలు ఉన్నాయి:

పరిష్కరించలేని సమీకరణాలు: కొన్ని లెక్కలకు బీజగణితం లేదా విశ్లేషణ పద్ధతుల్లో జవాబులు దొరకవు.

'''క్లిష్టత''' (Complexity): సమస్యలో ఉండే అంశాలు పెరిగే కొద్దీ లెక్కల భారం పెరుగుతుంది.

'''ఖోస్''' (Chaos): చిన్న మార్పు కూడా ఫలితంలో పెద్ద మార్పుకు కారణం కావచ్చు.

ఉదాహరణకు, ఒక బలమైన విద్యుత్ క్షేత్రంలో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ యొక్క తరంగ ప్రమేయాన్ని ([[wavefunction]]) లెక్కించడం చాలా కష్టమైన పని. దీని కోసం చాలా కష్టపడి ఒక అల్గారిథమ్‌ను తయారు చేయాల్సి ఉంటుంది. ఒక్కోసారి రూట్ ఫైండింగ్ (root finding) వంటి పద్ధతులను వాడాల్సి రావచ్చు. అలాగే ఒకటి కంటే ఎక్కువ వస్తువులు లేదా కణాలు ఉన్నప్పుడు ([[many-body problem]]), వాటి మధ్య ఉండే సంబంధాలను లెక్కించడం చాలా భారంగా మారుతుంది. సాధారణంగా ఒక పదార్థంలో 10^{23} కణాలు ఉంటాయి, ఇన్ని కణాల గురించి లెక్కించడం దాదాపు అసాధ్యం. క్వాంటం మెకానిక్స్ సమస్యలను పరిష్కరించేటప్పుడు కంప్యూటర్ సామర్థ్యం చాలా ఎక్కువగా ఉండాలి.<ref> {{Cite journal|last=Feynman|first=Richard P.|author-link=Richard Feynman|date=1982|title=Simulating physics with computers|journal=International Journal of Theoretical Physics|language=en|volume=21|issue=6–7|pages=467–488}}</ref>

చివరిగా, ప్రకృతిలోని చాలా వ్యవస్థలు సరళంగా ఉండవు. వీటిని నాన్-లీనియర్ (nonlinear) వ్యవస్థలు అంటారు. ఇవి ఒక్కోసారి అస్తవ్యస్తంగా (chaotic) ఉంటాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో చిన్న లెక్క తప్పు కూడా పెద్ద పొరపాటుకు దారి తీస్తుంది.

== పద్ధతులు - అల్గారిథమ్‌లు ==
కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ వివిధ రకాల గణిత సమస్యలను పరిష్కరించడానికి రకరకాల పద్ధతులను వాడుతుంది. వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి:

'''రూట్ ఫైండింగ్''' ([[Root-finding_algorithm]]): సమీకరణాల మూలాలను కనుగొనడం (ఉదాహరణకు: న్యూటన్-రాఫ్సన్ పద్ధతి).

'''లీనియర్ సమీకరణాల వ్యవస్థలు''' ([[system of linear equations]]): వీటిని పరిష్కరించడానికి LU డికంపోజిషన్ వంటి పద్ధతులు వాడుతారు.

'''సాధారణ అవకలన సమీకరణాలు''' ([[ordinary differential equation]]s): కాలంతో పాటు మారే వ్యవస్థలను లెక్కించడానికి రుంగే-కుట్టా పద్ధతులు (Runge–Kutta methods) ఉపయోగిస్తారు.

'''సమాకలనం''' ([[integral]]): వైశాల్యాలను లేదా మొత్తాలను లెక్కించడానికి మోంటే కార్లో (Monte Carlo) పద్ధతులు వాడుతారు.

'''పాక్షిక అవకలన సమీకరణాలు''' ([[partial differential equation]]s): వేడి వ్యాప్తి లేదా తరంగాల కదలికలను లెక్కించడానికి వీటిని వాడతారు.

'''మ్యాట్రిక్స్ ఐగన్ విలువలు''' ([[matrix eigenvalue problem]]): క్వాంటం మెకానిక్స్‌లో శక్తి స్థాయిలను కనుగొనడానికి జాకోబీ అల్గారిథమ్ వంటివి వాడతారు.

ఈ పద్ధతులన్నీ మనం తయారు చేసిన భౌతిక నమూనాల యొక్క లక్షణాలను తెలుసుకోవడానికి సహాయపడతాయి. కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ మరియు [[కంప్యూటేషనల్ కెమిస్ట్రీ]] మధ్య చాలా పోలికలు ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, ఘనపదార్థాల లక్షణాలను తెలుసుకోవడానికి వాడే డెన్సిటీ ఫంక్షనల్ థియరీ (DFT) ని రసాయన శాస్త్రవేత్తలు కూడా అణువుల లక్షణాలను తెలుసుకోవడానికి వాడుతారు.

అంతేకాకుండా, ఈ సమస్యలు చాలా పెద్దవిగా ఉండటం వల్ల కంప్యూటర్ హార్డ్‌వేర్ మరియు సాఫ్ట్‌వేర్‌లను ఆ లెక్కలకు అనుగుణంగా మార్చడం (performance tuning) కూడా ఈ విభాగంలో భాగమే.

== విభాగాలు ==

భౌతిక శాస్త్రంలోని ప్రతి ప్రధాన రంగానికి ఒక కంప్యూటేషనల్ విభాగం ఉంది:

'''కంప్యూటేషనల్ మెకానిక్స్''': ఇందులో ద్రవాల కదలికలు ([[computational fluid dynamics]]), ఘన పదార్థాల మెకానిక్స్ ఉంటాయి.

'''కంప్యూటేషనల్ ఎలక్ట్రోడైనమిక్స్''': విద్యుదయస్కాంత క్షేత్రాలు వస్తువులతో ఎలా ప్రవర్తిస్తాయో ఇది వివరిస్తుంది.

'''కంప్యూటేషనల్ కెమిస్ట్రీ''': క్వాంటం మెకానిక్స్ సమస్యలను పరిష్కరించి అణువుల ప్రవర్తనను తెలుసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

'''కంప్యూటేషనల్ సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్''': మెటీరియల్ సైన్స్ (పదార్థ విజ్ఞానం) లో ఇది చాలా కీలకమైనది.

'''కంప్యూటేషనల్ స్టాటిస్టికల్ మెకానిక్స్''': గణాంక పద్ధతుల ద్వారా పెద్ద వ్యవస్థలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''కంప్యూటేషనల్ స్టాటిస్టికల్ ఫిజిక్స్''': ఇది మోంటే కార్లో పద్ధతులను ఎక్కువగా వాడుతుంది. సామాజిక శాస్త్రాలు, నెట్‌వర్క్ థియరీ మరియు అడవి మంటలు ఎలా వ్యాపిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి కూడా ఈ పద్ధతులు వాడుతారు.

'''న్యూమరికల్ రిలేటివిటీ''': ఐన్ స్టీన్ సాపేక్షత సిద్ధాంతంలోని క్లిష్టమైన సమీకరణాలను పరిష్కరించడానికి ఇది కొత్తగా ఏర్పడిన రంగం.

'''కంప్యూటేషనల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్''': పరమాణువులోని సూక్ష్మ కణాల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

'''కంప్యూటేషనల్ ఆస్ట్రోఫిజిక్స్''': అంతరిక్షంలోని నక్షత్రాలు, గెలాక్సీల పుట్టుక మరియు పరిణామాన్ని కంప్యూటర్ల ద్వారా గమనిస్తుంది.

'''కంప్యూటేషనల్ బయోఫిజిక్స్''': జీవశాస్త్రంలోని క్లిష్టమైన సమస్యలను భౌతిక శాస్త్ర పద్ధతులతో పరిష్కరిస్తుంది.

== అప్లికేషన్లు (అనువర్తనాలు) ==
ఆధునిక పరిశోధనలలో కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ లేని రంగం లేదని చెప్పవచ్చు. దీనిని ఈ క్రింది వాటిలో వాడుతారు:

త్వరణాల భౌతిక శాస్త్రం ([[accelerator physics]])

అంతరిక్ష పరిశోధనలు

వాతావరణ అంచనా (Weather prediction)

అణు శక్తి పరిశోధనలు (Nuclear engineering)

ప్రోటీన్ల నిర్మాణం ఊహించడం

ఘన పదార్థాల లక్షణాలు తెలుసుకోవడం

విమానాలు మరియు కార్ల డిజైన్ (ద్రవ గతిశాస్త్రం ద్వారా)

ఉదాహరణకు, కంప్యూటేషనల్ సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్‌లో 'డెన్సిటీ ఫంక్షనల్ థియరీ'ని ఉపయోగించి కొత్త పదార్థాల అయస్కాంత మరియు విద్యుత్ లక్షణాలను ముందే ఊహించవచ్చు.

== సాఫ్ట్‌వేర్ ==
{{See also|List of computational physics software|List of open-source physics software}}
కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ కోసం వందలాది సాఫ్ట్‌వేర్ ప్యాకేజీలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని:
{{div col|colwidth=18em}}

[[Abaqus]]

[[Ansys Fluids]]

[[Astropy]] (అంతరిక్ష పరిశోధన కోసం)

[[COMSOL Multiphysics]]

[[Geant4]] (కణ భౌతిక శాస్త్రం కోసం)

[[GMAT]]

[[OpenFOAM]] (ద్రవ గతిశాస్త్రం కోసం)

[[PYTHIA]]

[[ROOT]]

[[UrQMD]]
{{div col end}}

== మూలాలు ==

{{Reflist}}
{{Cite book
| title= Computational Physics
| first=Jos
| last=Thijssen
| year=2007
| publisher=[[Cambridge University Press]]
| isbn=978-0521833462 }}

{{Cite book
| title=A survey of computational physics: introductory computational science
| first1=Rubin H.
| last1=Landau
| first2=Jose
| last2=Paez
| first3=Cristian C.
| last3=Bordeianu
| year=2011
| publisher=[[Princeton University Press]]
| isbn=9780691131375
}}

{{Cite book
| title=Computational Physics: Problem Solving with Python
| first1=Rubin H.
| last1=Landau
| first2=Manuel J.
| last2=Páez
| first3=Cristian C.
| last3=Bordeianu
| year=2015
| publisher=[[John Wiley & Sons]]
}}

{{Cite journal
| doi=10.1103/PhysRevLett.79.59
| title=How Long Do Numerical Chaotic Solutions Remain Valid?
| journal=Physical Review Letters
| volume=79
| issue=1
| pages=59–62
| year=1997
| last1=Sauer
| first1=Tim
}}

== మరిన్ని వివరాల కోసం ==

A.K. Hartmann, [https://web.archive.org/web/20090211113048/http://worldscibooks.com/physics/6988.html Practical Guide to Computer Simulations], [[World Scientific]] (2009)

[[Steven E. Koonin]], Computational Physics, [[Addison-Wesley]] (1986)

T. Pang, An Introduction to Computational Physics, [[Cambridge University Press]] (2010)

== వెలుపల లింకులు ==
{{Commonscat}}

[http://www.aps.org/units/dcomp/index.cfm అమెరికన్ ఫిజికల్ సొసైటీ: కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్ విభాగం]

[http://www.compadre.org/OSP/ ఓపెన్ సోర్స్ ఫిజిక్స్]

[[Category:కంప్యూటేషనల్ ఫిజిక్స్]]
[[Category:కంప్యూటేషనల్ అధ్యయన రంగాలు]]

పరమాణు భౌతికశాస్త్రం

2026-03-10T12:58:15Z

WikiPBR: Created page with " {{Short description|పరమాణువు గురించి అధ్యయనం చేసే భౌతికశాస్త్ర విభాగం}} {{For|పరమాణు భౌతికశాస్త్రంగా అభివృద్ధి చెందిన పరమాణువు యొక్క శాస్త్రీయ దృక్పథం కోసం|Atomic theory}} '''పరమాణు భౌతికశాస్త్రం''' (Atomic p..."

{{Short description|పరమాణువు గురించి అధ్యయనం చేసే భౌతికశాస్త్ర విభాగం}}
{{For|పరమాణు భౌతికశాస్త్రంగా అభివృద్ధి చెందిన పరమాణువు యొక్క శాస్త్రీయ దృక్పథం కోసం|Atomic theory}}

'''పరమాణు భౌతికశాస్త్రం''' (Atomic physics) అనేది [[physics|భౌతికశాస్త్రం]]లోని ఒక ముఖ్యమైన విభాగం. ఇది [[atom|పరమాణువులను]] ఒక ప్రత్యేక వ్యవస్థగా పరిగణించి, వాటిలోని [[electron|ఎలక్ట్రాన్లు]] మరియు [[atomic nucleus|పరమాణు కేంద్రకం]] (న్యూక్లియస్) గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. సాధారణంగా పరమాణు భౌతికశాస్త్రం అంటే పరమాణువుల నిర్మాణం మరియు పరమాణువుల మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యల గురించి తెలుసుకోవడమే.<ref>{{Cite book|last=Demtröder|first=W.|title=Atoms, molecules and photons : an introduction to atomic-, molecular-, and quantum-physics|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-3-540-32346-4|location=Berlin|oclc=262692011}} </ref> ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా [[Electron configuration|కేంద్రకం చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్లు అమరి ఉండే విధానం]] మరియు ఆ అమరికలు మారే ప్రక్రియలపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇందులో [[ion|అయాన్లు]], తటస్థ పరమాణువులు ఉంటాయి. వేరే విధంగా చెప్పనంత వరకు 'పరమాణువు' అనే పదంలో అయాన్లు కూడా కలిసి ఉంటాయని మనం అర్థం చేసుకోవాలి.

సాధారణ ఇంగ్లీష్ భాషలో 'అటామిక్' (atomic) మరియు 'న్యూక్లియర్' (nuclear) అనే పదాలను ఒకే అర్థంలో వాడుతుంటారు. దీని వల్ల చాలా మంది పరమాణు భౌతికశాస్త్రాన్ని [[nuclear power|అణు శక్తి]] మరియు [[nuclear weapon|అణు ఆయుధాలతో]] ముడిపెడతారు. కానీ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు వీటి మధ్య స్పష్టమైన తేడాను చూపిస్తారు. పరమాణు భౌతికశాస్త్రం అనేది కేంద్రకం మరియు ఎలక్ట్రాన్లతో కూడిన వ్యవస్థను అధ్యయనం చేస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా [[nuclear physics|కేంద్రక భౌతికశాస్త్రం]] (న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్) అనేది [[nuclear reaction|కేంద్రక చర్యలు]] మరియు పరమాణు కేంద్రకాల ప్రత్యేక ధర్మాలను మాత్రమే అధ్యయనం చేస్తుంది.

చాలా శాస్త్రీయ రంగాలలో ఉన్నట్లుగానే, దీనికి కూడా ఖచ్చితమైన సరిహద్దులు గీయడం కష్టం. పరమాణు భౌతికశాస్త్రాన్ని తరచుగా [[atomic, molecular, and optical physics|పరమాణు, అణు మరియు కాంతి భౌతికశాస్త్రం]] అనే విస్తృత పరిధిలో భాగంగా చూస్తారు. అందుకే పరిశోధనా సమూహాలను కూడా సాధారణంగా ఈ విభాగం కిందనే వర్గీకరిస్తారు.

== విడిగా ఉన్న పరమాణువులు (Isolated atoms) ==
పరమాణు భౌతికశాస్త్రం ప్రధానంగా విడిగా ఉన్న పరమాణువుల గురించి ఆలోచిస్తుంది. పరమాణు నమూనాలు (Atomic models) సాధారణంగా ఒకే కేంద్రకాన్ని కలిగి ఉంటాయి. దీని చుట్టూ ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు తిరుగుతూ ఉంటాయి. ఈ శాస్త్రం [[molecule|అణువుల]] (మాలిక్యూల్స్) ఏర్పాటు గురించి పట్టించుకోదు (అయితే వీటి భౌతిక నియమాలు దాదాపు ఒకేలా ఉంటాయి). అలాగే ఇది [[solid-state physics|ఘనస్థితి భౌతికశాస్త్రం]] లాగా పదార్థాలను ఘన రూపంలో పరిశీలించదు. ఇది ప్రధానంగా [[ionization|అయనీకరణం]] (ఐయోనైజేషన్) మరియు ఫోటాన్లు లేదా ఇతర కణాల తాకిడి వల్ల కలిగే [[excited state|ఉత్తేజిత స్థితి]] వంటి ప్రక్రియలపై దృష్టి పెడుతుంది.

పరమాణువులను విడిగా ఊహించి నమూనాలు తయారు చేయడం నిజం కాదని అనిపించవచ్చు. కానీ మనం ఒక [[gas|వాయువు]] లేదా [[Plasma (physics)|ప్లాస్మా]]ను తీసుకుంటే, అక్కడ పరమాణువుల మధ్య పరస్పర చర్య జరిగే సమయం చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. అంటే చాలా వరకు పరమాణువులు తమలో తాము విడిగానే ఉంటాయి. ఈ కారణం చేతనే, ప్లాస్మా ఫిజిక్స్ మరియు [[atmospheric physics|వాతావరణ భౌతికశాస్త్రం]] వంటి రంగాలకు పరమాణు భౌతికశాస్త్రం పునాదిగా నిలుస్తుంది. ఈ రంగాలలో కోట్ల సంఖ్యలో పరమాణువులు ఉన్నప్పటికీ, వాటి ప్రాథమిక సూత్రాలు మాత్రం పరమాణు భౌతికశాస్త్రం నుండే వస్తాయి.

== ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం (Electronic configuration) ==
కేంద్రకం చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్లు కొన్ని కక్ష్యలలో తిరుగుతుంటాయి. వీటిని [[Electron shells|ఎలక్ట్రాన్ కవచాలు]] (షెల్స్) అంటారు. ఇవి సాధారణంగా తక్కువ శక్తి ఉండే [[ground state|స్థిర స్థితి]] (గ్రౌండ్ స్టేట్)లో ఉంటాయి. అయితే కాంతి ([[photon|ఫోటాన్లు]]), [[magnetic field|అయస్కాంత క్షేత్రాలు]] లేదా ఇతర కణాల తాకిడి వల్ల శక్తిని గ్రహించి ఇవి ఉత్తేజితం అవుతాయి.

[[File:Bohr atom model.svg|thumb|బోర్ నమూనాలో, n=3 కక్ష్య నుండి n=2 కక్ష్యలోకి ఎలక్ట్రాన్ మారడం కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ఒక ఫోటాన్ విడుదల అవుతుంది. దీనికి ముందే అయనీకరణం ద్వారా n=2 కక్ష్య నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్ తీసివేసి ఉండాలి.]]

ఒక కవచంలో ఉండే ఎలక్ట్రాన్లు [[bound state|బంధిత స్థితి]]లో ఉన్నాయని అంటారు. ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను దాని కక్ష్య నుండి పూర్తిగా బయటకు తీసివేయడానికి (అనంత దూరానికి తీసుకువెళ్లడానికి) అవసరమైన శక్తిని [[binding energy|బంధన శక్తి]] (బైండింగ్ ఎనర్జీ) అంటారు. ఒకవేళ ఎలక్ట్రాన్ ఈ శక్తి కంటే ఎక్కువ శక్తిని గ్రహిస్తే, మిగిలిన శక్తి [[kinetic energy|గతి శక్తి]]గా మారుతుంది. ఈ మొత్తం ప్రక్రియను అయనీకరణం (Ionization) అంటారు.

ఒకవేళ ఎలక్ట్రాన్ గ్రహించిన శక్తి బంధన శక్తి కంటే తక్కువగా ఉంటే, అది పై స్థాయిలో ఉన్న [[excited state|ఉత్తేజిత స్థితి]]కి చేరుకుంటుంది. కొంత సమయం తర్వాత, ఆ ఎలక్ట్రాన్ తిరిగి కింది స్థాయికి చేరుకుంటుంది. శక్తి ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండాలి కాబట్టి, ఆ రెండు స్థాయిల మధ్య ఉన్న శక్తి తేడాను పరమాణువు ఒక ఫోటాన్ రూపంలో బయటకు విడుదల చేస్తుంది.

లోపలి కక్ష్యలో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ ఎక్కువ శక్తిని గ్రహించి బయటకు వెళ్ళిపోయినప్పుడు (అయనీకరణం), ఆ ఖాళీని నింపడానికి బయటి కక్ష్యలోని ఎలక్ట్రాన్ లోపలికి వస్తుంది. అప్పుడు మనకు కనిపించే కాంతి లేదా [[characteristic x-ray|ఎక్స్-రే]] విడుదల అవుతుంది. కొన్నిసార్లు [[Auger effect|ఆగర్ ప్రభావం]] అనే ప్రక్రియ జరుగుతుంది. ఇందులో విడుదలైన శక్తి మరో ఎలక్ట్రాన్‌కు బదిలీ అయ్యి, అది కూడా పరమాణువు నుండి బయటకు వెళ్ళిపోతుంది. దీనివల్ల ఒకే ఫోటాన్‌తో పరమాణువును ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు అయనీకరణం చేయవచ్చు.

కాంతి ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఉత్తేజితం చేయడానికి కొన్ని కఠినమైన [[selection rule|ఎంపిక నియమాలు]] (సెలక్షన్ రూల్స్) ఉంటాయి. కానీ ఇతర కణాల తాకిడి (కొలిజన్) ద్వారా జరిగే ప్రక్రియలకు ఇలాంటి నియమాలు ఉండవు.

=== బోర్ పరమాణు నమూనా (Bohr model of the atom) ===

'''నీల్స్ బోర్ 1913లో''' ప్రతిపాదించిన బోర్ నమూనా, హైడ్రోజన్ పరమాణువు నిర్మాణాన్ని వివరించడంలో ఒక విప్లవాత్మక సిద్ధాంతం. ఇది పాత కాలపు భౌతికశాస్త్రాన్ని మరియు అప్పుడే పుడుతున్న క్వాంటం భౌతికశాస్త్రాన్ని కలిపి ఎలక్ట్రాన్ల కక్ష్యల గురించి వివరించింది.

; బోర్ నమూనాలోని ముఖ్యమైన అంశాలు :

ఎలక్ట్రాన్లు వృత్తాకార కక్ష్యలలో తిరుగుతాయి
#* పరమాణు కేంద్రకం చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్లు స్థిరమైన వృత్తాకార మార్గాల్లో తిరుగుతాయి. వీటిని '''కక్ష్యలు''' లేదా '''శక్తి స్థాయిలు''' అంటారు.
#* ఈ కక్ష్యలు '''స్థిరమైనవి'''. వీటిలో తిరుగుతున్నప్పుడు ఎలక్ట్రాన్లు శక్తిని కోల్పోవు.

'''కోణీయ ద్రవ్యవేగం యొక్క క్వాంటైజేషన్:'''
#* ఎలక్ట్రాన్ యొక్క కోణీయ ద్రవ్యవేగం (Angular momentum) నిర్దిష్ట విలువలను మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది. దీని సూత్రం: \ L = m_\text{e}vr = n\hbar, \quad n = 1, 2, 3, \ldots ఇక్కడ:
#: m_\text{e} : ఎలక్ట్రాన్ ద్రవ్యరాశి
#: v : ఎలక్ట్రాన్ వేగం
#: r : కక్ష్య వ్యాసార్థం
#: \hbar : తగ్గించబడిన ప్లాంక్ స్థిరాంకం (\hbar = {h}/{2\pi})
#*: n : కక్ష్యను సూచించే ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య

శక్తి స్థాయిలు (Energy Levels)
#* ప్రతి కక్ష్యకు ఒక నిర్దిష్ట శక్తి ఉంటుంది. nవ కక్ష్యలో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం శక్తి: \ E_n = -\frac{\mathrm{13.6~eV}}{n^2}, ఇక్కడ \mathrm{13.6~eV} అనేది హైడ్రోజన్ పరమాణువు యొక్క భూస్థాయి శక్తి.

శక్తి గ్రహించడం లేదా విడుదల చేయడం
#* ఎలక్ట్రాన్లు ఒక కక్ష్య నుండి మరొక కక్ష్యలోకి మారినప్పుడు శక్తిని '''గ్రహించడం''' లేదా '''విడుదల చేయడం''' జరుగుతుంది. ఈ శక్తి రెండు స్థాయిల మధ్య ఉన్న తేడాకు సమానంగా ఉంటుంది: \Delta E = E_\text{f} - E_\text{i} = h\nu, ఇక్కడ:
#: h : ప్లాంక్ స్థిరాంకం.
#: \nu : విడుదలైన లేదా గ్రహించిన వికిరణ పౌనఃపున్యం.
#*: E_\text{f}, E_\text{i} : చివరి మరియు మొదటి శక్తి స్థాయిలు.

== చరిత్ర - పరిణామాలు ==

పదార్థం అంతా చిన్న 'పరమాణువుల'తో నిర్మితమైందనే ఆలోచన పరమాణు భౌతికశాస్త్రానికి మొదటి అడుగు. క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం నుండి 2వ శతాబ్దం మధ్య కాలంలోనే [[Democritus|డెమోక్రిటస్]] వంటి వారు మరియు భారతదేశానికి చెందిన [[Kaṇāda (philosopher)|కణాదుడు]] తమ గ్రంథాలలో (ఉదాహరణకు [[Vaiśeṣika Sūtra|వైశేషిక సూత్రాలు]]) దీని గురించి రాశారు.<ref>{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |title=The atom in the history of human thought |last2=Pullman |first2=Bernard |date=2001 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-515040-7 |location=Oxford}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Kanada |url=https://archive.org/details/thevaiasesikasut00kanauoft/page/n7/mode/2up?view=theater |title=The Vaisesika sutras of Kanada. Translated by Nandalal Sinha |last2=Sankara Misra |last3=Chandrakanta Tarakalankara |last4=Jayanarayana Tarkapanchanana |date=1923 |publisher=Allahabad Panini Office |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఆధునిక కాలంలో 18వ శతాబ్దంలో బ్రిటీష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[John Dalton|జాన్ డాల్టన్]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref>{{Cite book |last=Dalton |first=John |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511736407 |title=A New System of Chemical Philosophy |date=2010-09-16 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511736407 |isbn=978-1-108-01968-2}}</ref> ఆ సమయంలో పరమాణువులు అంటే ఏమిటో స్పష్టంగా తెలియనప్పటికీ, వాటి లక్షణాల ఆధారంగా వాటిని వర్గీకరించేవారు. [[Dmitri Mendeleev|డిమిత్రి మెండలీఫ్]] కనిపెట్టిన ఆవర్తన పట్టిక (Periodic Table) ఈ దిశలో మరొక పెద్ద అడుగు.

[[Joseph von Fraunhofer|జోసెఫ్ వాన్ ఫ్రాన్ హోఫర్]] వర్ణపట రేఖలను ([[spectral line]]) కనుగొనడంతో అసలైన పరమాణు భౌతికశాస్త్రం మొదలైందని చెప్పవచ్చు.<ref>{{Cite book |last=Brand |first=John C. D. |title=Lines of light: the sources of dispersive spectroscopy, 1800 - 1930 |date=1995 |publisher=Gordon and Breach Publ |isbn=978-2-88449-162-4 |location=Luxembourg}}</ref>ఈ రేఖల అధ్యయనం వల్లనే బోర్ పరమాణు నమూనా మరియు [[quantum mechanics|క్వాంటం మెకానిక్స్]] పుట్టాయి. పరమాణువుల వర్ణపటాలను వివరించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, పదార్థం గురించి ఒక కొత్త గణిత నమూనా బయటపడింది. ఇది పరమాణువుల ఎలక్ట్రాన్ కవచాలను వివరించడమే కాకుండా, [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]] మరియు [[spectroscopy|స్పెక్ట్రోస్కోపీ]]కి కొత్త పునాదిని ఇచ్చింది.<ref>{{Cite book |last=Svanberg |first=S. |title=Atomic and Molecular Spectroscopy |publisher=Springer |year=2004 |isbn=3-540-20382-6}}</ref>

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత, సిద్ధాంతపరంగా మరియు ప్రయోగపరంగా ఈ రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. కంప్యూటర్ టెక్నాలజీ పెరగడం వల్ల పరమాణు నిర్మాణానికి సంబంధించిన క్లిష్టమైన నమూనాలను తయారు చేయడం సాధ్యమైంది.<ref>{{Cite book |last1=Bell |first1=K.L. |title=Supercomputing, Collision Processes, and Applications |last2=Berrington |first2=K.A. |last3=Crothers |first3=D.S.F. |last4=Hilbert |first4=A. |last5=Taylor |first5=K. |year=2002 |publisher=Springer |isbn=0-306-46190-0}}</ref> అలాగే [[Accelerator physics|త్వరణకాలు]] (Accelerators), డిటెక్టర్లు, లేజర్లు వంటి కొత్త పరికరాలు ప్రయోగాలకు ఎంతో సహాయపడ్డాయి.

క్వాంటం మెకానిక్స్ ద్వారా వివరించగలిగే సాధారణ విషయాలే కాకుండా, పరమాణు భౌతికశాస్త్రంలో కొన్నిసార్లు [[Chaos theory|కేయాస్]] (గందరగోళ) ప్రక్రియలు కూడా జరుగుతుంటాయి. వీటిని వివరించడానికి వేరే రకమైన పద్ధతులు అవసరమవుతాయి.<ref>{{Cite book |last1=Blümel |first1=R. |title=Chaos in Atomic Physics |last2=Reinhardt |first2=W.P |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-45502-2}}</ref>

== ముఖ్యమైన పరమాణు భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ==
{{Columns-list|colwidth=30em|
; క్వాంటం మెకానిక్స్‌కు ముందు :

[[John Dalton|జాన్ డాల్టన్]]

[[Joseph von Fraunhofer|జోసెఫ్ వాన్ ఫ్రాన్ హోఫర్]]

[[Johannes Rydberg|జోహన్నెస్ రైడ్‌బర్గ్]]

[[J. J. Thomson|జె. జె. థామ్సన్]]

[[Ernest Rutherford|ఎర్నెస్ట్ రూథర్‌ఫర్డ్]]

[[Democritus|డెమోక్రిటస్]]

[[Kaṇāda (philosopher)|కణాదుడు]] (వైశేషిక సూత్రాలు)
; క్వాంటం మెకానిక్స్ తర్వాత :

[[Alexander Dalgarno|అలెగ్జాండర్ డాల్గార్నో]]

[[David Bates (physicist)|డేవిడ్ బేట్స్]]

[[Niels Bohr|నీల్స్ బోర్]]

[[Max Born|మాక్స్ బోర్న్]]

[[Clinton Joseph Davisson|క్లింటన్ జోసెఫ్ డేవిసన్]]

[[Paul A. M. Dirac|పాల్ డిరాక్]]

[[Enrico Fermi|ఎన్రికో ఫెర్మి]]

[[Charlotte Froese Fischer|షార్లెట్ ఫ్రోస్ ఫిషర్]]

[[Vladimir Fock|వ్లాదిమిర్ ఫోక్]]

[[Douglas Hartree|డగ్లస్ హార్ట్రీ]]

[[Ernest M. Henley|ఎర్నెస్ట్ హెన్లీ]]

[[Ratko Janev|రత్కో జానెవ్]]

[[Daniel Kleppner|డేనియల్ క్లెప్నర్]]

[[Harrie Massey|హ్యారీ మాస్సే]]

[[Nevill Mott|నెవిల్ మోట్]]

[[Isador Isaac Rabi|ఐ. ఐ. రబీ]]

[[Norman Foster Ramsey Jr.|నార్మన్ రామ్సే]]

[[M. J. Seaton|మైక్ సీటన్]]

[[John C. Slater|జాన్ స్లేటర్]]

[[George Paget Thomson|జార్జ్ పేగెట్ థామ్సన్]]
}}

== మూలాలు ==
{{reflist}}

== గ్రంథ సూచిక ==

{{Cite book|title=Atomic Physics for Everyone |author=Will Raven |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-69507-0 |year=2025 |isbn=978-3-031-69507-0 |publisher=[[Springer Nature]]|doi=10.1007/978-3-031-69507-0 }}

Sommerfeld, A. (1923) ''Atomic structure and spectral lines.'' (translated from German "Atombau und Spektrallinien" 1921), Dutton Publisher.

{{Cite book|title=Atomic Physics|author=Foot, CJ|year=2004|
publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850696-6}}

Smirnov, B.E. (2003) ''Physics of Atoms and Ions'', Springer. {{ISBN|0-387-95550-X}}.

Szász, L. (1992) ''The Electronic Structure of Atoms,'' John Willey & Sons. {{ISBN|0-471-54280-6}}.

{{Cite book |last=Herzberg |first=Gerhard |title=Atomic Spectra and Atomic Structure |year=1979 |orig-year=1945 |publisher=Dover |location=New York |isbn=978-0-486-60115-1}}

Bethe, H.A. & Salpeter E.E. (1957) ''Quantum Mechanics of One- and Two Electron Atoms.'' Springer.

Born, M. (1937) ''Atomic Physics.'' Blackie & Son Limited.

Cox, P.A. (1996) ''Introduction to Quantum Theory and Atomic Spectra''. Oxford University Press. I[[ISBN|SBN 0-19-855916]]

{{Cite book|title=The Theory of Atomic Spectra|author1=Condon, E.U. |author2=Shortley, G.H. |name-list-style=amp |year=1935|
publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09209-8}}

{{Cite book|title=The Theory of Atomic Structure and Spectra|author=Cowan, Robert D.|year=1981|
publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03821-9}}

{{Cite book|title=Atomic Many-Body Theory|author1=Lindgren, I. |author2=Morrison, J. |name-list-style=amp |year=1986|
edition=Second|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-0-387-16649-0}}
== బయటి లింకులు ==
{{Commons category}}

[http://cuaweb.mit.edu/ ఎం.ఐ.టి - హార్వర్డ్ అతిశీతల పరమాణువుల కేంద్రం]

[https://qfarm.stanford.edu స్టాన్‌ఫోర్డ్ క్వాంటం సైన్స్ & ఇంజనీరింగ్]

[http://jqi.umd.edu జాయింట్ క్వాంటం ఇన్స్టిట్యూట్]

[https://web.archive.org/web/20031204233636/http://plasma-gate.weizmann.ac.il/API.html ఇంటర్నెట్‌లో పరమాణు భౌతికశాస్త్రం]

[https://web.archive.org/web/20120305214247/http://jila.colorado.edu/research_highlights JILA (పరమాణు భౌతికశాస్త్రం)]

[http://www.phy.ornl.gov ORNL భౌతిక విభాగం]

{{DEFAULTSORT:Atomic Physics}}
[[Category:పరమాణు భౌతికశాస్త్రం]]
[[Category:పరమాణు, అణు మరియు కాంతి భౌతికశాస్త్రం]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం

2026-03-10T12:44:20Z

WikiPBR:

{{short description|భౌతిక శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ మధ్య అనుసంధానం}}
{{Outline}}
{{Other uses|Applied Physics (disambiguation)}}
[[File:Military laser experiment.jpg|thumb|250px|[[లేజర్]] (laser) ఉపయోగించి చేస్తున్న ఒక ప్రయోగం]]
[[File:MRI head side.jpg|thumb|250px|ఒక [[అయస్కాంత అనునాద ఇమేజింగ్]] (magnetic resonance image)]]

'''అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం''' (Applied physics) అనేది శాస్త్రీయ లేదా ఇంజనీరింగ్ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి [[భౌతిక శాస్త్రం]] (physics) సూత్రాలను ఉపయోగించే ఒక ప్రత్యేక రంగం. దీనిని సాధారణంగా స్వచ్ఛమైన భౌతిక శాస్త్రానికి (Pure physics), [[ఇంజనీరింగ్]] (engineering) రంగానికి మధ్య ఒక వంతెన లేదా అనుసంధానంగా పరిగణిస్తారు. అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ప్రకృతి రహస్యాలను కేవలం తెలుసుకోవడమే కాకుండా, ఆ జ్ఞానాన్ని మానవాళికి ఉపయోగపడేలా మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.

"అనువర్తిత" (Applied) అనే పదాన్ని "స్వచ్ఛమైన" (Pure) భౌతిక శాస్త్రం నుండి వేరుగా చూడవచ్చు. పరిశోధకుల ఉద్దేశ్యం, వారు చేసే పని మరియు [[సాంకేతికత]] (technology) లేదా శాస్త్రం మధ్య ఉన్న సంబంధం ఆధారంగా ఈ తేడా ఉంటుంది. అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ప్రాథమిక భౌతిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అయితే, ఇది ఆ సూత్రాలను నిజ జీవితంలో ఉపయోగపడే పరికరాలు, వ్యవస్థలలో ఎలా వాడాలో చూపిస్తుంది. ఇతర శాస్త్ర రంగాలలో మరియు [[అధునాతన సాంకేతికత]] (high technology) లో భౌతిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. {{cite web |title=General Information on Applied Physics |url=https://www.stanford.edu/dept/app-physics/general/ |publisher=Stanford Department of Applied Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307121331/http://www.stanford.edu/dept/app-physics/general/ |archive-date=7 March 2007}}

== పరిచయం మరియు ప్రాముఖ్యత ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం అనేది నిరంతరం అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగం. ఇది కేవలం ల్యాబ్‌లలో జరిగే ప్రయోగాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. మనం వాడుతున్న స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు, కంప్యూటర్లు, విమానాలు, అంతరిక్ష నౌకలు మరియు వైద్య రంగంలో వాడే ఎం.ఆర్.ఐ (MRI) స్కాన్‌ల వెనుక ఈ శాస్త్రం దాగి ఉంది. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న సిద్ధాంతాలను ఇంజనీర్లు వాస్తవ రూపంలోకి తీసుకురావడానికి ఈ విభాగం ఒక మార్గదర్శిగా నిలుస్తుంది. భవిష్యత్తులో రాబోయే కొత్త ఆవిష్కరణలకు ఇది ఒక పునాది అని మనం చెప్పవచ్చు.

== పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి రంగాల ఉదాహరణలు ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం చాలా విస్తృతమైనది. ఇందులో అనేక విభాగాలు ఉన్నాయి. వాటి గురించి కింద వివరంగా తెలుసుకుందాం:

[[త్వరణకం భౌతిక శాస్త్రం]] (Accelerator physics): పరమాణువులను అతి వేగంగా పంపే భారీ యంత్రాల తయారీ మరియు వాటి పనితీరును ఇది వివరిస్తుంది.

[[ధ్వని శాస్త్రం]] (Acoustics): శబ్ద తరంగాలు వాతావరణంలో ఎలా ప్రయాణిస్తాయి, వాటిని ఎలా నియంత్రించాలి మరియు వినడానికి అనువుగా ఎలా మార్చాలో ఇది నేర్పుతుంది.

[[వాతావరణ భౌతిక శాస్త్రం]] (Atmospheric physics): భూమి వాతావరణం, మేఘాల కదలికలు మరియు వాతావరణ మార్పుల వెనుక ఉన్న భౌతిక నియమాలను ఇది చర్చిస్తుంది.

[[జీవ భౌతిక శాస్త్రం]] (Biophysics): జీవశాస్త్రంలోని సంక్లిష్ట సమస్యలను భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాలతో పరిష్కరించడం దీని ప్రత్యేకత.

[[మెదడు-కంప్యూటర్ అనుసంధానం]] (Brain–computer interfacing): మనిషి మెదడు నుండి వచ్చే సంకేతాలను కంప్యూటర్ ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం మరియు నియంత్రించడం.

[[రసాయన భౌతిక శాస్త్రం]] (Chemical physics): రసాయన చర్యలు జరుగుతున్నప్పుడు అణువుల మధ్య ఉండే భౌతిక శక్తుల గురించి ఇది వివరిస్తుంది.

[[డిఫరెన్షియబుల్ ప్రోగ్రామింగ్]] (Differentiable programming)
** [[కృత్రిమ మేధస్సు]] (Artificial intelligence)
** [[శాస్త్రీయ గణన]] (Scientific computing)

[[ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్]] (Engineering physics): ఇంజనీరింగ్ రంగంలో కొత్త సమస్యలను పరిష్కరించడానికి భౌతిక శాస్త్రాన్ని వాడటం.
** [[కెమికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Chemical engineering)
** [[ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Electrical engineering)
*** [[ఎలక్ట్రానిక్స్ ఇంజనీరింగ్]] (Electronics engineering)
**** [[కంప్యూటర్ సైన్స్]] మరియు ఇంజనీరింగ్ (Computer science & engineering)
***** [[కృత్రిమ మేధస్సు]] (Artificial intelligence)
****** [[మెషిన్ లెర్నింగ్]] (Machine learning)
****** [[డీప్ లెర్నింగ్]] (Deep learning)
****** [[రీఇన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ లెర్నింగ్]] (Reinforcement learning)
*** [[పవర్ ఇంజనీరింగ్]] (Power engineering)
**** [[పవర్ ఎలక్ట్రానిక్స్]] (Power electronics)
*** [[కంట్రోల్ ఇంజనీరింగ్]] (Control engineering)
** [[మెటీరియల్స్ సైన్స్]] మరియు ఇంజనీరింగ్ (Materials science and engineering)
*** [[మెటామెటీరియల్స్]] (Metamaterials): ప్రకృతిలో దొరకని వింత లక్షణాలున్న ప్రత్యేక పదార్థాలు.
*** [[నానో టెక్నాలజీ]] (Nanotechnology): అతి సూక్ష్మ స్థాయిలో పదార్థాలను సృష్టించడం మరియు వాటిని ఉపయోగించడం.
*** [[అర్ధవాహకాలు]] (Semiconductors): ఆధునిక ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల తయారీలో వాడే అత్యంత ముఖ్యమైన పదార్థాలు.
*** [[పల్చని పొరలు]] (Thin films)
** [[మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Mechanical engineering)
*** [[ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్]] (Aerospace engineering): విమానాలు మరియు రాకెట్ల రూపకల్పన.
**** [[ఆస్ట్రోడైనమిక్స్]] (Astrodynamics)
**** [[విద్యుదయస్కాంత చోదనం]] (Electromagnetic propulsion)
**** [[ద్రవ గతిశాస్త్రం]] (Fluid mechanics)
** [[మిలిటరీ ఇంజనీరింగ్]] (Military engineering)
*** [[లిడార్]] (Lidar)
*** [[రాడార్]] (Radar)
*** [[సోనార్]] (Sonar)
*** [[స్టీల్త్ టెక్నాలజీ]] (Stealth technology): శత్రువుల రాడార్లకు చిక్కకుండా యుద్ధ విమానాలను తయారు చేసే సాంకేతికత.
** [[న్యూక్లియర్ ఇంజనీరింగ్]] (Nuclear engineering)
*** [[కేంద్రక విచ్ఛిత్తి రియాక్టర్లు]] (Fission reactors)
*** [[కేంద్రక సంలీన రియాక్టర్లు]] (Fusion reactors)
** [[ఆప్టికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Optical engineering): కాంతి ఆధారిత పరికరాల తయారీ.
*** [[ఫోటోనిక్స్]] (Photonics)
**** [[కావిటీ ఆప్టోమెకానిక్స్]] (Cavity optomechanics)
**** [[లేజర్లు]] (Lasers)
**** [[ఫోటోనిక్ స్ఫటికాలు]] (Photonic crystals)

[[భూ భౌతిక శాస్త్రం]] (Geophysics): భూమి లోపలి పొరల నిర్మాణం మరియు భూకంపాల గురించి అధ్యయనం చేయడం.

[[పదార్థాల భౌతిక శాస్త్రం]] (Materials physics)

[[వైద్య భౌతిక శాస్త్రం]] (Medical physics)
** [[హెల్త్ ఫిజిక్స్]] (Health physics)
*** [[రేడియేషన్ డోసిమెట్రీ]] (Radiation dosimetry)
** [[మెడికల్ ఇమేజింగ్]] (Medical imaging): ఎక్స్-రే, సిటి స్కాన్ వంటివి.
*** [[అయస్కాంత అనునాద ఇమేజింగ్]] (Magnetic resonance imaging - MRI)
** [[రేడియేషన్ థెరపీ]] (Radiation therapy): క్యాన్సర్ గడ్డలను నాశనం చేయడానికి వాడే చికిత్స.

[[సూక్ష్మదర్శిని]] (Microscopy)
** [[స్కానింగ్ ప్రోబ్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning probe microscopy)
*** [[అటామిక్ ఫోర్స్ మైక్రోస్కోపీ]] (Atomic force microscopy)
*** [[స్కానింగ్ టన్నెలింగ్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning tunneling microscopy)
** [[స్కానింగ్ ఎలక్ట్రాన్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning electron microscopy)
** [[ట్రాన్స్మిషన్ ఎలక్ట్రాన్ మైక్రోస్కోపీ]] (Transmission electron microscopy)

[[కేంద్రక భౌతిక శాస్త్రం]] (Nuclear physics)
** [[కేంద్రక విచ్ఛిత్తి]] (Fission)
** [[కేంద్రక సంలీనం]] (Fusion)

[[ఆప్టికల్ ఫిజిక్స్]] (Optical physics): కాంతి యొక్క లక్షణాల గురించి విశ్లేషించడం.
** [[నాన్ లీనియర్ ఆప్టిక్స్]] (Nonlinear optics)
** [[క్వాంటం ఆప్టిక్స్]] (Quantum optics)

[[ప్లాస్మా ఫిజిక్స్]] (Plasma physics)

[[క్వాంటం టెక్నాలజీ]] (Quantum technology)
** [[క్వాంటం కంప్యూటింగ్]] (Quantum computing): సాధారణ కంప్యూటర్ల కంటే లక్షల రెట్లు వేగంగా పనిచేసే కంప్యూటర్లు.
** [[క్వాంటం క్రిప్టోగ్రఫీ]] (Quantum cryptography): సమాచారాన్ని దొంగలించడానికి వీలు లేకుండా భద్రపరచడం.

[[పునరుత్పాదక శక్తి]] (Renewable energy): సూర్యరశ్మి మరియు గాలి ద్వారా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయడం.

[[అంతరిక్ష భౌతిక శాస్త్రం]] (Space physics)

[[స్పెక్ట్రోస్కోపీ]] (Spectroscopy): కాంతి ప్రసారం ద్వారా పదార్థాల స్వభావాన్ని పరీక్షించడం.

== విస్తృతమైన వివరణ ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ప్రాముఖ్యతను మనం ప్రతిరోజూ చూస్తున్నాము. ఉదాహరణకు, ఒక భౌతిక శాస్త్రవేత్త పదార్థాలలోని ఎలక్ట్రాన్ల ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తాడు. ఈ అధ్యయనం ఆధారంగా ఒక అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రవేత్త "ట్రాన్సిస్టర్"ను తయారు చేస్తాడు. ఆ ట్రాన్సిస్టర్ సహాయంతో ఇంజనీర్లు కంప్యూటర్లను రూపొందిస్తారు. ఈ క్రమంలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ఒక వారధిగా పనిచేస్తుంది.

[[File:CFD Shuttle.jpg|thumb|right|250px|భూ వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు [[అంతరిక్ష నౌక]] (Space Shuttle) నమూనాను కంప్యూటర్ ద్వారా పరిశీలించడం]]

=== వైద్య రంగంలో అద్భుతాలు ===
వైద్య శాస్త్రంలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. రోగి శరీరాన్ని కత్తిరించకుండానే లోపల ఏముందో చూడగలిగే 'నాన్-ఇన్వేసివ్' పద్ధతులు ఈ శాస్త్రం వల్లే సాధ్యమయ్యాయి. ఎక్స్-రే నుండి నేటి అడ్వాన్స్‌డ్ ఎం.ఆర్.ఐ మరియు పెట్ స్కాన్ల వరకు అన్నీ కూడా భౌతిక సూత్రాలపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. క్యాన్సర్ వంటి రోగాలకు ఇచ్చే రేడియేషన్ చికిత్సలో భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కీలక పాత్ర పోషిస్తారు. రేడియేషన్ పరిమాణం ఎంత ఉండాలి, అది కేవలం చెడు కణాలకే ఎలా తగలాలి అనే అంశాలను వీరు నిర్ణయిస్తారు.

=== కమ్యూనికేషన్ మరియు ఇంటర్నెట్ ===
నేడు మనం వాడుతున్న హై-స్పీడ్ ఇంటర్నెట్ ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్స్ ద్వారా సాధ్యమవుతోంది. కాంతిని ఒక వైర్ ద్వారా ఎలా పంపాలో భౌతిక శాస్త్రం మనకు నేర్పింది. ఈ రంగంలో జరిగే పరిశోధనల వల్ల డేటా ప్రసార వేగం రోజురోజుకు పెరుగుతోంది. శాటిలైట్ కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ కూడా దీనిపైనే ఆధారపడి ఉంది.

=== ఇంధన వనరులు మరియు భవిష్యత్తు ===
ప్రపంచం ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సమస్య ఇంధన కొరత. బొగ్గు, పెట్రోల్ వంటివి తగ్గిపోతున్న నేపథ్యంలో, సౌర శక్తి మరియు పవన శక్తిని ఎలా సమర్థవంతంగా వాడాలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ద్వారా పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. న్యూక్లియర్ ఫ్యూజన్ (కేంద్రక సంలీనం) ద్వారా సూర్యుని మాదిరిగా భూమిపై అనంతమైన శక్తిని ఉత్పత్తి చేసే ప్రయత్నాలు ముమ్మరంగా సాగుతున్నాయి.

=== నానో టెక్నాలజీ మరియు పదార్థ విజ్ఞానం ===
పదార్థాలను పరమాణువుల స్థాయిలో మార్చడం ద్వారా వాటి లక్షణాలను మార్చవచ్చు. ఉదాహరణకు, గ్రాఫైట్ నుండి తయారైన గ్రాఫేన్ అనే పదార్థం స్టీల్ కంటే వంద రెట్లు బలంగా ఉంటుంది. ఇటువంటి పదార్థాల తయారీ పరిశ్రమల్లో విప్లవం తీసుకువస్తోంది. అతి తక్కువ బరువుతో ఉండి, ఎక్కువ బలాన్నిచ్చే విమానాల విడిభాగాల తయారీలో ఇది ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.

== సవాళ్లు మరియు అవకాశాలు ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ముందు ఎన్నో సవాళ్లు ఉన్నాయి. క్వాంటం కంప్యూటింగ్ వంటి రంగాల్లో ఇంకా పూర్తిస్థాయి విజయం సాధించాల్సి ఉంది. అలాగే, పర్యావరణానికి హాని కలగకుండా సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయడం ఒక పెద్ద సవాలు. యువ శాస్త్రవేత్తలకు ఈ రంగంలో అపారమైన అవకాశాలు ఉన్నాయి. కేవలం పరిశోధకులుగానే కాకుండా, టెక్నాలజీ కంపెనీల్లో, స్పేస్ ఏజెన్సీల్లో, మరియు రక్షణ విభాగాల్లో వీరికి అధిక డిమాండ్ ఉంది.

== ముగింపు ==
సారాంశంగా చెప్పాలంటే, అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం అనేది మానవ మేధస్సుకు మరియు సాంకేతికతకు మధ్య ఉన్న అనుసంధానకర్త. ప్రకృతి నియమాలను అర్థం చేసుకుని, వాటిని మన జీవన ప్రమాణాలను పెంచడానికి ఎలా ఉపయోగించాలో ఈ శాస్త్రం మనకు నేర్పుతుంది. రాబోయే కాలంలో మనం చూడబోయే అనేక అద్భుత ఆవిష్కరణలకు ఇది దిక్సూచిగా నిలుస్తుంది.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[అనువర్తిత శాస్త్రం]] (Applied science)

[[అనువర్తిత గణితం]] (Applied mathematics)

[[ఇంజనీరింగ్]] (Engineering)

[[ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్]] (Engineering physics)

[[అధునాతన సాంకేతికత]] (High technology)

== మూలాలు ==
{{reflist}}
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

{{Portal|Physics}}

{{Physics-footer}}
{{Authority control}}

[[Category:అనువర్తిత మరియు అంతర్లీన భౌతిక శాస్త్రం| ]]
[[Category:ఇంజనీరింగ్ విభాగాలు]]

అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం

2026-03-10T12:41:28Z

WikiPBR: Created page with " {{short description|భౌతిక శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ మధ్య అనుసంధానం}} {{Outline}} {{Other uses|Applied Physics (disambiguation)}} [[లేజర్ (laser) ఉపయోగించి చేస్తున్న ఒక ప్రయోగం]] File:MRI head side.jpg|thumb|250px|ఒక [[అయస్కాంత అనునాద ఇమే..."

{{short description|భౌతిక శాస్త్రం మరియు ఇంజనీరింగ్ మధ్య అనుసంధానం}}
{{Outline}}
{{Other uses|Applied Physics (disambiguation)}}
[[File:Military laser experiment.jpg|thumb|250px|[[లేజర్]] (laser) ఉపయోగించి చేస్తున్న ఒక ప్రయోగం]]
[[File:MRI head side.jpg|thumb|250px|ఒక [[అయస్కాంత అనునాద ఇమేజింగ్]] (magnetic resonance image)]]

'''అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం''' (Applied physics) అనేది శాస్త్రీయ లేదా ఇంజనీరింగ్ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి [[భౌతిక శాస్త్రం]] (physics) సూత్రాలను ఉపయోగించే ఒక ప్రత్యేక రంగం. దీనిని సాధారణంగా స్వచ్ఛమైన భౌతిక శాస్త్రానికి (Pure physics), [[ఇంజనీరింగ్]] (engineering) రంగానికి మధ్య ఒక వంతెన లేదా అనుసంధానంగా పరిగణిస్తారు. అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు ప్రకృతి రహస్యాలను కేవలం తెలుసుకోవడమే కాకుండా, ఆ జ్ఞానాన్ని మానవాళికి ఉపయోగపడేలా మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.

"అనువర్తిత" (Applied) అనే పదాన్ని "స్వచ్ఛమైన" (Pure) భౌతిక శాస్త్రం నుండి వేరుగా చూడవచ్చు. పరిశోధకుల ఉద్దేశ్యం, వారు చేసే పని మరియు [[సాంకేతికత]] (technology) లేదా శాస్త్రం మధ్య ఉన్న సంబంధం ఆధారంగా ఈ తేడా ఉంటుంది. అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ప్రాథమిక భౌతిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అయితే, ఇది ఆ సూత్రాలను నిజ జీవితంలో ఉపయోగపడే పరికరాలు, వ్యవస్థలలో ఎలా వాడాలో చూపిస్తుంది. ఇతర శాస్త్ర రంగాలలో మరియు [[అధునాతన సాంకేతికత]] (high technology) లో భౌతిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. {{cite web |title=General Information on Applied Physics |url=https://www.stanford.edu/dept/app-physics/general/ |publisher=Stanford Department of Applied Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307121331/http://www.stanford.edu/dept/app-physics/general/ |archive-date=7 March 2007}}

== పరిచయం మరియు ప్రాముఖ్యత ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం అనేది నిరంతరం అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగం. ఇది కేవలం ల్యాబ్‌లలో జరిగే ప్రయోగాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. మనం వాడుతున్న స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు, కంప్యూటర్లు, విమానాలు, అంతరిక్ష నౌకలు మరియు వైద్య రంగంలో వాడే ఎం.ఆర్.ఐ (MRI) స్కాన్‌ల వెనుక ఈ శాస్త్రం దాగి ఉంది. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న సిద్ధాంతాలను ఇంజనీర్లు వాస్తవ రూపంలోకి తీసుకురావడానికి ఈ విభాగం ఒక మార్గదర్శిగా నిలుస్తుంది. భవిష్యత్తులో రాబోయే కొత్త ఆవిష్కరణలకు ఇది ఒక పునాది అని మనం చెప్పవచ్చు.

== పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి రంగాల ఉదాహరణలు ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం చాలా విస్తృతమైనది. ఇందులో అనేక విభాగాలు ఉన్నాయి. వాటి గురించి కింద వివరంగా తెలుసుకుందాం:

[[త్వరణకం భౌతిక శాస్త్రం]] (Accelerator physics): పరమాణువులను అతి వేగంగా పంపే భారీ యంత్రాల తయారీ మరియు వాటి పనితీరును ఇది వివరిస్తుంది.

[[ధ్వని శాస్త్రం]] (Acoustics): శబ్ద తరంగాలు వాతావరణంలో ఎలా ప్రయాణిస్తాయి, వాటిని ఎలా నియంత్రించాలి మరియు వినడానికి అనువుగా ఎలా మార్చాలో ఇది నేర్పుతుంది.

[[వాతావరణ భౌతిక శాస్త్రం]] (Atmospheric physics): భూమి వాతావరణం, మేఘాల కదలికలు మరియు వాతావరణ మార్పుల వెనుక ఉన్న భౌతిక నియమాలను ఇది చర్చిస్తుంది.

[[జీవ భౌతిక శాస్త్రం]] (Biophysics): జీవశాస్త్రంలోని సంక్లిష్ట సమస్యలను భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాలతో పరిష్కరించడం దీని ప్రత్యేకత.

[[మెదడు-కంప్యూటర్ అనుసంధానం]] (Brain–computer interfacing): మనిషి మెదడు నుండి వచ్చే సంకేతాలను కంప్యూటర్ ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం మరియు నియంత్రించడం.

[[రసాయన భౌతిక శాస్త్రం]] (Chemical physics): రసాయన చర్యలు జరుగుతున్నప్పుడు అణువుల మధ్య ఉండే భౌతిక శక్తుల గురించి ఇది వివరిస్తుంది.

[[డిఫరెన్షియబుల్ ప్రోగ్రామింగ్]] (Differentiable programming)
** [[కృత్రిమ మేధస్సు]] (Artificial intelligence)
** [[శాస్త్రీయ గణన]] (Scientific computing)

[[ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్]] (Engineering physics): ఇంజనీరింగ్ రంగంలో కొత్త సమస్యలను పరిష్కరించడానికి భౌతిక శాస్త్రాన్ని వాడటం.
** [[కెమికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Chemical engineering)
** [[ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Electrical engineering)
*** [[ఎలక్ట్రానిక్స్ ఇంజనీరింగ్]] (Electronics engineering)
**** [[కంప్యూటర్ సైన్స్]] మరియు ఇంజనీరింగ్ (Computer science & engineering)
***** [[కృత్రిమ మేధస్సు]] (Artificial intelligence)
****** [[మెషిన్ లెర్నింగ్]] (Machine learning)
****** [[డీప్ లెర్నింగ్]] (Deep learning)
****** [[రీఇన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ లెర్నింగ్]] (Reinforcement learning)
*** [[పవర్ ఇంజనీరింగ్]] (Power engineering)
**** [[పవర్ ఎలక్ట్రానిక్స్]] (Power electronics)
*** [[కంట్రోల్ ఇంజనీరింగ్]] (Control engineering)
** [[మెటీరియల్స్ సైన్స్]] మరియు ఇంజనీరింగ్ (Materials science and engineering)
*** [[మెటామెటీరియల్స్]] (Metamaterials): ప్రకృతిలో దొరకని వింత లక్షణాలున్న ప్రత్యేక పదార్థాలు.
*** [[నానో టెక్నాలజీ]] (Nanotechnology): అతి సూక్ష్మ స్థాయిలో పదార్థాలను సృష్టించడం మరియు వాటిని ఉపయోగించడం.
*** [[అర్ధవాహకాలు]] (Semiconductors): ఆధునిక ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల తయారీలో వాడే అత్యంత ముఖ్యమైన పదార్థాలు.
*** [[పల్చని పొరలు]] (Thin films)
** [[మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Mechanical engineering)
*** [[ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్]] (Aerospace engineering): విమానాలు మరియు రాకెట్ల రూపకల్పన.
**** [[ఆస్ట్రోడైనమిక్స్]] (Astrodynamics)
**** [[విద్యుదయస్కాంత చోదనం]] (Electromagnetic propulsion)
**** [[ద్రవ గతిశాస్త్రం]] (Fluid mechanics)
** [[మిలిటరీ ఇంజనీరింగ్]] (Military engineering)
*** [[లిడార్]] (Lidar)
*** [[రాడార్]] (Radar)
*** [[సోనార్]] (Sonar)
*** [[స్టీల్త్ టెక్నాలజీ]] (Stealth technology): శత్రువుల రాడార్లకు చిక్కకుండా యుద్ధ విమానాలను తయారు చేసే సాంకేతికత.
** [[న్యూక్లియర్ ఇంజనీరింగ్]] (Nuclear engineering)
*** [[కేంద్రక విచ్ఛిత్తి రియాక్టర్లు]] (Fission reactors)
*** [[కేంద్రక సంలీన రియాక్టర్లు]] (Fusion reactors)
** [[ఆప్టికల్ ఇంజనీరింగ్]] (Optical engineering): కాంతి ఆధారిత పరికరాల తయారీ.
*** [[ఫోటోనిక్స్]] (Photonics)
**** [[కావిటీ ఆప్టోమెకానిక్స్]] (Cavity optomechanics)
**** [[లేజర్లు]] (Lasers)
**** [[ఫోటోనిక్ స్ఫటికాలు]] (Photonic crystals)

[[భూ భౌతిక శాస్త్రం]] (Geophysics): భూమి లోపలి పొరల నిర్మాణం మరియు భూకంపాల గురించి అధ్యయనం చేయడం.

[[పదార్థాల భౌతిక శాస్త్రం]] (Materials physics)

[[వైద్య భౌతిక శాస్త్రం]] (Medical physics)
** [[హెల్త్ ఫిజిక్స్]] (Health physics)
*** [[రేడియేషన్ డోసిమెట్రీ]] (Radiation dosimetry)
** [[మెడికల్ ఇమేజింగ్]] (Medical imaging): ఎక్స్-రే, సిటి స్కాన్ వంటివి.
*** [[అయస్కాంత అనునాద ఇమేజింగ్]] (Magnetic resonance imaging - MRI)
** [[రేడియేషన్ థెరపీ]] (Radiation therapy): క్యాన్సర్ గడ్డలను నాశనం చేయడానికి వాడే చికిత్స.

[[సూక్ష్మదర్శిని]] (Microscopy)
** [[స్కానింగ్ ప్రోబ్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning probe microscopy)
*** [[అటామిక్ ఫోర్స్ మైక్రోస్కోపీ]] (Atomic force microscopy)
*** [[స్కానింగ్ టన్నెలింగ్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning tunneling microscopy)
** [[స్కానింగ్ ఎలక్ట్రాన్ మైక్రోస్కోపీ]] (Scanning electron microscopy)
** [[ట్రాన్స్మిషన్ ఎలక్ట్రాన్ మైక్రోస్కోపీ]] (Transmission electron microscopy)

[[కేంద్రక భౌతిక శాస్త్రం]] (Nuclear physics)
** [[కేంద్రక విచ్ఛిత్తి]] (Fission)
** [[కేంద్రక సంలీనం]] (Fusion)

[[ఆప్టికల్ ఫిజిక్స్]] (Optical physics): కాంతి యొక్క లక్షణాల గురించి విశ్లేషించడం.
** [[నాన్ లీనియర్ ఆప్టిక్స్]] (Nonlinear optics)
** [[క్వాంటం ఆప్టిక్స్]] (Quantum optics)

[[ప్లాస్మా ఫిజిక్స్]] (Plasma physics)

[[క్వాంటం టెక్నాలజీ]] (Quantum technology)
** [[క్వాంటం కంప్యూటింగ్]] (Quantum computing): సాధారణ కంప్యూటర్ల కంటే లక్షల రెట్లు వేగంగా పనిచేసే కంప్యూటర్లు.
** [[క్వాంటం క్రిప్టోగ్రఫీ]] (Quantum cryptography): సమాచారాన్ని దొంగలించడానికి వీలు లేకుండా భద్రపరచడం.

[[పునరుత్పాదక శక్తి]] (Renewable energy): సూర్యరశ్మి మరియు గాలి ద్వారా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయడం.

[[అంతరిక్ష భౌతిక శాస్త్రం]] (Space physics)

[[స్పెక్ట్రోస్కోపీ]] (Spectroscopy): కాంతి ప్రసారం ద్వారా పదార్థాల స్వభావాన్ని పరీక్షించడం.

== విస్తృతమైన వివరణ ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ప్రాముఖ్యతను మనం ప్రతిరోజూ చూస్తున్నాము. ఉదాహరణకు, ఒక భౌతిక శాస్త్రవేత్త పదార్థాలలోని ఎలక్ట్రాన్ల ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తాడు. ఈ అధ్యయనం ఆధారంగా ఒక అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రవేత్త "ట్రాన్సిస్టర్"ను తయారు చేస్తాడు. ఆ ట్రాన్సిస్టర్ సహాయంతో ఇంజనీర్లు కంప్యూటర్లను రూపొందిస్తారు. ఈ క్రమంలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ఒక వారధిగా పనిచేస్తుంది.

[[File:CFD Shuttle.jpg|thumb|right|250px|భూ వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు [[అంతరిక్ష నౌక]] (Space Shuttle) నమూనాను కంప్యూటర్ ద్వారా పరిశీలించడం]]

=== వైద్య రంగంలో అద్భుతాలు ===
వైద్య శాస్త్రంలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. రోగి శరీరాన్ని కత్తిరించకుండానే లోపల ఏముందో చూడగలిగే 'నాన్-ఇన్వేసివ్' పద్ధతులు ఈ శాస్త్రం వల్లే సాధ్యమయ్యాయి. ఎక్స్-రే నుండి నేటి అడ్వాన్స్‌డ్ ఎం.ఆర్.ఐ మరియు పెట్ స్కాన్ల వరకు అన్నీ కూడా భౌతిక సూత్రాలపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. క్యాన్సర్ వంటి రోగాలకు ఇచ్చే రేడియేషన్ చికిత్సలో భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కీలక పాత్ర పోషిస్తారు. రేడియేషన్ పరిమాణం ఎంత ఉండాలి, అది కేవలం చెడు కణాలకే ఎలా తగలాలి అనే అంశాలను వీరు నిర్ణయిస్తారు.

=== కమ్యూనికేషన్ మరియు ఇంటర్నెట్ ===
నేడు మనం వాడుతున్న హై-స్పీడ్ ఇంటర్నెట్ ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్స్ ద్వారా సాధ్యమవుతోంది. కాంతిని ఒక వైర్ ద్వారా ఎలా పంపాలో భౌతిక శాస్త్రం మనకు నేర్పింది. ఈ రంగంలో జరిగే పరిశోధనల వల్ల డేటా ప్రసార వేగం రోజురోజుకు పెరుగుతోంది. శాటిలైట్ కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ కూడా దీనిపైనే ఆధారపడి ఉంది.

=== ఇంధన వనరులు మరియు భవిష్యత్తు ===
ప్రపంచం ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సమస్య ఇంధన కొరత. బొగ్గు, పెట్రోల్ వంటివి తగ్గిపోతున్న నేపథ్యంలో, సౌర శక్తి మరియు పవన శక్తిని ఎలా సమర్థవంతంగా వాడాలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ద్వారా పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. న్యూక్లియర్ ఫ్యూజన్ (కేంద్రక సంలీనం) ద్వారా సూర్యుని మాదిరిగా భూమిపై అనంతమైన శక్తిని ఉత్పత్తి చేసే ప్రయత్నాలు ముమ్మరంగా సాగుతున్నాయి.

=== నానో టెక్నాలజీ మరియు పదార్థ విజ్ఞానం ===
పదార్థాలను పరమాణువుల స్థాయిలో మార్చడం ద్వారా వాటి లక్షణాలను మార్చవచ్చు. ఉదాహరణకు, గ్రాఫైట్ నుండి తయారైన గ్రాఫేన్ అనే పదార్థం స్టీల్ కంటే వంద రెట్లు బలంగా ఉంటుంది. ఇటువంటి పదార్థాల తయారీ పరిశ్రమల్లో విప్లవం తీసుకువస్తోంది. అతి తక్కువ బరువుతో ఉండి, ఎక్కువ బలాన్నిచ్చే విమానాల విడిభాగాల తయారీలో ఇది ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.

== సవాళ్లు మరియు అవకాశాలు ==
అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం ముందు ఎన్నో సవాళ్లు ఉన్నాయి. క్వాంటం కంప్యూటింగ్ వంటి రంగాల్లో ఇంకా పూర్తిస్థాయి విజయం సాధించాల్సి ఉంది. అలాగే, పర్యావరణానికి హాని కలగకుండా సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయడం ఒక పెద్ద సవాలు. యువ శాస్త్రవేత్తలకు ఈ రంగంలో అపారమైన అవకాశాలు ఉన్నాయి. కేవలం పరిశోధకులుగానే కాకుండా, టెక్నాలజీ కంపెనీల్లో, స్పేస్ ఏజెన్సీల్లో, మరియు రక్షణ విభాగాల్లో వీరికి అధిక డిమాండ్ ఉంది.

== ముగింపు ==
సారాంశంగా చెప్పాలంటే, అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం అనేది మానవ మేధస్సుకు మరియు సాంకేతికతకు మధ్య ఉన్న అనుసంధానకర్త. ప్రకృతి నియమాలను అర్థం చేసుకుని, వాటిని మన జీవన ప్రమాణాలను పెంచడానికి ఎలా ఉపయోగించాలో ఈ శాస్త్రం మనకు నేర్పుతుంది. రాబోయే కాలంలో మనం చూడబోయే అనేక అద్భుత ఆవిష్కరణలకు ఇది దిక్సూచిగా నిలుస్తుంది.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[అనువర్తిత శాస్త్రం]] (Applied science)

[[అనువర్తిత గణితం]] (Applied mathematics)

[[ఇంజనీరింగ్]] (Engineering)

[[ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్]] (Engineering physics)

[[అధునాతన సాంకేతికత]] (High technology)

== మూలాలు ==
{{reflist}}

{{Portal|Physics}}

{{Physics-footer}}
{{Authority control}}

[[Category:అనువర్తిత మరియు అంతర్లీన భౌతిక శాస్త్రం| ]]
[[Category:ఇంజనీరింగ్ విభాగాలు]]

మృత్తికా శాస్త్రం

2026-03-09T10:59:13Z

WikiPBR: Created page with "Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు {{Short description|భూమి ఉపరితలంపై నేలను సహజ వనరుగా అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} File:Soil sci.jpg|thumb|నేల ప్రొఫైల్‌లోని పొరలను పరిశీలిస్తున్న ఒక మృత్తికా శాస్త్రవే..."

[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]
{{Short description|భూమి ఉపరితలంపై నేలను సహజ వనరుగా అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం}}
{{Use dmy dates|date=June 2023}}
[[File:Soil sci.jpg|thumb|నేల ప్రొఫైల్‌లోని పొరలను పరిశీలిస్తున్న ఒక మృత్తికా శాస్త్రవేత్త]]

'''మృత్తికా శాస్త్రం''' (Soil science) అనేది [[Earth|భూమి]] ఉపరితలంపై ఉన్న [[soil|నేల]]ను ఒక [[natural resource|సహజ వనరు]]గా పరిగణించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇందులో [[soil formation|నేల ఏర్పడటం]] (మృత్తికా జననం), [[soil classification|నేలల వర్గీకరణ]], [[Soil survey|మ్యాపింగ్]] వంటి అంశాలు ఉంటాయి. అంతేకాకుండా, నేలల [[Soil physics|భౌతిక]], [[Soil chemistry|రసాయనిక]], [[Soil biology|జీవసంబంధమైన]] లక్షణాలు, వాటి సారవంతం గురించి కూడా ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. మానవులు నేలలను ఉపయోగించుకునే విధానం, వాటిని సంరక్షించే యాజమాన్య పద్ధతుల (Soil management) గురించి కూడా ఇది చర్చిస్తుంది.<ref name=":0">Jackson, J. A. (1997). Glossary of Geology (4. ed.). Alexandria, Virginia: American Geological Institute. p 604. {{ISBN|0-922152-34-9}}</ref>

మృత్తికా శాస్త్రంలో ప్రధానంగా రెండు విభాగాలు ఉన్నాయి:

'''పెడాలజీ''' (Pedology): ఇది నేల ఎలా ఏర్పడింది, దాని రసాయన నిర్మాణం, బాహ్య స్వరూపం, వర్గీకరణ గురించి వివరిస్తుంది.
'''ఎడాఫాలజీ''' (Edaphology): ఇది నేలలు జీవరాశులతో, ముఖ్యంగా మొక్కలతో ఎలా సంకర్షణ చెందుతాయో వివరిస్తుంది.
చాలా సార్లు ఈ రెండు విభాగాలను మృత్తికా శాస్త్రానికి పర్యాయపదాలుగా వాడుతుంటారు. ఈ శాస్త్రం ఎంతో వైవిధ్యమైనది. ఇంజనీర్లు, [[agronomy|వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్తలు]], [[chemist|రసాయన శాస్త్రవేత్తలు]], [[geologist|భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు]], [[physical geography|భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు]], [[ecologists|పర్యావరణవేత్తలు]], [[biologist|జీవశాస్త్రవేత్తలు]], [[microbiologist|సూక్ష్మజీవ శాస్త్రవేత్తలు]], [[forestry|అటవీ శాస్త్రవేత్తలు]], ఆరోగ్య నిపుణులు, [[Archaeology|పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు]], ప్రాంతీయ ప్రణాళికా నిపుణులు అందరూ కలిసి నేల గురించి కొత్త విషయాలను కనుగొనడానికి, ఈ శాస్త్ర అభివృద్ధికి కృషి చేస్తున్నారు.

ప్రపంచ జనాభా పెరుగుతున్న తరుణంలో, భవిష్యత్తులో రాబోయే [[Water scarcity|నీటి ఎద్దడి]], ఆహార వినియోగం పెరగడం, [[land degradation|నేల క్షీణత]] వంటి సమస్యల దృష్ట్యా సాగు భూమిని, నేలలను ఎలా కాపాడుకోవాలనే విషయంపై మృత్తికా శాస్త్రవేత్తలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.<ref>{{cite journal | display-authors = 1 | author = H. H. Janzen | author2 = P.E. Fixen | author3 = A. J. Franzluebbers | author4 = J. Hattey | author5 = R. C. Izaurralde | author6 = Q. M. Ketterings | author7 = D. A. Lobb | author8 = W. H. Schlesinger | name-list-style = amp | date = 2011 | title = Global Prospects Rooted in Soil Science | url = https://www.soils.org/publications/sssaj/articles/75/1/1 | journal = Soil Science Society of America Journal | volume = 75 | issue = 1| page = 1 | doi = 10.2136/sssaj2009.0216 | bibcode = 2011SSASJ..75....1J | doi-access = free }}</ref>

== అధ్యయన రంగాలు (Fields of study) ==
భూమిని అర్థం చేసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు భూమిని కొన్ని ఆవరణాలుగా విభజించారు. అందులో నేల ఉండే భాగాన్ని 'పెడోస్పియర్' (Pedosphere) అంటారు. ఇది [[Earth science|భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]లో ఒక భాగం. పైన చెప్పుకున్న పెడాలజీ, ఎడాఫాలజీలు ఈ పెడోస్పియర్‌ను అధ్యయనం చేస్తాయి. పెడాలజీ అనేది నేలను దాని సహజ వాతావరణంలో పరిశీలిస్తుంది. ఎడాఫాలజీ నేల వినియోగంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఈ రెండు విభాగాలు కూడా [[soil physics|మృత్తికా భౌతిక శాస్త్రం]], [[soil chemistry|మృత్తికా రసాయన శాస్త్రం]], [[soil biology|మృత్తికా జీవశాస్త్రం]] వంటి అంశాలను ఉపయోగిస్తాయి. నేల అనేది [[biosphere|జీవావరణం]], [[atmosphere|వాతావరణం]], [[hydrosphere|జలావరణం]]తో నిరంతరం సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అందుకే నేల గురించి తెలుసుకోవాలంటే కేవలం మృత్తికా శాస్త్రవేత్తలే కాకుండా ఇతర రంగాల నిపుణుల అవసరం కూడా ఉంటుంది.

== పరిశోధన (Research) ==
నేలల వైవిధ్యం, వాటిలో జరిగే మార్పుల గురించి తెలుసుకోవడానికి నిరంతరం పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. ముఖ్యంగా [[climate change|వాతావరణ మార్పులు]], [[greenhouse gas|గ్రీన్ హౌస్ వాయువులు]], భూమిలో కర్బనాన్ని నిల్వ చేయడం ([[carbon sequestration]]) వంటి విషయాల్లో నేల పాత్ర ఏమిటో తెలుసుకోవడం ఇప్పుడు చాలా అవసరం.<ref>ref{{cite web |last=Pielke |first=Roger |date=12 December 2005 |title=Is Soil an Important Component of the Climate System? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908124853/http://climatesci.atmos.colostate.edu/2005/12/19/is-soil-an-important-component-of-the-climate-system/ |archive-date=8 September 2006 |work=The Climate Science Weblog |access-date=19 April 2012|url=http://climatesci.atmos.colostate.edu/2005/12/19/is-soil-an-important-component-of-the-climate-system/ }} </ref> భూమిపై ఉన్న జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడటానికి, గత సంస్కృతులను ([[terra preta]]) అధ్యయనం చేయడానికి కూడా నేల గురించి లోతైన అవగాహన అవసరం అవుతోంది.<ref>{{cite journal |last1=Ochoa-Hueso |first1=R |last2=Delgado-Baquerizo |first2=M |last3=King |first3=PTA |last4=Benham |first4=M |last5=Arca |first5=V |last6=Power |first6=SA |title=Ecosystem type and resource quality are more important than global change drivers in regulating early stages of litter decomposition |journal=Soil Biology and Biochemistry |date=February 2019 |volume=129 |pages=144–152 |doi=10.1016/j.soilbio.2018.11.009 |bibcode=2019SBiBi.129..144O |s2cid=92606851 |hdl=10261/336676 |hdl-access=free }}</ref>

== మ్యాపింగ్ (Mapping) ==
{{excerpt|Soil survey}}
నేలల సర్వే ద్వారా వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉన్న నేలల రకాలను గుర్తించి పటాల రూపంలో పొందుపరుస్తారు. దీనివల్ల ఏ ప్రాంతంలో ఏ నేల ఉంది, దాన్ని దేనికి ఉపయోగించవచ్చు అనే అవగాహన కలుగుతుంది.

== వర్గీకరణ (Classification) ==
{{main|soil classification}}
[[File:Global soils map USDA.jpg|thumb|upright=1.8|[[USDA]] రూపొందించిన ప్రపంచ నేలల ప్రాంతాల మ్యాప్]]
1998లో, [[World Reference Base for Soil Resources]] (WRB) అనే వ్యవస్థ అంతర్జాతీయ నేలల వర్గీకరణ పద్ధతిగా అమలులోకి వచ్చింది. ఇది అంతకుముందు ఉన్న [[FAO soil classification]] స్థానాన్ని భర్తీ చేసింది. ప్రస్తుతం 2022లో విడుదలైన 4వ ఎడిషన్ WRB పద్ధతి అమల్లో ఉంది.<ref>{{Cite web|url = https://www3.ls.tum.de/boku/?id=1419|title = World Reference Base for Soil Resources, 4th edition|author=IUSS Working Group WRB|year = 2022|publisher = IUSS, Vienna}}</ref>

WRB వర్గీకరణ ప్రధానంగా [[soil morphology|మృత్తికా స్వరూపం]]పై ఆధారపడి ఉంటుంది. అమెరికాకు చెందిన [[USDA soil taxonomy]] పద్ధతికి, దీనికి ఉన్న ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటంటే — WRB లో వాతావరణ పరిస్థితులను నేరుగా వర్గీకరణలో చేర్చరు, కానీ నేల పొరల లక్షణాలపై వాతావరణం చూపే ప్రభావాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు.

ఇవే కాకుండా స్థానిక భాషల్లో కూడా నేలల వర్గీకరణ ఉంటుంది. వీటిని 'వెర్నాక్యులర్ సిస్టమ్స్' (Vernacular systems) అంటారు. ఇవి నేల రంగు (ఎర్ర నేల), ఆకృతి (ఇసుక నేల), సారవంతం (బంక నేల) వంటి అంశాల ఆధారంగా ఉంటాయి. నేలలు చూసేందుకు ఎలా ఉన్నాయి, అక్కడ పెరిగే చెట్లు ఏమిటి అనే అంశాలను బట్టి సాధారణ ప్రజలు నేలలను గుర్తుంచుకుంటారు.<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20070306144700/http://forages.oregonstate.edu/is/ssis/main.cfm?PageID=168 |archive-date=6 March 2007
|title=Vernacular Systems |access-date=19 April 2012|url=http://forages.oregonstate.edu/is/ssis/main.cfm?PageID=168}}</ref> ఉదాహరణకు, బరువు నేలలు, తేలికపాటి నేలలు అనే విభజన ఉంది. తేలికపాటి నేలల్లో దున్నడం సులభం, కానీ వాటి బరువు నిజంగా తక్కువగా ఉండాలని ఏమీ లేదు.

== చరిత్ర (History) ==
నేలల వర్గీకరణకు సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు చైనాలో లభించాయి. క్రీస్తు పూర్వం 5వ శతాబ్దానికి చెందిన ''[[Yu Gong]]'' అనే పుస్తకంలో నేలలను రంగు, ఆకృతి, నీటి నిల్వ సామర్థ్యం ఆధారంగా మూడు రకాలుగా, తొమ్మిది తరగతులుగా విభజించారు.<ref>Arnold, R. ''et al''. (2009) [https://books.google.com/books?id=pL0GNDLy0bEC&q=Yugong&pg=PA340 A Handbook of Soil Terminology, Correlation and Classification] Earthscan, London, England.</ref>

ఆధునిక మృత్తికా శాస్త్రానికి జర్మనీకి చెందిన [[Friedrich Albert Fallou]], రష్యాకు చెందిన [[Vasily Dokuchaev]]లను స్థాపకులుగా పరిగణిస్తారు. నేల అనేది కేవలం పంటలు పండించే వేదిక మాత్రమే కాదని, అదొక సంక్లిష్టమైన వనరు అని వీరు గుర్తించారు. ఫాలూ ఈ అంశంపై ముందే పరిశోధనలు ప్రారంభించినప్పటికీ, డోకుచావ్ చేసిన పనులు ఆధునిక శాస్త్రానికి పునాదిగా నిలిచాయి.

గతంలో నేల అంటే కేవలం రాళ్ల విచ్ఛిన్నం వల్ల ఏర్పడిన నిర్జీవ పదార్థం అని భావించేవారు. కానీ డోకుచావ్ నేల ఒక సహజమైన వస్తువు అని, దానికి ఒక సొంత చరిత్ర, జననం ఉంటాయని నిరూపించారు. వాతావరణం, మొక్కలు, భూభాగం, కాలం వంటి అంశాల ప్రభావంతో రాళ్లు నేలగా మారుతాయని ఆయన వివరించారు. నీరు, గాలి, జీవరాశుల ప్రభావం వల్ల రాళ్ల పైపొరలలో వచ్చే మార్పులనే నేల అనాలని ఆయన పేర్కొన్నారు.<ref>Krasilnikov, N.A. (1958) [http://www.soilandhealth.org/01aglibrary/010112Krasil/010112krasil.intro.html Soil Microorganisms and Higher Plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041112091351/http://www.soilandhealth.org/01aglibrary/010112Krasil/010112krasil.intro.html |date=12 November 2004 }}</ref>

1914 నాటి ఒక నిర్వచనం ప్రకారం నేల అంటే రాళ్ల విచ్ఛిన్నం లేదా [[weathering|శైథిల్యం]] వల్ల ఏర్పడిన పదార్థం.[[Wikisource:The New Student's Reference Work/4-0310]] కానీ 20వ శతాబ్దంలో ఈ అవగాహన పెరిగింది. జీవ ప్రక్రియల వల్ల మార్పు చెందిన భూమి పొరను నేలగా గుర్తించడం మొదలైంది.<ref>{{cite book | last = Buol | first = S. W. | author2 = Hole, F. D. | author3 = McCracken, R. J. | name-list-style = amp | title = Soil Genesis and Classification | edition = First | date = 1973 | publisher = Iowa State University Press | location = Ames, IA | isbn = 978-0-8138-1460-5 }}</ref>. ఇప్పుడు ఈ పదాన్ని భూమిపైనే కాకుండా చంద్రుడు లేదా అంగారకుడిపై ఉన్న ఉపరితల పదార్థాన్ని ([[lunar soil|చాంద్ర మృత్తిక]]) పిలవడానికి కూడా వాడుతున్నారు. 1959లో నికిఫోరోఫ్ అనే శాస్త్రవేత్త నేల గురించి చెబుతూ, ఇది "భూమి పైపొరలోని ఉత్తేజిత చర్మం" అని వర్ణించారు.<ref>{{cite journal | author = C. C. Nikiforoff | title = Reappraisal of the soil: Pedogenesis consists of transactions in matter and energy between the soil and its surroundings | journal = Science | volume = 129 | pages = 186–196 | doi = 10.1126/science.129.3343.186 | date = 1959 | pmid = 17808687 | issue = 3343|bibcode = 1959Sci...129..186N }}</ref>

== పని చేసే విభాగాలు (Areas of practice) ==
మృత్తికా శాస్త్రవేత్తలు సాధారణంగా ఐదు రంగాల్లో ప్రత్యేకత కలిగి ఉంటారు: [[Soil microbiology|సూక్ష్మజీవశాస్త్రం]], [[pedology|పెడాలజీ]], [[edaphology|ఎడాఫాలజీ]], [[Soil physics|భౌతిక శాస్త్రం]], లేదా [[Soil chemistry|రసాయన శాస్త్రం]]. అయితే, నేటి కాలంలో వస్తున్న సవాళ్ల వల్ల ఈ విభాగాల మధ్య ఉన్న హద్దులు చెరిగిపోతున్నాయి. మృత్తికా శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు అన్ని రంగాల అవగాహన కలిగి ఉండాల్సి వస్తోంది.

అమెరికాలో 2004లో ప్రారంభమైన 'సాయిల్ క్వాలిటీ ఇనిషియేటివ్' (Soil Quality Initiative) వంటి ప్రాజెక్టులు నేల ఆరోగ్యాన్ని పర్యవేక్షించడంపై దృష్టి పెడుతున్నాయి. భూమిలోని కర్బనాన్ని పెంచడం, సూక్ష్మజీవుల పాత్రను అర్థం చేసుకోవడం ఇందులో ముఖ్యమైన అంశాలు. అయితే, నోబెల్ విజేత [[Norman Borlaug]] వంటి వారు ఈ అంశాలపై కొన్ని విమర్శలు కూడా చేశారు.

మృత్తికా శాస్త్రవేత్తల యొక్క సంప్రదాయ బాధ్యత నేలల మ్యాపింగ్ చేయడం. అమెరికాలోని దాదాపు అన్ని ప్రాంతాలకు ఇప్పుడు మృత్తికా సర్వే నివేదికలు ఉన్నాయి. మృత్తికా శాస్త్రవేత్తలు క్షేత్రస్థాయిలో పని చేసే ఆరు ప్రధాన రంగాలు ఇలా ఉన్నాయి:

'''వ్యర్థాల నిర్వహణ'''
** సెప్టిక్ వ్యవస్థలు ([[Septic system]])
** పశువుల ఎరువు ([[Manure]])
** పురపాలక వ్యర్థాలు ([[biosolids]])
** పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే వ్యర్థాలు

'''పర్యావరణ సున్నిత ప్రాంతాల గుర్తింపు'''
** అస్థిరంగా ఉన్న నేలలు
** [[Wetland|చిత్తడి నేలలు]]
** ప్రత్యేక జీవజాతులకు ఆశ్రయం ఇచ్చే నేలలు

'''ఉత్పాదకత పెంచడం'''
** [[Silviculture|అటవీ పెంపకం]]
** [[Agronomy|వ్యవసాయం]]
*** పోషకాల నిర్వహణ ([[Fertilizer]])
*** నీటి యాజమాన్యం ([[Irrigation]])
** సహజ వృక్షసంపద, గడ్డి భూములు ([[Grazing]])

'''నీటి నాణ్యత నిర్వహణ'''
** వర్షపు నీటి నిర్వహణ ([[Stormwater]])
** మట్టి కొట్టుకుపోకుండా చూడటం ([[erosion]] control)

'''పాడైన భూములను బాగు చేయడం'''
** గనుల తవ్వకం జరిగిన ప్రాంతాల పునరుద్ధరణ ([[Mine reclamation]])
** వరదలు, కాలుష్యం వల్ల పాడైన నేలలను బాగు చేయడం

'''స్థిరమైన వినియోగం'''
** నేల సంరక్షణ ([[Soil conservation]])

పురావస్తు శాస్త్రంలో కూడా నేలల అధ్యయనం చాలా ముఖ్యం. రేడియోమెట్రిక్ డేటింగ్ ([[Radiometric dating]]) ద్వారా ప్రాచీన కాలంలో అక్కడ ఏం జరిగిందో తెలుసుకోవచ్చు. అలాగే రేడియోధార్మిక వ్యర్థాలను నిల్వ చేయడానికి ([[Vitrification]]), కాలుష్యాన్ని తొలగించడానికి కూడా మృత్తికా శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.

=== అనువర్తిత మృత్తికా శాస్త్ర రంగాలు ===

[[Climate change|వాతావరణ మార్పు]]

ఎకోసిస్టమ్ (Ecosystem) అధ్యయనాలు

నేల సారవంతం (Soil fertility)

మృత్తికా సర్వే (Soil survey)

చిత్తడి నేలల అధ్యయనం

=== సంబంధిత శాస్త్రాలు ===

వ్యవసాయ శాస్త్రాలు ([[Agricultural sciences]])

మానవశాస్త్రం ([[Anthropology]])

పర్యావరణ శాస్త్రం ([[Environmental science]])

భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం ([[Physical geography]])

హైడ్రాలజీ ([[Hydrology]])

== డిప్రెషన్ స్టోరేజ్ కెపాసిటీ (Depression storage capacity) ==
మృత్తికా శాస్త్రంలో, ఒక భూభాగం తనపై ఉన్న గుంతలు లేదా పల్లపు ప్రాంతాల్లో నీటిని ఎంతవరకు నిల్వ ఉంచుకోగలదో దానిని 'డిప్రెషన్ స్టోరేజ్ కెపాసిటీ' అంటారు. <ref>Hansen, Bjarne, Per Schjønning, and Erik Sibbesen. "[https://www.researchgate.net/profile/Per_Schjonning/publication/248301364_Roughness_indices_for_estimation_of_depression_storage_capacity_of_tilled_soil_surfaces/links/542aade90cf27e39fa8ee9f2.pdf Roughness indices for estimation of depression storage capacity of tilled soil surfaces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825020315/https://www.researchgate.net/profile/Per_Schjonning/publication/248301364_Roughness_indices_for_estimation_of_depression_storage_capacity_of_tilled_soil_surfaces/links/542aade90cf27e39fa8ee9f2.pdf |date=25 August 2017 }}." Soil and Tillage Research 52.1 (1999): 103-111</ref>. ఈ నిల్వ సామర్థ్యం వల్ల నీరు వెనువెంటనే ప్రవహించకుండా ఆగుతుంది. ఒకవేళ వర్షపు నీరు భూమిలోకి ఇంకే సామర్థ్యం ([[infiltration capacity]]) మరియు ఈ నిల్వ సామర్థ్యం కంటే ఎక్కువగా ఉంటే, ఆ నీరు భూమిపై నుంచి ప్రవహిస్తుంది (Horton overland flow). దీనివల్ల వరదలు, నేల కోత సంభవించే అవకాశం ఉంటుంది. భూగర్భ శాస్త్రం, పర్యావరణ శాస్త్రం మరియు జల విజ్ఞాన శాస్త్రంలో (Hydrology) దీనికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది.

{{div col end}}

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

Soil Survey Staff (1993). [https://web.archive.org/web/20061219225438/http://soils.usda.gov/technical/manual/contents/chapter1.html Soil Survey: Early Concepts of Soil.] (html) ''Soil Survey Manual USDA Handbook 18'', Soil Conservation Service. U.S. Department of Agriculture. URL accessed on 2004-11-30.
*{{cite book|author=Marion LeRoy Jackson|title=Soil Chemical Analysis: Advanced Course|url=https://books.google.com/books?id=VcEOK9QCkVEC&pg=PR5|year=2005|publisher=UW-Madison Libraries Parallel Press|isbn=978-1-893311-47-3|pages=5–}}

== బయటి లింకులు ==
*{{Commonscatinline|Soil science}}

{{Soil science topics}}
{{Physical geography topics}}
{{Earth science}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Soil Science}}
[[Category:మృత్తికా శాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]

భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం

2026-03-09T09:55:25Z

WikiPBR: new article

{{short description|ప్రకృతి వాతావరణంలోని ప్రక్రియలు మరియు నమూనాల అధ్యయనం}}{{about|విద్యా విభాగం గురించి|పీర్-రివ్యూడ్ జర్నల్ కోసం|Physical Geography (journal)}}
{{redirect-synonym|Physiography|[[Geomorphology]]}}
{{Distinguish|Geophysics}}
[[File:Land_ocean_ice_cloud_hires.jpg|thumb|300x300px|భూమి ఉపరితలం మరియు వాతావరణం యొక్క నాసా (NASA) సహజ వర్ణ చిత్రం]]
{{geography sidebar}}

'''భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం''' ('''Physical geography''' - దీనిని '''ఫిజియోగ్రఫీ''' అని కూడా అంటారు) అనేది [[భూగోళ శాస్త్రం]] (geography) లోని మూడు ప్రధాన శాఖలలో ఒకటి. {{Cite web|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html|title=1(b). Elements of Geography|website=www.physicalgeography.net}} {{cite web|title=Physical Geography|first1=Michael|last1=Pidwirny|first2=Scott|last2=Jones|url=http://www.physicalgeography.net|year=1999–2015}}{{cite book|title=Physical Geography: Great Systems and Global Environments|first1=William M.|last1=Marsh|first2=Martin M.|last2=Kaufman|publisher=Cambridge University Press|year=2013|url=https://books.google.com/books?id=uF3aJSC20yMC&q=physical+geography+system|isbn=9780521764285}} భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం అనేది [[సహజ శాస్త్రం]] (natural science) లో ఒక భాగం. ఇది ప్రకృతి వాతావరణంలో జరిగే మార్పులు, పద్ధతులను అధ్యయనం చేస్తుంది. దీని పరిధిలో [[వాతావరణం]] (atmosphere), [[జలావరణం]] (hydrosphere), [[జీవావరణం]] (biosphere), మరియు [[శిలావరణం]] (geosphere) వంటి అంశాలు ఉంటాయి.

మానవ నిర్మిత ప్రాంతాలపై దృష్టి పెట్టే [[మానవ భూగోళ శాస్త్రం]] (human geography), మరియు భౌగోళిక సమాచారాన్ని విశ్లేషించడానికి పరికరాలను ఉపయోగించే [[సాంకేతిక భూగోళ శాస్త్రం]] (technical geography) తో పోలిస్తే భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం భిన్నంగా ఉంటుంది.{{cite book|last1=Dahlman|first1=Carl|last2=Renwick|first2=William|title=Introduction to Geography: People, Places & Environment|date=2014|publisher=Pearson|isbn=9780137504510|edition=6|url=https://www.pearson.com/store/en-us/pearsonplus/p/9780137504510.html?creative=545445680380&keyword=&matchtype=&network=g&device=c&gclid=CjwKCAjwpKyYBhB7EiwAU2Hn2QPXxmu7Nqnx04A__xcaDqM3GuPh2cbR2wI7G7ihOs2cQpV7CUFAxxoCzLEQAvD_BwE&gclsrc=aw.ds|access-date=28 August 2022}}{{cite journal|last1=Haidu|first1=Ionel|title=What is Technical Geography|journal=Geographia Technica|date=2016|volume=11|issue=1|pages=1–5|doi=10.21163/GT_2016.111.01|url=https://technicalgeography.org/pdf/1_2016/01_haidu.pdf|access-date=22 July 2022|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119112718/http://www.technicalgeography.org/pdf/1_2016/01_haidu.pdf|url-status=live}} అయితే, ఈ మూడు శాఖలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.

== ఉప శాఖలు ==
[[File:Delicate_Arch_LaSalle.jpg|right|thumb|100x100px|ఒక [[సహజ సిద్ధమైన తోరణం]] (natural arch)]]
భౌతిక భూగోళ శాస్త్రాన్ని కింద పేర్కొన్న విధంగా పలు శాఖలుగా లేదా సంబంధిత విభాగాలుగా విభజించవచ్చు:

'''[[Geomorphology|భూస్వరూప శాస్త్రం]] (Geomorphology):'''{{cite web|url=https://researchguides.dartmouth.edu/physical_geography|title=Physical Geography: Defining Physical Geography|access-date=2019-11-18|work=Dartmouth College Library}} భూమి ఉపరితలాన్ని, అది ఎలా ఏర్పడిందో అర్థం చేసుకోవడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. ప్రస్తుతం మరియు గతంలో భూమి ఆకృతులు ఎలా మారాయో ఇది వివరిస్తుంది. ఇందులో ఎడారి భూస్వరూపాలు, నదీ భూస్వరూపాలు వంటి ఉప విభాగాలు ఉన్నాయి. భూమి పలకల కదలికలు (tectonic) లేదా వాతావరణ మార్పుల వల్ల భూమి ఆకారం ఎలా మారుతుందో ఇది పరిశోధిస్తుంది. క్షేత్ర పరిశీలనలు, ప్రయోగాలు మరియు గణిత నమూనాల ద్వారా భవిష్యత్తులో వచ్చే మార్పులను ఇది అంచనా వేస్తుంది.
[[File:Meander-en.svg|right|thumb|100x100px|[[Meander|వంకరలు]] (Meander) ఏర్పడే విధానం]]
'''[[Hydrology|జల విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Hydrology):'''{{cite web|url=https://www.unr.edu/geography/department-specialties/physical-geography|title=Physical Geography|work=University of Nevada, Reno}} భూమి ఉపరితలంపై, నేల లోపల మరియు రాళ్లలో ఉన్న నీటి పరిమాణం, నాణ్యత గురించి ఇది చర్చిస్తుంది. దీనినే జల చక్రం (hydrological cycle) అంటారు. నదులు, సరస్సులు, భూగర్భ జలాలు మరియు హిమనదీయాలలోని నీటి ప్రవాహాన్ని ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. దీనికి ఇంజనీరింగ్ రంగంతో కూడా సంబంధం ఉంది.

'''[[Glaciology|హిమనదీయ శాస్త్రం]] (Glaciology):''' మంచు గడ్డలు, హిమనదీయాలు మరియు మంచుతో కూడిన ప్రాంతాల (cryosphere) అధ్యయనాన్ని హిమనదీయ శాస్త్రం అంటారు. ఇది మంచు వల్ల భూమి ఆకారం ఎలా మారుతుందో, వాతావరణంపై మంచు ప్రభావం ఎలా ఉందో వివరిస్తుంది.

'''[[Biogeography|జీవ భూగోళ శాస్త్రం]] (Biogeography):''' భూమిపై వివిధ జాతుల జీవులు ఎక్కడెక్కడ ఉన్నాయి, అవి అక్కడ ఎందుకు ఉన్నాయి అనే అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. [[Alfred Russel Wallace]] చేసిన కృషి వల్ల ఈ రంగం అభివృద్ధి చెందింది. పరిణామ క్రమం (evolution), ఖండాల కదలికలు దీనికి ప్రధానాధారాలు.

'''[[Climatology|శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం]] (Climatology):''' వాతావరణ పరిస్థితులను సుదీర్ఘ కాలం పాటు పరిశీలించడాన్ని శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం అంటారు. స్థానిక మరియు ప్రపంచవ్యాప్త వాతావరణ మార్పులను, వాటిపై మానవ ప్రభావాలను ఇది చర్చిస్తుంది.

'''నేల భూగోళ శాస్త్రం (Soil geography):''' భూమిపై మట్టి ఎలా విస్తరించి ఉందో ఇది వివరిస్తుంది. ఇది భూగోళ శాస్త్రం మరియు మృత్తికా శాస్త్రం (pedology) మధ్య వారధిలా పనిచేస్తుంది. నేలల నిర్మాణం, వర్గీకరణ మరియు మొక్కలు, జంతువులతో నేలకు ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది వివరిస్తుంది.

'''[[Palaeogeography|పురాతన భూగోళ శాస్త్రం]] (Palaeogeography):''' ప్రాచీన కాలంలో ఖండాలు ఎక్కడ ఉండేవి, అవి ఎలా కదిలాయి అనే అంశాలను శిలాజాల (fossils) ద్వారా ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. ఖండ చలనం (continental drift) వంటి సిద్ధాంతాలు దీనికి ఉదాహరణలు.

'''[[Coastal geography|తీర ప్రాంత భూగోళ శాస్త్రం]] (Coastal geography):''' సముద్రం మరియు భూమి కలిసే ప్రాంతాల అధ్యయనం ఇది. అలల తాకిడి, తీరం కోతకు గురికావడం మరియు సముద్ర మట్టంలో మార్పులను ఇది వివరిస్తుంది.

'''[[Oceanography|సముద్ర విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Oceanography):''' సముద్రాలు, మహాసముద్రాల గురించి చదివే శాస్త్రం. ఇందులో సముద్ర జీవులు, నీటి ప్రవాహాలు, సముద్ర గర్భంలోని రాళ్లు మరియు రసాయన మార్పులు వంటి ఎన్నో అంశాలు ఉంటాయి.

'''[[Landscape ecology|ప్రకృతి దృశ్య పర్యావరణ శాస్త్రం]] (Landscape ecology):''' ఒక ప్రాంతంలోని భౌగోళిక మార్పులు అక్కడి పర్యావరణంపై, శక్తి ప్రవాహంపై ఎలా ప్రభావం చూపుతాయో ఇది వివరిస్తుంది.

'''[[Geomatics|జియోమాటిక్స్]] (Geomatics):''' భౌగోళిక సమాచారాన్ని సేకరించడం, దాచడం మరియు విశ్లేషించడం దీని పని. ఇందులో మ్యాపుల తయారీ (cartography), జీఐఎస్ (GIS) మరియు రిమోట్ సెన్సింగ్ వంటి సాంకేతికతలు ఉంటాయి.

== జర్నల్స్ సాహిత్యం ==
''ప్రధాన వర్గం:'' [[:Category:Geography journals|భూగోళ శాస్త్ర జర్నల్స్]]

భౌతిక భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనలను వివిధ సైంటిఫిక్ జర్నల్స్ ద్వారా ప్రపంచానికి తెలియజేస్తారు. సాధారణంగా వీరు భూగోళ శాస్త్ర జర్నల్స్ తో పాటు ఇతర విజ్ఞాన శాస్త్ర జర్నల్స్ లో కూడా వ్యాసాలు రాస్తారు. ఉదాహరణకు ''[[Nature (journal)|Nature]]'', ''[[The Professional Geographer]]'' వంటివి ప్రసిద్ధమైనవి. సామాన్య ప్రజల కోసం పత్రికలు, పుస్తకాలు కూడా అందుబాటులో ఉంటాయి.

== ఈ విభాగం యొక్క చారిత్రక పరిణామం ==
{{Main|History of geography}}
పురాతన గ్రీకు కాలం నుండి 19వ శతాబ్దం చివరి వరకు, భూగోళ శాస్త్రం ప్రధానంగా ఒక సహజ శాస్త్రంగానే ఉండేది. ఆ కాలంలో కేవలం వివిధ ప్రదేశాల గురించి వివరించడం మాత్రమే జరిగేది. [[Strabo]], [[Eratosthenes]] వంటి వారు రాసిన గ్రంథాలు దీనికి నిదర్శనం. 19వ శతాబ్దంలో [[Alexander von Humboldt]] రాసిన 'కోస్మోస్' (Kosmos) వంటి పుస్తకాలు భూగోళ శాస్త్రాన్ని ఒక పూర్తి స్థాయి సహజ శాస్త్రంగా గుర్తించేలా చేశాయి.

18 మరియు 19వ శతాబ్దాలలో భూమి ఎలా ఏర్పడింది అనే విషయంలో జేమ్స్ హట్టన్ మరియు జార్జ్ కువియర్ వంటి శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చలు జరిగాయి. ఇది భూగోళ శాస్త్రంపై పెద్ద ప్రభావం చూపింది. 19వ శతాబ్దంలో జరిగిన రెండు ప్రధాన సంఘటనలు ఈ శాస్త్రాన్ని మార్చివేశాయి:

'''వలసవాదం మరియు పారిశ్రామిక విప్లవం:''' యూరప్ దేశాలు ఆసియా, ఆఫ్రికా ప్రాంతాలలో వనరుల కోసం వెతుకులాట ప్రారంభించాయి. దీనివల్ల కొత్త ప్రాంతాలను కనుగొనడం, మ్యాపులు గీయడం అవసరమైంది. ఇది విశ్వవిద్యాలయాలలో భూగోళ శాస్త్ర విభాగాల ఏర్పాటుకు దారితీసింది. రష్యాలో [[Mikhail Lomonosov]] వంటి వారు సైబీరియా ప్రాంతంలో పరిశోధనలు చేసి హిమనదీయ శాస్త్రాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

'''డార్విన్ పరిణామ సిద్ధాంతం:''' చార్లెస్ డార్విన్ సిద్ధాంతం వల్ల జీవ భూగోళ శాస్త్రం (Biogeography) వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది.

అమెరికాలో [[William Morris Davis]] అనే శాస్త్రవేత్త భూస్వరూపాల మార్పుల గురించి ఒక కొత్త సిద్ధాంతాన్ని (cycle of erosion) తెచ్చారు. పర్వతాలు ఎలా పుడతాయి, అవి నదుల వల్ల ఎలా అరిగిపోతాయి మరియు చివరకు మైదానాలుగా ఎలా మారుతాయో ఆయన వివరించారు. ఈ సిద్ధాంతం భూస్వరూప శాస్త్రం (Geomorphology) అనే కొత్త శాఖ ఏర్పడటానికి పునాది వేసింది.

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== బయటి లింకులు ==
[http://www.antiquebooks.net/readpage.html#physiography Physiography by T.X. Huxley, 1878], పూర్తి పాఠం, థేమ్స్ నది పరివాహక ప్రాంత భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం.

{{Physical geography topics}} {{Geography topics}} {{Earth science}}
{{Authority control}}

పుప్పొడి సేంద్రియ కణాల అధ్యయనం

2026-03-09T09:21:48Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|పుప్పొడి, ఇతర చిన్న సేంద్రియ కణాల అధ్యయనం}} {{Use dmy dates|date=March 2026}} {{Use British English|date=January 2022}} సూక్ష్మదర్శిని (microscope) కింద కనిపిస్తున్న [[పైన్ (Pine) పుప్పొడి (pollen).]] Image:Trilete spores.png|thumb|300px..."

{{Short description|పుప్పొడి, ఇతర చిన్న సేంద్రియ కణాల అధ్యయనం}}
{{Use dmy dates|date=March 2026}}
{{Use British English|date=January 2022}}
[[Image:Palynologie-exemple.jpg|thumbnail|300px|సూక్ష్మదర్శిని (microscope) కింద కనిపిస్తున్న [[పైన్]] ([[Pine]]) [[పుప్పొడి]] ([[pollen]]).]]
[[Image:Trilete spores.png|thumb|300px|[[సిలూరియన్]] ([[Silurian]]) కాలానికి చెందిన ఒక పురాతన మొక్క భాగం. దీనిలో [[ట్రైలెట్ సిద్ధబీజాలు]] ([[trilete spores]]) ఉన్నాయి. నేల మీద జీవం మొదలైందనడానికి ఈ సిద్ధబీజాలే మొదటి గుర్తులు. '''ఆకుపచ్చ''': నాలుగు సిద్ధబీజాల సమూహం. '''నీలం''': Y-ఆకారపు గుర్తు ఉన్న ఒక సిద్ధబీజం. ఈ సిద్ధబీజాలు చాలా చిన్నవి, సుమారు 30 నుండి 35 మైక్రోమీటర్ల వెడల్పు ఉంటాయి.{{cite journal | author = Gray, J. | date = 1985 | title = The Microfossil Record of Early Land Plants: Advances in Understanding of Early Terrestrialization, 1970–1984 | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] | volume = 309 | issue = 1138 | pages = 167–195 | doi = 10.1098/rstb.1985.0077 | last2 = Chaloner | first2 = W. G. | last3 = Westoll | first3 = T. S. | jstor=2396358 | bibcode=1985RSPTB.309..167G }}]]
{{Paleontology}}

'''పాలియాలజీ''' ([[Palynology]]) అనేది కంటికి నేరుగా కనిపించని అతి చిన్న వస్తువుల గురించి చదివే ఒక విజ్ఞాన శాస్త్రం. దీనిని సూక్ష్మజీవుల (microorganisms) అధ్యయనం అని కూడా పిలుస్తారు. పెద్ద జీవులకు సంబంధించిన అతి చిన్న భాగాలను కూడా ఈ శాస్త్రం పరిశీలిస్తుంది. ఈ చిన్న భాగాలు సేంద్రియ పదార్థం (organic material) తో తయారవుతాయి. వీటి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇవి బలమైన [[ఆమ్లం]] ([[acid]]) లో వేసినా కూడా కరిగిపోవు. ఇవి సాధారణంగా భూమి లోపల ఉండే [[అవక్షేపం]] ([[sediment]]), [[అవక్షేప శిల]] ([[sedimentary rock]]) లలో దొరుకుతాయి.

పాలియాలజీ శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేసే ఈ చిన్న వస్తువులను '''పాలినోమార్ఫ్స్''' ([[palynomorphs]]) అని పిలుస్తారు. ఇవి జీవుల నుండి వెలువడే చిన్న వ్యర్థాలు లేదా మిగిలిపోయిన భాగాలు. ఇవి రకరకాల [[మొక్కలు]] ([[plants]]), [[జంతువులు]] ([[animals]]), [[ప్రోటిస్టా]] ([[Protista]]) నుండి వస్తాయి. ఈ జీవులు భూమి మీద చాలా కాలం నుండి, అంటే [[ప్రోటెరోజోయిక్]] ([[Proterozoic]]) యుగం చివరి నుండి జీవిస్తున్నాయి.Neuendorf, K.K.E., J.P. Mehl, Jr., and J.A. Jackson, eds., 2005, ''Glossary of Geology'' (5th ed.). Alexandria, Virginia, American Geological Institute. 779 pp. {{ISBN|0-922152-76-4}}

== పాలియాలజీ అవలోకనం (Overview) ==

పాలియాలజీ శాస్త్రం ప్రస్తుతం బ్రతికి ఉన్న జీవుల గురించి, అలాగే కొన్ని మిలియన్ల సంవత్సరాల క్రితం చనిపోయి రాయిగా మారిన [[శిలాజాలు]] ([[fossil]]) గురించి వివరిస్తుంది. శిలాజాల గురించి చేసే అధ్యయనాన్ని పేలియో పాలియాలజీ (paleopalynology) అంటారు. ఈ శాస్త్రం కింద చాలా విషయాలను పరిశీలిస్తారు:

పూలు, చెట్ల నుండి వచ్చే [[పుప్పొడి]] ([[Pollen]]).

ఫెర్న్ మొక్కలు, నాచు (moss) నుండి వచ్చే [[సిద్ధబీజాలు]] ([[Spore]]s).

సముద్రపు నీటిలో ఉండే సూక్ష్మజీవులైన [[డైనోసిస్ట్‌లు]] ([[Dinocysts]]), [[అక్రిటార్క్‌లు]] ([[acritarchs]]).

చిన్న చిన్న జంతువుల భాగాలు, ఉదాహరణకు [[స్కోలెకోడాంట్లు]] ([[scolecodonts]]).

ఈ శాస్త్రం రాళ్లలో దొరికే [[సేంద్రియ పదార్థ కణాలు]] ([[particulate organic matter]]), [[కెరోజెన్]] ([[kerogen]]) వంటి వాటిని కూడా పరిశీలిస్తుంది. అయితే, పాలియాలజీలో [[డయాటమ్స్]] ([[diatoms]]) లేదా [[ఫొరామినిఫెరాన్స్]] ([[foraminiferans]]) గురించి అధ్యయనం చేయరు. ఎందుకంటే, ఆ జీవుల పైకవచాలు లేదా షెల్స్ [[సిలికా]] ([[silica]]) లేదా [[కాల్షియం]] ([[calcium]]) తో తయారవుతాయి. ఇవి పాలియాలజీలో చదివే సేంద్రియ పదార్థాలు కావు.

"పాలియాలజీ" అనే పదం గ్రీకు భాష నుండి వచ్చింది. గ్రీకులో ''పాలిని'' (palynō) అంటే "చల్లడం" లేదా "వెదజల్లడం" అని అర్థం. గాలిలో దుమ్ము లేదా పుప్పొడి రేణువులు ఎలా వ్యాపిస్తాయో చెప్పడానికి ఈ పదాన్ని ఎంచుకున్నారు.Williams, G., Fensome, R.A., Miller, M. and Bujak, J., 2020. ''Microfossils: palynology.'' In Sorkhabi, R., ed., 15 pp., ''Encyclopedia of Petroleum Geoscience.'' Geneva, Switzerland, Springer Nature. 1000 pp.Kneller, M., and Fowell, F., 2009. ''Palynology.'' In Gornitz, V., ed., pp. 766-768., ''Encyclopedia of Paleoclimatology and Ancient Environments.'' Geneva, Switzerland, Springer Dordrecht. 1049 pp.

== పాలియాలజీ ఎందుకు ముఖ్యమైనది? ==

పాలియాలజీ అనేది ఒకే ఒక శాస్త్రం కాదు. ఇది చాలా రకాల శాస్త్రాల కలయిక. ఇది [[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]] ([[geology]]), [[జీవ శాస్త్రం]] ([[biology]]) లను కలుపుతుంది. ముఖ్యంగా మొక్కల గురించి చదివే [[వృక్షశాస్త్రం]] ([[botany]]) కి ఇది చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది.

=== రాళ్ల వయస్సును కనిపెట్టడం (Dating Rocks) ===
ఈ శాస్త్రంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం [[బయోస్ట్రాటిగ్రఫీ]] ([[biostratigraphy]]). శాస్త్రవేత్తలు రాళ్ల పొరలలో దొరికే పాలినోమార్ఫ్ శిలాజాలను ఉపయోగించి ఆ రాళ్లు ఎంత పాతవో తెలుసుకుంటారు. దీనిని [[సాపేక్ష కాల నిర్ణయం]] ([[relative dating]]) అంటారు. వేర్వేరు రాళ్ల పొరల్లో దొరికే శిలాజాలను పోల్చి చూడటం ద్వారా, ఏ రాయి పాతదో, ఏ రాయి కొత్తదో గుర్తిస్తారు. ఇది [[ప్రి కాంబ్రియన్]] ([[Precambrian]]) కాలం నుండి నేటి వరకు భూమి మీద జీవం ఎలా మారిందో అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.

=== వాతావరణ చరిత్ర (Climate History) ===
[[పేలియో క్లైమాటాలజీ]] ([[paleoclimatology]]) లో భాగంగా, శాస్త్రవేత్తలు పాత శిలాజాలను పరిశీలించి గతంలో వాతావరణం ఎలా ఉండేదో తెలుసుకుంటారు. కొన్ని మిలియన్ల ఏళ్ల క్రితం ఒక ప్రాంతంలో ఎలాంటి మొక్కలు పెరిగేవో వారు చూడగలరు. ఇది పురాతన [[పర్యావరణం]] ([[ecology]]), [[వాతావరణ మార్పు]] ([[climate change]]) ల గురించి ఒక స్పష్టమైన చిత్రాన్ని ఇస్తుంది.

=== ఇతర ఉపయోగాలు ===
పాలియాలజీ ఇంకా చాలా రంగాల్లో ఉపయోగపడుతుంది:

'''[[పురావస్తు శాస్త్రం]] ([[Archaeology]])''': పూర్వ కాలంలో మనుషులు ఏమి తినేవారు, వారి ఇళ్ల చుట్టూ ఎలాంటి వాతావరణం ఉండేదో తెలుసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

'''తేనె పరిశోధన''': [[మెలిసోపాలియాలజీ]] ([[Melissopalynology]]) అనేది [[తేనె]] ([[honey]]) లో ఉండే పుప్పొడి గురించి చదివే శాస్త్రం. దీని ద్వారా ఆ తేనె ఏ పూల నుండి వచ్చింది, అది స్వచ్ఛమైనదేనా కాదా అని తెలుసుకోవచ్చు.

'''నేర పరిశోధన''': [[ఫోరెన్సిక్ పాలియాలజీ]] ([[Forensic palynology]]) నేరాలను పరిష్కరించడానికి పుప్పొడిని ఉపయోగిస్తుంది. నేరం జరిగిన చోట ఉండే ప్రత్యేకమైన పుప్పొడి రేణువులు నేరస్థుడి బట్టలకు అంటుకోవచ్చు.Laurence, A.R., and Bryant, V.M., 2009. ''Forensic Palynology.'' In Bruinsma, G., and Weisburd, D., ed., pp. 1471-1754., ''Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice.'' New York, New York, Springer Science+Business Media. 5632 pp.

== పాలినోమార్ఫ్స్ (Palynomorphs) ==

పాలినోమార్ఫ్స్ అంటే చాలా చిన్న సేంద్రియ అవశేషాలు. ఇవి సాధారణంగా 5 నుండి 500 [[మైక్రోమీటర్]] ([[micrometre]]) ల పరిమాణంలో ఉంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు వీటిని మట్టి లేదా రాళ్ల నుండి బయటకు తీయడానికి కొన్ని రసాయనాలను ఉపయోగిస్తారు. బలమైన ఆమ్లాలను వాడి రాయిని కరిగించేస్తారు. అప్పుడు రాయి కరిగిపోతుంది కానీ లోపల ఉన్న సేంద్రియ ముక్కలు మాత్రం అలాగే మిగిలి ఉంటాయి.

ఈ ముక్కలు తరచుగా [[కైటిన్]] ([[chitin]]) లేదా [[స్పోరోపోలెనిన్]] ([[sporopollenin]]) వంటి చాలా గట్టి పదార్థాలతో తయారవుతాయి.Traverse, A., 2007, ''Paleopalynology'' (2nd ed.). Amsterdam, the Netherlands, Springer-Dordrecht. 813 pp. {{ISBN|978-1-4020-5609-3}} ఇవి ఎంత గట్టివంటే, భూమి లోపల మిలియన్ల సంవత్సరాల పాటు పాడవకుండా ఉంటాయి. అందుకే మనకు భూమి మీద జీవం పుట్టినప్పటి నుండి ఒక సుదీర్ఘ చరిత్ర అందుబాటులో ఉంది. అయితే, రాళ్లు బాగా వేడెక్కినా లేదా భూమి లోపలి ఒత్తిడికి నలిగిపోయినా, అంటే [[రూపాంతర శిల]] ([[metamorphic rock]]) గా మారినప్పుడు, ఈ పాలినోమార్ఫ్స్ నాశనం అయిపోతాయి.

== పాలినోఫేసీస్ (Palynofacies) ==

ఒక నిర్దిష్ట రాతి పొరలో దొరికే మొత్తం సేంద్రియ పదార్థాల సమూహాన్ని '''పాలినోఫేసీస్''' ([[palynofacies]]) అని పిలుస్తారు. ఈ పదాన్ని మొదట 1964లో ఆండ్రీ కొంబాజ్ అనే ఫ్రెంచ్ భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త ఉపయోగించారు. ఆ రాయి ఏ వాతావరణంలో తయారైందో తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు పాలినోఫేసీస్ ను అధ్యయనం చేస్తారు. పెట్రోలియం, సహజ వాయువు (natural gas) వంటి ఇంధనాలను వెతకడానికి ఇది చాలా అవసరం.

పాలినోఫేసీస్ ను రెండు పద్ధతుల్లో పరిశీలిస్తారు:

'''ఆర్గానిక్ పాలినోఫేసీస్''': ఇది [[కెరోజెన్]] ([[kerogen]]) తో పాటు అన్ని రకాల సేంద్రియ ముక్కలను పరిశీలిస్తుంది. శాస్త్రవేత్తలు ప్రత్యేకమైన [[అల్ట్రావయోలెట్]] (ultraviolet) కాంతి ఉన్న సూక్ష్మదర్శినిలను ఉపయోగించి దీనిని పరిశీలిస్తారు.

'''పాలినోమార్ఫ్ పాలినోఫేసీస్''': ఇది కేవలం కొన్ని ప్రత్యేకమైన సూక్ష్మ శిలాజాల మీద మాత్రమే దృష్టి పెడుతుంది. ఉదాహరణకు, ఒక రాయిలో [[డైనోఫ్లాగెల్లేట్లు]] ([[dinoflagellates]]) వంటి సముద్రపు శిలాజాలు ఎక్కువగా ఉంటే, ఆ రాయి సముద్రంలో తయారైందని తెలుస్తుంది.

== చరిత్ర (History) ==

[[File:Pollen core sampling.jpg|thumb|upright|నార్త్ కరోలినాలో ఒక [[పుప్పొడి కోర్]] ([[Pollen core]]) నమూనాను సేకరిస్తున్న దృశ్యం.]]

=== ప్రారంభ చరిత్ర ===
1640వ సంవత్సరంలో బ్రిటన్ కు చెందిన వృక్షశాస్త్రవేత్త [[నెహెమ్యా గ్రూ]] ([[Nehemiah Grew]]) మొదటిసారిగా పుప్పొడిని సూక్ష్మదర్శిని కింద చూశారు.Bradbury, S., 1967, ''The Evolution of the Microscope'', Pergamon Press, New York, 375 p. మొక్కలు కొత్త విత్తనాలను తయారు చేయడానికి పుప్పొడి అవసరమని ఆయనే మొదటిసారిగా చెప్పారు.

1870లలో సూక్ష్మదర్శినిలు మరింత మెరుగుపడ్డాయి. [[రాబర్ట్ కిడ్‌స్టన్]] ([[Robert Kidston]]) వంటి శాస్త్రవేత్తలు [[బొగ్గు]] ([[coal]]) లో శిలాజ సిద్ధబీజాలను కనుగొన్నారు. వారు ఆ పురాతన సిద్ధబీజాలను ప్రస్తుతం ఉన్న మొక్కల సిద్ధబీజాలతో పోల్చి చూశారు.Jansonius, J., and D.C. McGregor, 1996, ''Introduction, Palynology: Principles and Applications'', AASP Foundation, vol. 1, pp. 1–10.

=== 1890ల నుండి 1940ల వరకు ===
ఆధునిక పుప్పొడి విశ్లేషణను స్వీడన్ కు చెందిన [[లెన్నార్ట్ వోన్ పోస్ట్]] ([[Lennart von Post]]) ప్రారంభించారు. అడవుల చరిత్రను పుప్పొడి గణన ద్వారా ఎలా తెలుసుకోవచ్చో ఆయన నిరూపించారు. మొదట్లో ఆయన పరిశోధనలు స్వీడిష్ భాషలో ఉండటంతో చాలా మందికి తెలియలేదు. తరువాత, [[గున్నార్ ఎర్డ్ట్మాన్]] ([[Gunnar Erdtman]]) 1921లో జర్మన్ భాషలో ఒక పుస్తకం రాశారు. దీనివల్ల ఈ శాస్త్రం [[ఐరోపా]] ([[Europe]]), [[ఉత్తర అమెరికా]] ([[North America]]) ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.

=== 1940ల నుండి 1989 వరకు ===
"పాలియాలజీ" అనే అసలు పదాన్ని 1944లో సృష్టించారు. హైడ్, విలియమ్స్ అనే ఇద్దరు శాస్త్రవేత్తలు ఈ పేరును పెట్టారు. "దుమ్ము గురించి అధ్యయనం" అనే అర్థం వచ్చేలా ఒక పదం కావాలని వారు దీనిని ఎంచుకున్నారు.Hyde, H.A., and D.A. Williams, 1944, ''The Right Word'', Pollen Analysis Circular, vol. 8, p. 6.

ఉత్తర అమెరికాలో [[ఫిలిస్ డ్రేపర్]] ([[Phyllis Draper]]) అనే విద్యార్థి మొదటిసారిగా "పుప్పొడి రేఖాచిత్రం" (pollen diagram) తయారు చేశారు. భూమిలో వేర్వేరు లోతులలో దొరికే పుప్పొడిని బట్టి, కాలక్రమేణా మొక్కల రకాలు ఎలా మారాయో చూపే చార్ట్ ఇది.Draper, P., 1928, ''A demonstration of the technique of pollen analysis'', Proceedings of the Oklahoma Academy of Science, vol. 8, pp. 63–64.

=== 1990ల నుండి నేటి వరకు ===
20వ శతాబ్దం చివరలో కంప్యూటర్లు, మెరుగైన లెన్స్‌ల వల్ల పాలియాలజీ పరిశోధనలు చాలా వేగంగా మారాయి. [[క్నట్ ఫేగ్రీ]] ([[Knut Fægri]]), [[జోహన్నెస్ ఐవర్సన్]] ([[Johannes Iversen]]) వంటి శాస్త్రవేత్తలు రాసిన పాఠ్యపుస్తకాలు ఈ శాస్త్రానికి కొన్ని నియమాలను నిర్ణయించాయి.

== పాలినోమార్ఫ్స్ ను శాస్త్రవేత్తలు ఎలా అధ్యయనం చేస్తారు? ==

=== నమూనాలను సిద్ధం చేయడం (Preparing the Samples) ===
శిలాజాలను చూడటానికి ముందు, శాస్త్రవేత్తలు మట్టి లేదా రాతి నమూనాలను శుభ్రం చేయాలి. దీనికోసం కొన్ని దశలు ఉంటాయి:

అనవసరమైన సేంద్రియ వ్యర్థాలను తొలగించడానికి వారు [[పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్]] (KOH) ఉపయోగిస్తారు.

[[సిలికేట్]] ([[silicate]]) రాళ్లను కరిగించడానికి వారు [[హైడ్రోఫ్లోరిక్ ఆమ్లం]] (HF) వాడతారు. ఇది చాలా ప్రమాదకరమైనది, కాబట్టి దీనిని జాగ్రత్తగా వాడాలి.Monash University, 1995, ''Hydrofluoric acid fatality in Perth - hazard alert''.

గున్నార్ ఎర్డ్ట్మాన్ కనిపెట్టిన '''[[ఎసిటోలిసిస్]]''' ([[acetolysis]]) అనే పద్ధతిని వాడతారు. ఇది మొక్కల కణ గోడలలో ఉండే [[సెల్యులోజ్]] ([[cellulose]]) ను కరిగించడానికి ఆమ్లాలను ఉపయోగిస్తుంది.

=== నమూనాలను విశ్లేషించడం (Analyzing the Samples) ===
శుభ్రం చేసిన తర్వాత, పాలినోమార్ఫ్స్ ను గాజు స్లైడ్‌ల మీద ఉంచుతారు. శాస్త్రవేత్తలు వీటిని చూడటానికి కాంతి సూక్ష్మదర్శిని (light microscope) ఉపయోగిస్తారు. శాస్త్రవేత్త తనకు కనిపించే ప్రతి పుప్పొడి రేణువును లెక్కిస్తారు. ఈ లెక్కల ఆధారంగా ఒక [[పుప్పొడి రేఖాచిత్రం]] (pollen diagram) తయారు చేస్తారు. ఈ చిత్రం పర్యావరణం ఎలా మారిందో చూపిస్తుంది.Heusser, Calvin J., 1985, ''Late-Quaternary climatic change on the American North Pacific coast'', Nature, vol. 315, pp. 485–487.

== ఉపయోగాల జాబితా ==

పాలియాలజీ వివిధ రంగాల్లో ఎంతో ఉపయోగకరంగా ఉంది:

'''చమురు అన్వేషణ''': చమురు (oil) కంపెనీలు భూమి అడుగున చమురు ఎక్కడ ఉందో కనిపెట్టడానికి ఈ చిన్న శిలాజాలను ఉపయోగిస్తాయి.

'''వాతావరణ మార్పు''': పాత పుప్పొడిని చూడటం ద్వారా, మిలియన్ల సంవత్సరాలుగా భూమి ఉష్ణోగ్రత ఎలా మారిందో మనం తెలుసుకోవచ్చు.

'''వృక్షశాస్త్రం''': మొక్కలను వేర్వేరు కుటుంబాలుగా విభజించడానికి శాస్త్రవేత్తలు పుప్పొడిని ఉపయోగిస్తారు. దీనిని పాలినోటాక్సానమీ (Palynotaxonomy) అంటారు.

'''అలెర్జీలు''': గాలిలో ఉండే పుప్పొడి వల్ల వచ్చే [[గవత జ్వరం]] ([[hay fever]]) వంటి అలెర్జీల గురించి ఆసుపత్రులు ప్రజలను హెచ్చరిస్తాయి.

'''పురావస్తు శాస్త్రం''': పాత చెత్త లేదా సమాధులలో దొరికే పుప్పొడి ద్వారా వేల సంవత్సరాల క్రితం మనుషులు ఎలా జీవించారో తెలుస్తుంది.

'''చట్టం మరియు నేరం''': నేరస్థుడి బట్టల మీద ఉండే పుప్పొడిని బట్టి వారు నేరం జరిగిన చోట ఉన్నారని పోలీసులు నిరూపిస్తారు.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

{{annotated link|రంధ్రం (వృక్షశాస్త్రం)|Aperture (botany)}}

{{annotated link|వాయు ప్లాంక్టన్|Aeroplankton}}

{{annotated link|సూక్ష్మజీవశాస్త్రం|Microbiology}}

== మూలాలు ==
{{reflist|30em}}

== ఆధారాలు ==

Moore, P.D., et al. (1991), ''Pollen Analysis'' (Second Edition). Blackwell Scientific Publications. {{ISBN|0-632-02176-4}}

Traverse, A. (1988), ''Paleopalynology''. Unwin Hyman. {{ISBN|0-04-561001-0}}

Roberts, N. (1998), ''The Holocene an environmental history'', Blackwell Publishing. {{ISBN|0-631-18638-7}}

== వెలుపలి లంకెలు ==

[http://www.palynology.org/ The AASP - పాలియాలజికల్ సొసైటీ]

[http://www.paldat.org/ PalDat, పాలియాలజీ సమాచార నిధి]

[[Category:పాలియాలజీ]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:పురావస్తు శాస్త్రం]]
[[Category:పేలియంటాలజీ ఉప విభాగాలు]]
[[Category:సూక్ష్మ శిలాజాలు]]
[[Category:వృక్షశాస్త్ర విభాగాలు]]
[[Category:సెడిమెంటాలజీ]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

శీతోష్ణస్థితుల శాస్త్రం

2026-03-09T08:46:53Z

WikiPBR: Created page with "Gemini said {{Short description|పురాతన శీతోష్ణస్థితుల అధ్యయనం}} {{About|గత కాలపు శీతోష్ణస్థితుల శాస్త్రీయ అధ్యయనం గురించి|ప్రస్తుత వాతావరణ మార్పుల గురించి|వ్యాసం:Climate change|వాతావరణ మార్పుల శాస్త్ర చరిత్ర..."

Gemini said
{{Short description|పురాతన శీతోష్ణస్థితుల అధ్యయనం}}
{{About|గత కాలపు శీతోష్ణస్థితుల శాస్త్రీయ అధ్యయనం గురించి|ప్రస్తుత వాతావరణ మార్పుల గురించి|వ్యాసం:Climate change|వాతావరణ మార్పుల శాస్త్ర చరిత్ర గురించి|వ్యాసం:History of climate change science}}
{{Use dmy dates|date=March 2026}}
{{Paleontology}}

'''పాలియోక్లైమాటాలజీ''' (Paleoclimatology) అనేది కొన్ని లక్షల సంవత్సరాల క్రితం భూమి మీద ఉన్న [[శీతోష్ణస్థితి]] (Climate) గురించి చదివే శాస్త్రం. మనుషులు [[థర్మామీటర్]] (Thermometer) లేదా [[బేరోమీటర్]] (Barometer) వంటి [[వాతావరణం]] కొలిచే పరికరాలను కనిపెట్టకముందు కాలంలో భూమి ఎలా ఉండేదో ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. మానవ చరిత్రలో వాతావరణ రికార్డులు కేవలం కొన్ని వందల ఏళ్ల నుండి మాత్రమే ఉన్నాయి. కానీ భూమి పుట్టి కొన్ని బిలియన్ల ఏళ్లు అయ్యింది. అందుకే, శాస్త్రవేత్తలు ప్రకృతిలో దొరికే రకరకాల వస్తువులను ఉపయోగించి పాత కాలపు వాతావరణ రహస్యాలను తెలుసుకుంటారు.{{Cite book|title=Paleoclimatology: Reconstructing Climates of the Quaternary|last=Bradley|first=Raymond|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-0-12-386913-5|location=Oxford|page=1}}

గతంలోని వాతావరణ మార్పులను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా, భూమి సహజంగా ఎలా మారుతుందో శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకోగలరు. ప్రస్తుతం జరుగుతున్న [[భూతాపం]] (Global warming) గురించి, భవిష్యత్తులో రాబోయే మార్పుల గురించి అంచనా వేయడానికి ఇది చాలా సహాయపడుతుంది. పాలియోక్లైమాటాలజిస్టులు "ప్రాక్సీలు" (Proxies) అనే ఆధారాలను వాడుతారు. ఇవి ప్రకృతిలో దొరికే క్లూస్ (Clues) వంటివి. ఇవి [[మంచు పలకలు]] (Ice sheets), [[చెట్ల వలయాలు]] (Tree rings), సముద్రం అడుగున ఉండే [[అవక్షేపాలు]] (Sediments), [[పగడపు దిబ్బలు]] (Corals), పురాతన [[శిలలు]] (Rocks) వంటి వాటిలో దాగి ఉంటాయి.{{cite journal|last1=Sahney|first1=S.|last2=Benton|first2=M.J.|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–65|pmc=2596898}}

== శాస్త్ర చరిత్ర (History of the science) ==
వాతావరణం మారుతుందనే ఆలోచన ఈనాటిది కాదు, చాలా పాతది. [[పురాతన ఈజిప్ట్]], [[చైనా చరిత్ర|చైనా]], [[మెసొపొటేమియా]] ప్రజలు అప్పట్లోనే వర్షాలు బాగా పడే కాలాలను, కరువు కాలాలను గమనించారు. అయితే, ప్రాచీన వాతావరణం గురించి శాస్త్రీయంగా చదవడం మాత్రం చాలా ఆలస్యంగా మొదలైంది.

1600ల కాలంలో [[రాబర్ట్ హుక్]] అనే శాస్త్రవేత్త ఇంగ్లాండ్‌లోని చల్లటి ప్రాంతాల్లో పెద్ద తాబేళ్ల [[శిలాజాలు]] (Fossils) కనుగొన్నాడు. ఈ తాబేళ్లు అక్కడ జీవించాయంటే, ఒకప్పుడు ఇంగ్లాండ్ చాలా వెచ్చగా ఉండాలని ఆయన ఊహించాడు. భూమి అక్షం కాలక్రమేణా మారి ఉండవచ్చని ఆయన చెప్పారు. 1800లలో పరిశోధకులు పెద్ద [[హిమ యుగం|హిమ యుగాల]] (Ice ages) గుర్తులను కనుగొన్నారు. ప్రస్తుతం హిమానీనదాలు (Glaciers) లేని చోట్ల కూడా, పెద్ద పెద్ద రాళ్లు ఒక చోటు నుండి మరో చోటికి కదిలి ఉండటాన్ని వారు చూశారు. ఇవన్నీ మంచు గడ్డల వల్ల జరిగినవే అని వారు గుర్తించారు.

20వ శతాబ్దం నాటికి, పాలియోక్లైమాటాలజీ ఒక ప్రత్యేక శాస్త్ర విభాగంగా మారింది. శాస్త్రవేత్తలు వేర్వేరు ఆధారాలను కలిపి పరిశోధించడం మొదలుపెట్టారు. 1900ల చివరలో కంప్యూటర్ల సాయంతో పాత వాతావరణ నమూనాలను తయారు చేశారు. దీనివల్ల [[కార్బన్ డై ఆక్సైడ్]] వంటి [[గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులు]] కొన్ని మిలియన్ల ఏళ్ల క్రితం భూమిని ఎలా వేడి చేశాయో అర్థం చేసుకోవడం సులభమైంది.{{Cite book|title=Principles of Paleoclimatology|last=Cronin|first=Thomas M.|date=1999|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50304-4|pages=8–10}}

== గత కాలం గురించి శాస్త్రవేత్తలు ఎలా తెలుసుకుంటారు? ==
[[File:Earth's average surface temperature over the past 500 million years.png|thumb|upright=2|గత 500 మిలియన్ ఏళ్లలో భూమి ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతను చూపే చార్ట్.{{Cite web|title=What's the hottest Earth's ever been?|publisher=NOAA|url=http://www.climate.gov/news-features/climate-qa/whats-hottest-earths-ever-been|access-date=2024-06-03}}]]
శాస్త్రవేత్తలు గతంలోకి వెళ్లి ఉష్ణోగ్రతలను కొలవలేరు. అందుకే వారు "ప్రాక్సీ" (Proxy) డేటాను ఉపయోగిస్తారు. ప్రకృతిలోని కొన్ని వస్తువులు పెరిగేటప్పుడు లేదా తయారయ్యేటప్పుడు అప్పటి వాతావరణాన్ని తమలో రికార్డు చేసుకుంటాయి.

=== ఐస్ కోర్లు (Ice cores) ===
గత కాలపు వాతావరణాన్ని తెలుసుకోవడానికి [[అంటార్కిటికా]], [[గ్రీన్‌లాండ్]] వంటి ప్రాంతాల్లోని పెద్ద మంచు పలకలను డ్రిల్లింగ్ చేస్తారు. వీటిని [[ఐస్ కోర్లు]] అంటారు. మంచు కురిసినప్పుడు, దానిలో చిన్న చిన్న గాలి బుడగలు చిక్కుకుపోతాయి. ఆ మంచు గడ్డకట్టినప్పుడు ఆ గాలి అలాగే ఉండిపోతుంది.

'''గాలి బుడగలు:''' శాస్త్రవేత్తలు ఈ పాత గాలి బుడగల్లో ఎంత కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ ఉందో కొలుస్తారు.

'''ధూళి:''' మంచులో ఉండే ధూళిని బట్టి అప్పట్లో ప్రపంచం పొడిగా ఉందా లేదా గాలి ఎక్కువగా వీచిందా అని తెలుస్తుంది.

'''ఆక్సిజన్ ఐసోటోపులు:''' నీటిలో ఉండే వేర్వేరు ఆక్సిజన్ రకాలను చూడటం ద్వారా, మంచు కురిసినప్పుడు సముద్రం ఎంత వేడిగా లేదా చల్లగా ఉందో తెలుసుకోవచ్చు.{{cite journal|last1=Jouzel|first1=Jean|title=Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years|journal=Science|date=2007|volume=317|pages=793–796|doi=10.1126/science.1141038}}

=== చెట్ల వలయాలు (Tree rings) ===
చెట్ల వలయాలను ఉపయోగించి వాతావరణాన్ని చదివే విధానాన్ని [[డెండ్రోక్లైమాటాలజీ]] (Dendroclimatology) అంటారు. చాలా చెట్లు ప్రతి సంవత్సరం ఒక కొత్త వలయాన్ని (Ring) ఏర్పరుచుకుంటాయి.

ఆ సంవత్సరం వెచ్చగా, వర్షాలతో బాగుంటే వలయం వెడల్పుగా ఉంటుంది.

ఆ సంవత్సరం చల్లగా లేదా కరువుతో ఉంటే వలయం సన్నగా ఉంటుంది.
చాలా పాత చెట్లను లేదా పాత చెక్క ముక్కలను పరిశీలించడం ద్వారా వేల ఏళ్ల నాటి వాతావరణ కాలానుక్రమాన్ని శాస్త్రవేత్తలు నిర్మిస్తారు.

=== సముద్ర మరియు సరస్సు అవక్షేపాలు (Ocean and lake sediments) ===
ప్రతి సంవత్సరం, చిన్న చిన్న మట్టి రేణువులు, సముద్ర జీవుల అస్థిపంజరాలు సముద్రం అడుగు భాగంలో పేరుకుపోతాయి. ఇవి కాలక్రమేణా పొరలు పొరలుగా (Sediments) మారుతాయి. శాస్త్రవేత్తలు సముద్ర గర్భంలో డ్రిల్లింగ్ చేసి ఈ పొరలను బయటకు తీస్తారు. ఆ పొరల్లో ఉండే చిన్న చిన్న గవ్వల రసాయన నిర్మాణాన్ని పరిశీలించి, మిలియన్ల ఏళ్ల క్రితం సముద్ర ఉష్ణోగ్రత ఎలా ఉందో తెలుసుకుంటారు.

=== పగడాలు (Corals) ===
[[పగడము|పగడపు]] జీవులు సముద్రంలో పెరుగుతూ కాల్షియం కార్బోనేట్‌తో అస్థిపంజరాలను నిర్మిస్తాయి. చెట్లలాగే వీటిలో కూడా ఎదుగుదల వలయాలు ఉంటాయి. ఉష్ణమండల సముద్రాల ఉష్ణోగ్రత, ఉప్పదనం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇవి చాలా ఉపయోగపడతాయి.

== ముఖ్యమైన వాతావరణ సంఘటనలు ==
[[File:All palaeotemps.svg|thumb|right|upright=3|పోలిక కోసం గత కాలపు ఉష్ణోగ్రతల వివిధ చార్టులు.]]
భూమి చరిత్రలో వాతావరణంలో అనేక పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి. కొన్ని మార్పులు చాలా నెమ్మదిగా జరిగితే, మరికొన్ని చాలా వేగంగా జరిగాయి.

'''హురోనియన్ గ్లేసియేషన్ ([[Huronian glaciation]]):''' ఇది సుమారు 2.4 బిలియన్ ఏళ్ల క్రితం జరిగింది. అప్పుడు భూమి మొత్తం మంచుతో కప్పబడి ఉండవచ్చు.

'''స్నోబాల్ ఎర్త్ ([[Snowball Earth]]):''' సుమారు 600 మిలియన్ ఏళ్ల క్రితం, భూమి మళ్లీ దాదాపు పూర్తిగా గడ్డకట్టిపోయింది.

'''పాలియోసీన్-ఇయోసీన్ థర్మల్ మాగ్జిమం ([[Paleocene–Eocene Thermal Maximum]] - PETM):''' సుమారు 55 మిలియన్ ఏళ్ల క్రితం, భూమి ఒక్కసారిగా చాలా వేడెక్కింది. గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులు భారీగా విడుదలవ్వడం వల్ల ఇది జరిగిందని భావిస్తారు.

'''ద లిటిల్ ఐస్ ఏజ్ ([[The Little Ice Age]]):''' ఇది 1300 నుండి 1800 సంవత్సరాల మధ్య కాలంలో జరిగిన స్వల్ప చల్లదనం. ఇది పూర్తి హిమయుగం కాదు, కానీ దీనివల్ల ఐరోపాలో వ్యవసాయం చాలా కష్టమైంది.{{cite book|title=Encyclopedia of Paleoclimatology and Ancient Environments|last=Fairbridge|first=Rhodes|pages=414–426|isbn=978-1-4020-4551-6|publisher=Springer Nature|date=2008}}

== భూ వాతావరణ చరిత్ర ==
మనం పీల్చే గాలి కొన్ని బిలియన్ల ఏళ్ల క్రితం ఉన్న గాలి కంటే చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది.

=== మొదటి మరియు రెండవ వాతావరణాలు ===
భూమి మొదట ఏర్పడినప్పుడు, గాలిలో ఎక్కువగా హైడ్రోజన్ ఉండేది. సూర్యుడి నుండి వచ్చే వేడి వల్ల ఈ గాలి అంతా కొట్టుకుపోయింది. ఆ తర్వాత, అగ్నిపర్వతాలు నైట్రోజన్, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ వంటి వాయువులను విడుదల చేశాయి. ఈ "రెండవ వాతావరణం"లో మనకు కావాల్సిన [[ఆక్సిజన్]] అస్సలు లేదు.

=== గ్రేట్ ఆక్సిజనేషన్ ఈవెంట్ (The Great Oxygenation Event) ===
సుమారు 2.4 బిలియన్ ఏళ్ల క్రితం, [[సైనోబాక్టీరియా]] (Cyanobacteria) అనే చిన్న జీవులు [[కిరణజన్య సంయోగక్రియ]] (Photosynthesis) ద్వారా ఆక్సిజన్‌ను తయారు చేయడం మొదలుపెట్టాయి. ఇది భూమి వాతావరణాన్ని శాశ్వతంగా మార్చేసింది. ఒకానొక సమయంలో, [[కార్బోనిఫెరస్]] (Carboniferous) కాలంలో గాలిలో ఆక్సిజన్ చాలా ఎక్కువగా (సుమారు 35%) ఉండేది. దీనివల్ల అప్పట్లో పురుగులు చాలా పెద్ద పరిమాణంలో పెరిగేవి.{{cite book|last=Beerling|first=David|year=2007|title=The emerald planet: how plants changed Earth's history|publisher=Oxford University press|isbn=978-0-19-280602-4|page=47}}

== వాతావరణం ఎందుకు మారుతుంది? ==
వాతావరణం తనంతట తానుగా మారడానికి చాలా కారణాలు ఉన్నాయి.

{| class="wikitable"
! మార్పు రకం !! వివరణ !! ఉదాహరణ
|-
| '''అంతర్గత (Internal)''' || భూమి వ్యవస్థలో జరిగే మార్పులు. || [[సముద్ర ప్రవాహాలు]] లేదా జీవరాశిలో మార్పులు.
|-
| '''బాహ్య (External)''' || భూమి బయట నుండి వచ్చే మార్పులు. || [[అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం|అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు]] లేదా సూర్యుడిలో మార్పులు.
|-
| '''మిలాంకోవిచ్ చక్రాలు (Milankovitch cycles)''' || సూర్యుడి చుట్టూ భూమి తిరిగే విధానంలో మార్పులు. || భూమి వంపు లేదా కక్ష్య ఆకారం మారడం.
|}

చాలా ఎక్కువ కాలంలో చూస్తే, [[భూఫలక చలనం]] (Plate tectonics) వల్ల ఖండాలు కదులుతాయి. ఖండాలు ధృవాల దగ్గరకు వెళ్లినప్పుడు, మంచు పలకలు పెరగడం సులభం అవుతుంది. అలాగే, పర్వతాలు పైకి లేచినప్పుడు అవి ప్రపంచవ్యాప్త గాలి, వర్షాల సరళిని మారుస్తాయి.{{cite journal|last=Caldeira|first=Ken|title=Enhanced Cenozoic chemical weathering and the subduction of pelagic carbonate|journal=Nature|year=1992|volume=357|pages=578–581|doi=10.1038/357578a0}}

== భూగర్భ యుగాల సారాంశం ==
భూమి వాతావరణ చరిత్రను పెద్ద పెద్ద కాలఖండాలుగా విభజించవచ్చు.

=== ప్రీకాంబ్రియన్ శీతోష్ణస్థితి (Precambrian Climate) ===
[[ప్రీకాంబ్రియన్]] అనేది భూమి చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన కాలం. ఈ కాలం గురించి తెలుసుకోవడం కష్టం, ఎందుకంటే అప్పట్లో శిలాజాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి. అయినప్పటికీ, అప్పట్లో విపరీతమైన చలి (స్నోబాల్ ఎర్త్) మరియు విపరీతమైన వేడి ఉన్న కాలాలు ఉన్నాయని మనకు తెలుసు.

=== ఫానెరోజోయిక్ శీతోష్ణస్థితి (Phanerozoic Climate) ===
ఇది 541 మిలియన్ ఏళ్ల క్రితం నుండి నేటి వరకు ఉన్న కాలం. డైనోసార్‌లు, క్షీరదాలు వంటి సంక్లిష్ట జీవులు ఈ కాలంలోనే వచ్చాయి. ఈ కాలంలో వాతావరణం "గ్రీన్‌హౌస్" స్థితి (చాలా వేడిగా ఉండటం, ధృవాల వద్ద మంచు లేకపోవడం) మరియు "ఐస్‌హౌస్" స్థితి (చల్లగా ఉండటం, ధృవాల వద్ద మంచు ఉండటం) మధ్య మారుతూ వచ్చింది.{{cite journal|last1=Royer|first1=Dana L.|title=CO2 as a primary driver of Phanerozoic climate|journal=GSA Today|volume=14|issue=3|pages=4–10|date=2004|doi=10.1130/1052-5173(2004)014<4:CAAPDO>2.0.CO;2}}

=== క్వాటర్నరీ శీతోష్ణస్థితి (Quaternary Climate) ===
[[క్వాటర్నరీ]] అనేది ప్రస్తుత కాలానికి దగ్గరగా ఉన్న కాలం. ప్రతి 100,000 సంవత్సరాలకు ఒకసారి వచ్చే హిమయుగాల చక్రానికి ఇది ప్రసిద్ధి. మనం ప్రస్తుతం రెండు హిమయుగాల మధ్య ఉండే వెచ్చని కాలంలో (Interglacial) జీవిస్తున్నాము.

== పాలియోక్లైమాటాలజీ ప్రాముఖ్యత ==
గతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా, గాలిలో కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ పెరిగినప్పుడు భూమి ఎలా స్పందిస్తుందో శాస్త్రవేత్తలు చూడగలరు. ఇది ఆధునిక [[వాతావరణ మార్పు]]లను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. వాతావరణం సహజంగా మారినప్పటికీ, అది సాధారణంగా చాలా నెమ్మదిగా మారుతుందని చరిత్ర చెబుతోంది. కానీ ప్రస్తుతం జరుగుతున్న మార్పులు గతంలోని సంఘటనల కంటే చాలా వేగంగా ఉన్నాయి.{{cite web|author=James Hansen|title=The 8 Minute Epoch 65 million Years with James Hansen|url=https://www.youtube.com/watch?v=pgC8yZT--0A|publisher=University of Oregon|year=2009}}

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[చారిత్రక వాతావరణ శాస్త్రం]]

[[పాలియోంటాలజీ]]

[[భూగర్భ కాలమానం]]

[[హిమ యుగం]]

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== గ్రంథ సూచిక ==
{{cite book|last=Bradley|first=Raymond S.|title=Quaternary paleoclimatology|publisher=Allen & Unwin|year=1985|isbn=978-0-04-551067-2}}
{{cite book|last=Cronin|first=Thomas N.|title=Paleoclimates: understanding climate change past and present|publisher=Columbia University Press|year=2010|isbn=978-0-231-14494-0}}
{{cite book|last=Imbrie|first=John|title=Ice ages: solving the mystery|publisher=Harvard University Press|year=1979|isbn=978-0-674-44075-3}}
{{cite book|author=William F. Ruddimann|title=Earth's Climate — Past and Future|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=978-0-7167-3741-4}}

[[Category:పాలియోక్లైమాటాలజీ]]
[[Category:వాతావరణ చరిత్ర]]
[[Category:భూమి శాస్త్రాలు]]
[[Category:చారిత్రక భూగర్భ శాస్త్రం]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

సముద్ర శాస్త్రం

2026-03-09T08:37:50Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|సముద్రాల గురించి చేసే శాస్త్రీయ అధ్యయనం}} {{For|the scientific journal|Oceanography (journal){{!}}''Oceanography'' (journal)|Ocean Science (journal){{!}}''Ocean Science'' (journal)}} {{Use dmy dates|date=March 2026}} [[Thermohaline circulation (థెర్మోహాలైన్ సర్క్యులేషన్) అనేద..."

{{Short description|సముద్రాల గురించి చేసే శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
{{For|the scientific journal|Oceanography (journal){{!}}''Oceanography'' (journal)|Ocean Science (journal){{!}}''Ocean Science'' (journal)}}
{{Use dmy dates|date=March 2026}}

[[File:Thermohaline Circulation 2.png|thumb|350px|[[Thermohaline circulation]] (థెర్మోహాలైన్ సర్క్యులేషన్) అనేది వేడి మరియు ఉప్పు ఆధారంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా నీరు ప్రవహించే విధానం. దీనిని గ్లోబల్ కన్వేయర్ బెల్ట్ అని కూడా అంటారు.]]

'''Oceanography''' (ఓషనోగ్రఫీ) అనగా [[ocean]] (సముద్రం) గురించి చేసే శాస్త్రీయ అధ్యయనం. దీనిని తెలుగులో '''సముద్ర శాస్త్రం''' అని పిలుస్తారు. దీనికి ఇతర పేర్లు '''oceanology''' (ఓషనాలజీ) లేదా '''marine science''' (మెరైన్ సైన్స్). సముద్రం గురించి పరిశోధనలు చేసే శాస్త్రవేత్తలను ఓషనోగ్రాఫర్లు (oceanographers) అంటారు. వీరు సముద్రానికి సంబంధించిన అనేక విషయాలను పరిశీలిస్తారు. సముద్రపు నీరు ఎలా కదులుతుంది, సముద్రంలో నివసించే మొక్కలు మరియు జంతువులు ఏమిటి, నీటిలో ఉండే రసాయనాలు ఏవి, మరియు సముద్రం అడుగున ఉండే రాళ్లు ఎలా ఉన్నాయి అనే విషయాలను వీరు లోతుగా అధ్యయనం చేస్తారు.

సముద్ర శాస్త్రం అనేది [[Earth science]] (భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం) లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. మన భూమి ఉపరితలంలో సుమారు 70 శాతం కంటే ఎక్కువ భాగం సముద్రపు నీటితోనే నిండి ఉంది, కాబట్టి దీనిని చదవడం చాలా అవసరం. మన వాతావరణం, వర్షాలు మరియు మనం పీల్చే గాలి కూడా సముద్రం మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. సముద్రం ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మందికి ఆహారాన్ని మరియు ఉపాధిని కూడా ఇస్తుంది. సముద్రాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు వేరే శాస్త్రాల సహాయం తీసుకుంటారు. వీటిలో [[biology]] (జీవశాస్త్రం), [[chemistry]] (రసాయన శాస్త్రం), [[physics]] (భౌతిక శాస్త్రం) మరియు [[geology]] (భూగర్భ శాస్త్రం) వంటివి ఉన్నాయి.

== చరిత్ర (History) ==
[[File: Gulf stream map.gif|thumb|1770 సంవత్సరంలో [[Benjamin Franklin]] (బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్) తయారు చేసిన [[Gulf Stream]] (గల్ఫ్ స్ట్రీమ్) మ్యాప్. ఇది అట్లాంటిక్ సముద్రంలోని వెచ్చని ప్రవాహాన్ని చూపిస్తుంది.]]

=== ప్రారంభ చరిత్ర (Early history) ===
మనుషులకు సముద్రం గురించి వేల ఏళ్ల నుండి అవగాహన ఉంది. పాత కాలంలో ప్రజలు తీర ప్రాంతాల్లో నివసిస్తూ [[tide]]s (పోటుపాట్లు) గమనించే వారు. పోటుపాట్లు అంటే చంద్రుని ఆకర్షణ వల్ల సముద్రపు నీటి మట్టం పెరగడం మరియు తగ్గడం. ప్రాచీన కాలంలో [[Aristotle]] (అరిస్టాటిల్) వంటి గొప్ప గ్రీకు తత్వవేత్తలు సముద్ర జీవుల గురించి ఎన్నో విషయాలు రాశారు.{{Cite web|title=A History Of The Study Of Marine Biology|date=17 June 2018|url=https://www.marinebio.org/creatures/marine-biology/history-of-marine-biology/|access-date=2021-05-17}} అప్పట్లో ప్రయాణికులు సముద్రం మీద ప్రయాణం చేస్తూ కొత్త భూభాగాలను కనుగొనడానికి మ్యాపులు తయారు చేసేవారు. అయితే వారు కేవలం సముద్రం పైభాగంలోనే ఉండేవారు, లోపల ఏముందో వారికి అప్పట్లో అంతగా తెలిసేది కాదు.

సముద్రాన్ని ఒక పద్ధతి ప్రకారం చదవడంలో పోర్చుగీసు వారు మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు. 1400 మరియు 1500 సంవత్సరాల కాలంలో వారు భారతదేశానికి సముద్ర మార్గాన్ని కనుక్కోవాలని ప్రయత్నించారు. ఇందుకోసం వారు [[ocean current]]s (సముద్ర ప్రవాహాలు) మరియు గాలి వీచే దిశల గురించి తెలుసుకోవాల్సి వచ్చింది. [[Pedro Nunes]] (పెడ్రో నూన్స్) అనే ఒక గొప్ప గణిత శాస్త్రవేత్త నావికులకు ఎంతో సహాయం చేశాడు. ఓడ ప్రయాణంలో లెక్కల సహాయంతో దిశలను ఎలా కనుక్కోవాలో ఆయన నేర్పించాడు.[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Nunes/ Pedro Nunes] at the MacTutor History of Mathematics archive

ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి ప్రయాణించడం అప్పట్లో చాలా కష్టంగా ఉండేది. గాలి మరియు ప్రవాహాలు ఓడలను వెనక్కి నెట్టేసేవి. మంచి గాలి కోసం అట్లాంటిక్ సముద్రం లోపలికి ప్రయాణించి, ఒక వృత్తాకార మార్గంలో వెళ్లాలని పోర్చుగీసు వారు కనిపెట్టారు. దీనినే "[[Volta do mar]]" (వోల్టా డొ మార్) అని పిలిచేవారు. ఇలా ప్రయాణించడం వల్ల వారు [[Azores]] (అజోర్స్) దీవులను మరియు [[Sargasso Sea]] (సర్గాస్సో సముద్రం) కనుగొన్నారు.Carlos Calinas Correia, A Arte de Navegar na Época dos Descobrimentos, Colibri, Lisboa 2017 ఇతర దేశాల నావికులు తమ దారిని కనిపెట్టకుండా ఉండటానికి వారు తమ మ్యాపులను చాలా రహస్యంగా ఉంచేవారు.

=== శాస్త్రీయ అన్వేషణల ప్రారంభం ===
1760లో డెన్మార్క్ దేశం అరేబియాకు ఒక పరిశోధన బృందాన్ని పంపింది. కేవలం శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసమే ఒక ఓడను పంపడం చరిత్రలో అదే మొదటిసారి. వారు సముద్రం లోతుల్లో ఉండే జీవులను పట్టుకోవడానికి నెట్లను ఉపయోగించారు.{{cite book |last1=Wolff |first1=Torben |title=Danish Expeditions on the Seven Seas |date=1969 |publisher=Rhodos}} ఆ తర్వాత కాలంలో అమెరికాకు చెందిన [[Benjamin Franklin]] (బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్) అట్లాంటిక్ సముద్రంలో ఉన్న ఒక వెచ్చని ప్రవాహం గురించి పరిశోధన చేశాడు. దీనినే [[Gulf Stream]] (గల్ఫ్ స్ట్రీమ్) అంటారు. ఆయన తన ప్రయాణాల్లో సముద్రపు నీటి వేడిని (temperature) నిరంతరం కొలిచేవాడు. ఆయన మరియు తిమోతీ ఫోల్జర్ కలిసి 1769లో ఈ ప్రవాహానికి సంబంధించిన మొదటి మ్యాపును తయారు చేశారు.{{Cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|title=1785: Benjamin Franklin's Maritime Observations|archive-date=December 18, 2005}}

1800 సంవత్సరాల కాలంలో సముద్రం మీద పరిశోధనలు వేగం పుంజుకున్నాయి. [[James Rennell]] (జేమ్స్ రెన్నెల్) సముద్ర ప్రవాహాల గురించి లోతుగా అధ్యయనం చేసి పుస్తకాలు రాశారు. [[Charles Darwin]] (చార్లెస్ డార్విన్) తన ప్రసిద్ధ 'బీగిల్' ఓడ ప్రయాణంలో [[coral reef]]s (పగడపు దీవులు) ఎలా ఏర్పడతాయో వివరించారు. అమెరికాకు చెందిన [[Matthew Fontaine Maury]] (మాథ్యూ ఫోంటైన్ మౌరీ) వేలాది ఓడల రికార్డులను పరిశీలించి గాలి మరియు ప్రవాహాల మ్యాపులను రూపొందించారు. ఆయన 1855లో 'Physical Geography of the Sea' అనే పుస్తకాన్ని ప్రచురించారు. అందుకే ఆయనను "ఆధునిక సముద్ర శాస్త్ర పితామహుడు" అని పిలుస్తారు.

=== ఆధునిక సముద్ర శాస్త్రం (Modern oceanography) ===
చాలా కాలం వరకు సముద్రం అడుగున కేవలం ఇసుక మాత్రమే ఉంటుందని, అది సమానంగా ఉంటుందని అందరూ అనుకునేవారు. 1872లో {{HMS|Challenger|1858|6}} అనే ఒక బ్రిటిష్ ఓడ తన చారిత్రాత్మక ప్రయాణాన్ని మొదలుపెట్టింది. దీనినే [[Challenger expedition]] (ఛాలెంజర్ యాత్ర) అంటారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సముద్రాల గురించి తెలుసుకోవడానికి చేపట్టిన మొదటి భారీ యాత్ర ఇదే.[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03mountains/background/challenger/challenger.html The HMS Challenger Expedition], NOAA website

ఈ ఓడ సుమారు మూడున్నర ఏళ్లలో 70,000 మైళ్లు ప్రయాణించింది. ఈ యాత్రలో శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న ముఖ్యమైన విషయాలు ఇవి:

వారు వందలాది చోట్ల సముద్రం ఎంత లోతుగా ఉందో కొలిచారు.

సముద్రం అడుగున ఉన్న మట్టి నమూనాలను (samples) సేకరించారు.

అప్పటివరకు ప్రపంచానికి తెలియని సుమారు 4,700 కొత్త రకాల సముద్ర జీవులను కనుగొన్నారు.

సముద్రం అడుగున కేవలం మైదానాలే కాకుండా, [[Mid-Atlantic Ridge]] (మిడ్-అట్లాంటిక్ రిడ్జ్) వంటి అతిపెద్ద పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయని గుర్తించారు.

[[File:Challenger.jpg|right|thumb|250px|హెచ్.ఎం.ఎస్ ఛాలెంజర్ ఓడ. ఇది ఆధునిక సముద్ర శాస్త్రానికి పునాది వేసింది.]]

ఛాలెంజర్ యాత్ర ఇచ్చిన స్ఫూర్తితో చాలా దేశాలు సముద్ర పరిశోధన కోసం ప్రత్యేకమైన ఓడలను తయారు చేయడం మొదలుపెట్టాయి. 1882లో అమెరికా 'అల్బాట్రోస్' అనే ఓడను కేవలం సైన్స్ కోసం నిర్మించింది. 1893లో నార్వేకు చెందిన [[Fridtjof Nansen]] (ఫ్రిడ్జోఫ్ నాన్సెన్) తన ఓడను ఆర్కిటిక్ మంచులో గడ్డకట్టేలా చేసి, అక్కడి ప్రవాహాలను అధ్యయనం చేశారు.

1900లలో సాంకేతికత మరింత పెరిగింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో శత్రువుల సబ్ మెరైన్లను కనిపెట్టడానికి 'సోనార్' (SONAR) అనే పరికరాన్ని తయారు చేశారు. ఇది శబ్ద తరంగాల ద్వారా సముద్రం లోతును మరియు లోపల ఉన్న వస్తువులను గుర్తిస్తుంది. 1925లో 'మెటియోర్' అనే జర్మన్ ఓడ సోనార్ సహాయంతో అట్లాంటిక్ సముద్రం అడుగున ఉన్న నేల మ్యాపును తయారు చేసింది.

మహిళలు కూడా ఈ రంగంలో ఎంతో కృషి చేశారు. 1934లో [[Easter Ellen Cupp]] (ఈస్టర్ ఎల్లెన్ కప్) అమెరికాలో సముద్ర శాస్త్రంలో పీహెచ్‌డీ సాధించిన మొదటి మహిళ. ఆమె సముద్రంలోని సూక్ష్మ జీవులైన [[diatom]]s (డయాటమ్స్) గురించి పరిశోధన చేశారు.{{Cite news |date=1934-05-10 |title=Women passes test; become oceanographer |work=The Whittier News}} 1968లో [[Tanya Atwater]] (టానియా అట్వాటర్) సముద్రం అడుగున భూమి పలకల కదలికల గురించి కొత్త విషయాలను వెల్లడించారు.

== సముద్ర శాస్త్రంలోని ముఖ్య విభాగాలు (Branches of oceanography) ==
సముద్రం అనేది చాలా పెద్ద విషయం, కాబట్టి శాస్త్రవేత్తలు దీనిని నాలుగు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించి అధ్యయనం చేస్తారు.

{| class="wikitable" style="width: 100%;"
|+ సముద్ర శాస్త్ర విభాగాలు మరియు వాటి పనితీరు
|-
! విభాగం !! ఏమి అధ్యయనం చేస్తారు? !! ముఖ్యమైన అంశాలు
|-
| '''Biological Oceanography''' || సముద్రంలోని జీవరాశులు || ప్లాంక్టన్, చేపలు, తిమింగలాలు, పగడపు దీవులు.
|-
| '''Chemical Oceanography''' || నీటిలోని రసాయనాలు || ఉప్పు శాతం, ఆక్సిజన్, కార్బన్ డయాక్సైడ్, కాలుష్యం.
|-
| '''Geological Oceanography''' || సముద్రపు నేల నిర్మాణం || అగ్నిపర్వతాలు, లోయలు, శిలాజాలు, ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్.
|-
| '''Physical Oceanography''' || నీటి కదలికలు || అలలు, పోటుపాట్లు, ప్రవాహాలు, ఉష్ణోగ్రత.
|}

=== 1. జీవ సముద్ర శాస్త్రం (Biological oceanography) ===
ఈ విభాగంలో సముద్రంలోని ప్రాణుల గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. సముద్రంలో ఉండే అతి చిన్న సూక్ష్మ జీవులైన [[plankton]] (ప్లాంక్టన్) నుండి అతిపెద్ద నీలి తిమింగలాల వరకు అన్నింటినీ పరిశీలిస్తారు. సముద్రపు వాతావరణం ఈ జీవుల పెరుగుదలకు ఎలా సహాయపడుతుందో, ఆహారపు గొలుసు (food chain) ఎలా ఉంటుందో వీరు వివరిస్తారు. ఇది దాదాపు [[marine biology]] (మెరైన్ బయాలజీ) లాగే ఉంటుంది.

=== 2. రసాయన సముద్ర శాస్త్రం (Chemical oceanography) ===
సముద్రపు నీటిలో ఏయే రసాయనాలు ఉన్నాయి, అవి ఎంత మోతాదులో ఉన్నాయనేది ఈ విభాగం చెబుతుంది. సముద్రపు నీరు ఉప్పగా ఉండటానికి కారణం అందులో కరిగి ఉన్న సోడియం క్లోరైడ్ వంటి లవణాలు. రసాయన శాస్త్రవేత్తలు నీటిలోని ఆక్సిజన్ స్థాయిలను కూడా కొలుస్తారు, ఎందుకంటే చేపలు బ్రతకడానికి ఆక్సిజన్ అవసరం. ప్రస్తుతం వీరు అధ్యయనం చేస్తున్న ఒక పెద్ద సమస్య 'సముద్ర ఆమ్లీకరణం'.

==== సముద్ర ఆమ్లీకరణం (Ocean acidification) ====
మనుషులు ఫ్యాక్టరీలు మరియు వాహనాల ద్వారా గాలిలోకి [[carbon dioxide]] (CO2) విడుదల చేస్తున్నారు. సముద్రం ఈ గాలిని పీల్చుకోవడం వల్ల నీరు ఆమ్లంలా (acidic) మారుతుంది.{{Cite journal|last=Caldeira|first=K.|date=2003|title=Anthropogenic carbon and ocean pH|journal=Nature|volume=425}} దీనివల్ల పగడపు జీవులు మరియు నత్తలు వంటి జంతువుల పెంకులు బలహీనపడి అవి చనిపోతున్నాయి.{{cite web|url=http://www.pmel.noaa.gov/co2/story/What+is+Ocean+Acidification%3F|title=What is Ocean Acidification?|publisher=NOAA}}

=== 3. భూగర్భ సముద్ర శాస్త్రం (Geological oceanography) ===
సముద్రం అడుగున ఉన్న నేల గురించి ఈ విభాగం వివరిస్తుంది. సముద్రం అడుగున కూడా ఎత్తైన పర్వతాలు, బద్ధలయ్యే అగ్నిపర్వతాలు మరియు చాలా లోతైన లోయలు ఉంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు సముద్రపు నేల నుండి మట్టిని సేకరించి పరీక్షించడం ద్వారా భూమి కొన్ని లక్షల ఏళ్ల క్రితం ఎలా ఉండేదో తెలుసుకుంటారు. సముద్రం అడుగున చమురు (oil) మరియు గ్యాస్ నిల్వలు ఎక్కడ ఉన్నాయో కనుగొనడం కూడా వీరి పని.

=== 4. భౌతిక సముద్ర శాస్త్రం (Physical oceanography) ===
సముద్రపు నీటి కదలికలను ఈ విభాగం చదువుతుంది. ఇందులో నాలుగు ముఖ్య అంశాలు ఉంటాయి:

'''అలలు (Waves):''' గాలి నీటి ఉపరితలంపై వీచినప్పుడు అలలు ఏర్పడతాయి.

'''పోటుపాట్లు (Tides):''' సూర్యుడు మరియు చంద్రుని గురుత్వాకర్షణ వల్ల నీరు రోజుకు రెండుసార్లు పెరగడం, తగ్గడం జరుగుతుంది.

'''ప్రవాహాలు (Currents):''' సముద్రంలో నీరు ఒక నిర్దిష్ట దిశలో ప్రవహించడాన్ని ప్రవాహాలు అంటారు. ఇవి భూమిపై వేడిని ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు చేరుస్తాయి.

'''ఉష్ణోగ్రత మరియు వేడి:''' సముద్రం సూర్యుని నుండి వచ్చే వేడిని చాలా వరకు గ్రహిస్తుంది. దీనినే [[oceanic heat content]] అంటారు. వాతావరణ మార్పుల వల్ల సముద్రం వేడెక్కి మంచు కరగడం వల్ల [[sea level]] (సముద్ర మట్టం) పెరుగుతోంది.{{cite report |author= IPCC|date= 2013|title= Climate Change 2013: The Physical Science Basis}}

== సముద్రపు అడుగుభాగం నిర్మాణం (Bathymetry) ==
సముద్రపు అడుగున ఉన్న నేల ఆకారం మనకు పైన కనిపించే భూమి కంటే చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది. దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి కొన్ని ముఖ్య ప్రాంతాలు ఉన్నాయి:

[[File:Oceanic_basin.svg|thumb|350px|సముద్రపు నేల నిర్మాణం: తీరం నుండి లోతైన ప్రాంతాల వరకు ఉండే వివిధ అంచెలు.]]

'''కాంటినెంటల్ షెల్ఫ్ (Continental Shelf):''' ఇది తీరానికి ఆనుకుని ఉండే తక్కువ లోతున్న భాగం. ఇక్కడ సముద్రం సుమారు 200 మీటర్ల లోతు మాత్రమే ఉంటుంది. మనం చూసే ఎక్కువ శాతం చేపలు ఇక్కడే ఉంటాయి.
'''అబిసల్ ప్లెయిన్ (Abyssal Plain):''' ఇది సముద్రం మధ్యలో ఉండే చాలా విశాలమైన మైదానం. ఇది భూమి మీద ఉన్న ఏ మైదానం కంటే కూడా చాలా పెద్దదిగా మరియు నిశ్శబ్దంగా ఉంటుంది.
'''మిడ్-ఓషన్ రిడ్జ్ (Mid-ocean Ridge):''' ఇది సముద్రం అడుగున సుమారు 65,000 కిలోమీటర్ల పొడవున సాగే పర్వతాల వరుస.
'''ట్రెంచ్ (Ocean Trench):''' ఇవి సముద్రంలో ఉండే అతి లోతైన గోతులు. పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని 'మరియానా ట్రెంచ్' లోతు సుమారు 11,000 మీటర్లు. అంటే ఎవరెస్ట్ పర్వతాన్ని అందులో వేసినా అది పూర్తిగా మునిగిపోతుంది.
== సముద్ర పరిశోధనలో అత్యాధునిక సాంకేతికత ==
పూర్వం కేవలం తాడు కట్టిన బరువులతో లోతు చూసేవారు. కానీ ఇప్పుడు శాస్త్రవేత్తల దగ్గర అద్భుతమైన యంత్రాలు ఉన్నాయి.

'''సబ్ మెరైన్లు (Submersibles):''' మనుషులు కూర్చుని సముద్రం లోతుల్లోకి వెళ్లే చిన్న ఓడలు. 1960లో 'ట్రైస్టే' అనే యంత్రం మొదటిసారిగా మరియానా ట్రెంచ్ లోతుకు వెళ్లింది.

'''ROV (Remotely Operated Vehicles):''' ఇవి రిమోట్ కంట్రోల్ ద్వారా నడిచే రోబోలు. మనుషులు వెళ్లలేని ప్రమాదకరమైన చోట్ల ఇవి పని చేస్తాయి.{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/rov.html|title=What is an ROV?|publisher=NOAA}}

'''శాటిలైట్లు (Satellites):''' అంతరిక్షం నుండి సముద్రపు ఉపరితలాన్ని ఫోటోలు తీస్తాయి. నీటి రంగును బట్టి అక్కడ ప్లాంక్టన్ ఎంత ఉందో, నీటి ఎత్తును బట్టి ప్రవాహాలు ఎలా ఉన్నాయో తెలుసుకోవచ్చు.

'''అర్గో ఫ్లోట్లు (Argo Floats):''' ఇవి సముద్రంలో తేలియాడే రోబోట్లు. ఇవి నీటి లోపలికి వెళ్లి ఉష్ణోగ్రత మరియు ఉప్పు శాతాన్ని కొలిచి, ఆ సమాచారాన్ని శాటిలైట్లకు పంపిస్తాయి.

== సముద్రాన్ని మనం ఎందుకు రక్షించుకోవాలి? ==
సముద్రం మన భూమికి ప్రాణనాడి వంటిది. మనం దానిని కాపాడుకోవాల్సిన కారణాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

'''ఆక్సిజన్:''' మనం పీల్చే ఆక్సిజన్ లో దాదాపు సగం సముద్రంలోని చిన్న మొక్కల (Phytoplankton) నుండే వస్తుంది.

'''వాతావరణ నియంత్రణ:''' సముద్రం భూమిని మరీ వేడిగా అవ్వకుండా చూస్తుంది. వేడిని గ్రహించి ప్రపంచమంతా సమానంగా పంచుతుంది.

'''ఆహారం:''' ప్రపంచవ్యాప్తంగా వందల కోట్ల మందికి సముద్రం ఆహారాన్ని అందిస్తోంది.

'''వనరులు:''' మనకు కావలసిన చాలా ఖనిజాలు మరియు ఇంధనం సముద్రం అడుగున దొరుకుతాయి.

ప్రస్తుతం సముద్రం కాలుష్యం (pollution) వల్ల ఇబ్బంది పడుతోంది. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు సముద్ర జీవులకు శాపంగా మారాయి. అలాగే అతిగా చేపలు పట్టడం వల్ల కొన్ని జాతులు అంతరించిపోతున్నాయి. అందుకే సముద్ర శాస్త్రాన్ని చదివి, సముద్రాన్ని ఎలా కాపాడుకోవాలో తెలుసుకోవడం ప్రతి ఒక్కరి బాధ్యత.

== ప్రపంచ ప్రసిద్ధ సముద్ర పరిశోధనా కేంద్రాలు ==
ప్రపంచంలో సముద్రం గురించి పరిశోధనలు చేసే గొప్ప సంస్థలు కొన్ని ఉన్నాయి:

కాలిఫోర్నియాలోని [[Scripps Institution of Oceanography]].

మసాచుసెట్స్ లోని [[Woods Hole Oceanographic Institution]].

భారతదేశంలోని '''నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఓషనోగ్రఫీ''' (National Institute of Oceanography - NIO), గోవా. ఇది హిందూ మహాసముద్రం గురించి పరిశోధనలు చేస్తుంది.

== సంబంధిత పేజీలు (Related pages) ==

[[Marine biology]] (సముద్ర జీవశాస్త్రం)

[[Hydrology]] (జల విజ్ఞాన శాస్త్రం)

[[Climatology]] (శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం)

[[Seafloor spreading]] (సముద్ర అడుగుభాగం విస్తరణ)

[[Tsunami]] (సునామీ)

== మూలాలు (References) ==
{{Reflist|2}}
Thurman, H. V. (1997). Introductory Oceanography. Prentice Hall.
Tom Garrison (2005). Oceanography: An Invitation to Marine Science. Brooks Cole.
Robert Stewart (2008). Introduction To Physical Oceanography. Texas A&M University.
National Ocean Service, NOAA. "What does an oceanographer do?"
Church, J.A. (2006). A 20th century acceleration in global sea-level rise. Geophysical Research Letters.
Sverdrup, K. A. (2006). Fundamentals of Oceanography. McGraw-Hill.
National Geographic. "The History of Oceanography".

== ఇతర పఠనాలు (Other reading) ==

Sverdrup, Keith A. (2006). ''Fundamentals of Oceanography''. McGraw-Hill.

Russell, Joellen Louise. (2000). ''Easter Ellen Cupp''. University of California.

Cook, J. (2020). ''The Ocean: Our Future''. Oxford Press.

== బయటి లింకులు (External links) ==
{{Commons category|Oceanography}}

[http://podaac.jpl.nasa.gov/ NASA Physical Oceanography Data Center]

[http://www.whoi.edu Woods Hole Oceanographic Institution]

[http://www.bodc.ac.uk/ British Oceanographic Data Centre]

[https://www.nio.res.in National Institute of Oceanography, India]

{{Earth science}}
{{Physical geography topics}}

[[Category:సముద్ర శాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:జల విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

హిమానీనదాల శాస్త్రం

2026-03-09T07:36:54Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|మంచు మరియు హిమానీనదాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం}} {{Use dmy dates|date=March 2026}} {{About|మంచు యొక్క శాస్త్రీయ అధ్యయనం గురించి|మంచు కదలిక గురించి|Glacial motion}} [[స్విస్ ఆల్ప్స్ లోని ఒక హి..."

{{Short description|మంచు మరియు హిమానీనదాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
{{Use dmy dates|date=March 2026}}
{{About|మంచు యొక్క శాస్త్రీయ అధ్యయనం గురించి|మంచు కదలిక గురించి|Glacial motion}}

[[Image:glacier.zermatt.arp.750pix.jpg|thumb|right|300px|[[స్విస్ ఆల్ప్స్]] లోని ఒక [[హిమానీనదం]] (glacier). మంచు కదలడం వల్ల అక్కడి రాళ్లు, మట్టి ఎలా పక్కకు జరిగాయో మీరు ఇక్కడ చూడవచ్చు.]]

[[హిమానీనదం]] (Glaciology) అంటే మంచు కొండల గురించి చదివే శాస్త్రం. ప్రకృతిలో మంచు ఎలా ఏర్పడుతుంది, అది ఎలా పనిచేస్తుంది అనే విషయాలను ఇది వివరిస్తుంది. ఈ పేరు [[లాటిన్]] భాషలోని 'గ్లేసీస్' (glacies) అనే పదం నుండి వచ్చింది, అంటే గడ్డకట్టిన మంచు అని అర్థం. అలాగే [[గ్రీకు భాష|గ్రీకు]] పదం 'లోగోస్' (logos) అంటే చదువు లేదా అధ్యయనం అని అర్థం. సరళంగా చెప్పాలంటే, మంచు గడ్డల గురించి చేసే పరిశోధనే గ్లేషియాలజీ.

గ్లేషియాలజీ అనేది [[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Earth science) లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇందులో కేవలం ఒకే విషయం ఉండదు, ఇది చాలా రకాల శాస్త్రాలతో ముడిపడి ఉంది. [[భూగర్భ శాస్త్రం]] (geology), [[భూ భౌతిక శాస్త్రం]] (geophysics), [[భౌగోళిక శాస్త్రం]] (geography), మరియు [[వాతావరణ శాస్త్రం]] (climatology) వంటి చదువులలోని అంశాలను ఇది వాడుకుంటుంది. ఈ శాస్త్రాన్ని చదివే లేదా పరిశోధించే వారిని '''గ్లేషియాలజిస్టులు''' (glaciologists) అంటారు. వీరు మంచు ఎలా తయారవుతుంది, అది ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు ఎలా కదులుతుంది, ఆ కదలిక వల్ల భూమి ఆకారం ఎలా మారుతుంది అనే విషయాలను లోతుగా గమనిస్తారు.

గత కొన్ని ఏళ్లుగా ఈ శాస్త్రం చాలా అభివృద్ధి చెందింది. ఇప్పుడు శాస్త్రవేత్తలు కేవలం భూమి మీద ఉన్న మంచునే కాకుండా, ఇతర గ్రహాలు మరియు చంద్రుల మీద ఉన్న మంచు గురించి కూడా పరిశోధిస్తున్నారు. దీనిని '''ఆస్ట్రో గ్లేషియాలజీ''' (astroglaciology) అంటారు. మన [[చంద్రుడు]], [[అంగారకుడు]] (Mars), మరియు బృహస్పతి గ్రహం యొక్క చంద్రుడైన [[యూరోపా (చంద్రుడు)|యూరోపా]] మీద కూడా నీటి మంచు ఉందని వీరు కనుగొన్నారు. {{cite journal |last1=Williams |first1=Richard S. |title=Summary Remarks |journal=Annals of Glaciology |date=1987 |volume=9 |pages=254–255 |doi=10.3189/S0260305500000987 }}

== హిమానీనదం అంటే ఏమిటి? ==
హిమానీనదం (Glacier) అంటే చాలా పెద్దదిగా, మందంగా ఉండే మంచు రాశి. ఏదైనా ఒక చోట కురిసిన [[మంచు]] (snow) కరిగిపోకుండా చాలా ఏళ్ల పాటు అక్కడే ఉండిపోయినప్పుడు ఇది ఏర్పడుతుంది. వందల ఏళ్ల పాటు పడే మంచు ఒకదానిపై ఒకటి పేరుకుపోయి, కింద ఉన్న మంచు మీద ఒత్తిడి పెంచుతుంది. ఆ ఒత్తిడి వల్ల అది గట్టిపడి భారమైన ఐస్ (ice) గా మారుతుంది.

[[File:Rothera station 2.jpg|thumb|left|250px|[[అంటార్కిటికా]] లో పరిశోధనలు చేస్తున్న గ్లేషియాలజిస్ట్ [[Erin Pettit]].]]

హిమానీనదాలకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. ఇవి సాధారణ మంచు గడ్డల్లా ఒకే చోట ఉండవు, ఇవి నెమ్మదిగా కదులుతూ ఉంటాయి. ఇవి ఎంత బరువుగా ఉంటాయంటే, గురుత్వాకర్షణ శక్తి వల్ల ఒక చిక్కటి ద్రవం లాగా చాలా నెమ్మదిగా కిందకు ప్రవహిస్తాయి.

హిమానీనదంలోని మంచును నిజానికి ఒక రకమైన 'రాయి' (rock) గా పరిగణిస్తారు. ఎందుకంటే ఇది ఖనిజాలతో తయారవుతుంది, పొరలు పొరలుగా ఏర్పడుతుంది. {{Cite web |title=Is glacier ice a type of rock? |date=26 April 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |url=https://www.usgs.gov/faqs/glacier-ice-a-type-rock}}
ఈ హిమానీనదాలు ఎక్కువగా ఎత్తైన పర్వతాల మీద కనిపిస్తాయి. అలాగే భూమికి ఉత్తర మరియు దక్షిణ ధ్రువాల (North Pole and South Pole) దగ్గర ఉండే చల్లని ప్రాంతాలలో ఇవి ఎక్కువగా ఉంటాయి.

== హిమానీనదాల రకాలు ==
గ్లేషియాలజిస్టులు హిమానీనదాలను అవి ఎక్కడ ఉన్నాయి మరియు అవి ఎంత పెద్దవి అనే దానిని బట్టి రెండు ముఖ్యమైన రకాలుగా విభజించారు.

=== ఆల్పైన్ హిమానీనదాలు (Alpine glaciers) ===
వీటిని పర్వత హిమానీనదాలు అని కూడా పిలుస్తారు. ఇవి ఎత్తైన పర్వత లోయలలో ఏర్పడతాయి. ఇవి చూడటానికి "మంచు నదుల" లాగా కనిపిస్తాయి. ఇవి పర్వతం నుండి నెమ్మదిగా కిందికి కదులుతున్నప్పుడు, దారిలో ఉన్న రాళ్లను కోసేస్తాయి. దీనివల్ల పర్వతాలు చాలా పదునుగా, ఎగుడుదిగుడుగా తయారవుతాయి.

=== ఖండ హిమానీనదాలు (Continental glaciers) ===
ఇవి చాలా పెద్దవిగా ఉండే మంచు పలకలు. ఇవి కేవలం ఒక లోయకు మాత్రమే పరిమితం కావు. ఇవి కొన్ని వేల కిలోమీటర్ల మేర భూమిని కప్పేసి ఉంటాయి. వీటి మందం కూడా కొన్ని వేల మీటర్ల వరకు ఉంటుంది. ప్రస్తుతం ఇవి కేవలం [[గ్రీన్ ల్యాండ్]] మరియు [[అంటార్కిటికా]] ప్రాంతాలలో మాత్రమే ఉన్నాయి. పాత కాలంలో అంటే [[మంచు యుగం]] (Ice Age) లో ఇవి భూమిపై చాలా ఎక్కువ భాగం వ్యాపించి ఉండేవి. ఇవి కదులుతున్నప్పుడు భూమిని చదునుగా (flat) చేస్తాయి.

[[File:Bylot Island Glacier (cropped).jpg|thumb|right|300px|[[కెనడా]] లోని [[బైలాట్ ద్వీపం]] మీద ఉన్న ఒక హిమానీనదం. ఇది ఒక పర్వత హిమానీనదం.]]

== హిమానీనదం యొక్క భాగాలు ==
ఒక హిమానీనదంలో వేర్వేరు భాగాలు లేదా "మండలాలు" (zones) ఉంటాయి. ఈ ప్రాంతాలను బట్టి ఆ హిమానీనదం పెరుగుతుందో లేక కరిగిపోతుందో శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకుంటారు.

'''అక్యుమ్యులేషన్ జోన్ (Accumulation zone):''' ఇది హిమానీనదం యొక్క పై భాగం. ఇక్కడ మంచు కరగడం కంటే, కొత్తగా పడే మంచు ఎక్కువగా ఉంటుంది. అంటే ఇక్కడ హిమానీనదం పరిమాణం పెరుగుతుంది.

'''అబ్లేషన్ జోన్ (Ablation zone):''' ఇది హిమానీనదం యొక్క కింది భాగం. ఇక్కడ ఎండ వల్ల మంచు కరిగిపోవడం లేదా విరిగిపోవడం జరుగుతుంది. ఇక్కడ మంచు చేరడం కంటే పోవడం ఎక్కువగా ఉంటుంది.

'''ఈక్విలిబ్రియం లైన్ (Equilibrium line):''' ఇది పైన చెప్పిన రెండు ప్రాంతాల మధ్య ఉండే గీత. ఇక్కడ ఎంత మంచు చేరుతుందో, అంతే మంచు కరిగిపోతుంది. అంటే లాభనష్టాలు సమానంగా ఉంటాయి.

శాస్త్రవేత్తలు ఈ '''ఈక్విలిబ్రియం లైన్ ఆల్టిట్యూడ్ (ELA)''' ను ఎప్పుడూ గమనిస్తూ ఉంటారు. ఒకవేళ ఈ గీత పర్వతం మీద పైపైకి వెళ్తుంటే, వాతావరణం వేడెక్కుతోందని అర్థం. ఇది [[వాతావరణ మార్పు]] (climate change) కు ఒక పెద్ద సంకేతం.

== హిమానీనదాలు ఎలా కదులుతాయి? ==
హిమానీనదాలు కదలడానికి ప్రధాన కారణం [[గురుత్వాకర్షణ]] (gravity). వాటికి ఉండే విపరీతమైన బరువు వల్ల అవి కొండ వాలుల నుండి కిందికి నెట్టబడతాయి.

=== మాస్ బ్యాలెన్స్ (Mass balance) ===
ఒక హిమానీనదం ఎంత "ఆరోగ్యంగా" ఉందో చెప్పడానికి 'మాస్ బ్యాలెన్స్' అనే పదాన్ని వాడతారు. దీని అర్థం మంచు పరిమాణం లోని తేడా.

'''పాజిటివ్ మాస్ బ్యాలెన్స్:''' కరిగే మంచు కంటే కురిసే మంచు ఎక్కువగా ఉంటే, ఆ హిమానీనదం పెరిగి ముందుకు కదులుతుంది.

'''నెగటివ్ మాస్ బ్యాలెన్స్:''' కురిసే మంచు కంటే కరిగే మంచు ఎక్కువగా ఉంటే, హిమానీనదం చిన్నదిగా అవుతుంది. దీనినే "వెనక్కి తగ్గడం" (retreating) అంటారు.

'''స్టెడీ స్టేట్:''' మంచు రావడం మరియు పోవడం రెండు సమానంగా ఉంటే, హిమానీనదం పరిమాణం మారదు.

[[File:Khurdopin glacier & Shimshal River.jpg|thumb|left|300px|[[పాకిస్థాన్]] లోని ఖుర్దోపిన్ హిమానీనదం. ఈ హిమానీనదం అప్పుడప్పుడు చాలా వేగంగా కదులుతుంది.]]

=== కదలిక వేగం ===
చాలా వరకు హిమానీనదాలు చాలా నెమ్మదిగా కదులుతాయి. ఇవి రోజుకు కేవలం కొన్ని సెంటీమీటర్లు మాత్రమే కదలవచ్చు. కానీ కొన్ని హిమానీనదాలు అకస్మాత్తుగా వేగం పుంజుకుంటాయి. దీనిని 'సర్జ్' (surge) అంటారు. ఒక '''సర్జింగ్ హిమానీనదం''' మామూలు కంటే 100 రెట్లు ఎక్కువ వేగంతో కదలగలదు. సాధారణంగా మంచు కింద నీరు చేరినప్పుడు ఇలా జరుగుతుంది. ఆ నీరు ఒక నూనె (oil) లాగా పనిచేసి, మంచు గడ్డ వేగంగా జారిపోవడానికి సహాయపడుతుంది. {{Cite book|title=Text book of Physical Geology|last=Mahapatra|first=G.B.|year=1994|isbn=81-239-0110-0|location=Delhi|pages=269}}

== గ్లేషియాలజీలో వాడే ముఖ్యమైన పదాలు ==
గ్లేషియాలజిస్టులు తాము చూసే విషయాలను వివరించడానికి కొన్ని ప్రత్యేక పదాలను వాడుతుంటారు. ఆ పదాలు, వాటి అర్థాలు ఇక్కడ చూడవచ్చు:

{| class="wikitable"
! పదం !! అర్థం
|-
| '''అబ్లేషన్ (Ablation)''' || మంచు కరిగిపోవడం లేదా గాలిలో కలిసిపోవడం.
|-
| '''అరీట్ (Arête)''' || రెండు హిమానీనదాల మధ్య ఉండే పదునైన రాతి గోడ లాంటి భాగం.
|-
| '''సర్క్ (Cirque)''' || పర్వతం మీద గిన్నె ఆకారంలో ఉండే లోతైన భాగం. ఇక్కడే మంచు పేరుకుపోయి హిమానీనదం మొదలవుతుంది.
|-
| '''క్రెవాస్ (Crevasse)''' || మంచు పొరల్లో ఏర్పడే చాలా లోతైన పగుళ్లు. ఇవి చాలా ప్రమాదకరమైనవి.
|-
| '''మొరైన్ (Moraine)''' || హిమానీనదం కదిలినప్పుడు తనతో పాటు తెచ్చిన రాళ్లు మరియు మట్టి కుప్పలు.
|-
| '''నూనటాక్ (Nunatak)''' || మంచు కొండల మధ్య నుండి బయటకు కనిపించే పర్వత శిఖరం.
|}

== గ్లేషియల్ డిపాజిట్లు ==
హిమానీనదాలు కరిగినప్పుడు అవి తమతో తెచ్చిన మట్టిని, రాళ్లను వదిలేస్తాయి. వీటిని నిక్షేపాలు లేదా డిపాజిట్లు అంటారు. ఇవి భూమి ఆకారాన్ని మార్చేస్తాయి.

=== నీటి ద్వారా ఏర్పడే నిక్షేపాలు ===
మంచు కరిగినప్పుడు వచ్చే నీరు ఇసుకను, రాళ్లను ఒక క్రమ పద్ధతిలో అమరుస్తుంది.

'''కెటిల్స్ (Kettles):''' పెద్ద మంచు గడ్డ మట్టిలో పూడిపోయి, తర్వాత అది కరిగిపోయినప్పుడు అక్కడ చిన్న చిన్న సరస్సులు ఏర్పడతాయి. వీటిని కెటిల్స్ అంటారు.

'''ఎస్కర్స్ (Eskers):''' మంచు కింద ప్రవహించే నదులు వదిలేసిన ఇసుక, రాళ్ల వల్ల ఏర్పడే పొడవైన గట్లు.

'''వార్వ్స్ (Varves):''' సరస్సు అడుగున ఉండే మట్టి పొరలు. చెట్ల లోని రింగులను బట్టి వయస్సు చెప్పినట్లే, ఈ పొరలను బట్టి ఎన్ని ఏళ్లు గడిచాయో చెప్పవచ్చు.

=== నేరుగా మంచు వదిలేసిన నిక్షేపాలు (Unstratified deposits) ===
మంచు నేరుగా రాళ్లను, మట్టిని కుప్పలుగా పడవేసినప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి. ఇవి ఏ పద్ధతిలో ఉండవు.

'''టిల్ (Till):''' సన్నని దుమ్ము నుండి పెద్ద పెద్ద రాళ్ల వరకు అన్నీ కలిసిపోయి ఉండే మిశ్రమం.

'''డ్రమ్లిన్స్ (Drumlins):''' ఇవి కోడిగుడ్డు ఆకారంలో లేదా బోర్లించిన చెంచా ఆకారంలో ఉండే చిన్న కొండలు. మంచు ఏ దిశలో కదిలిందో ఇవి మనకు చెబుతాయి.

'''ఎరాటిక్ (Erratic):''' చుట్టుపక్కల ఉండే రాళ్లకు భిన్నంగా ఉండే ఒక పెద్ద రాయి. హిమానీనదం ఎక్కడో దూరం నుండి దీనిని మోసుకొచ్చి ఇక్కడ పడేసిందని దీని అర్థం.

[[File:Drowned drumlin in Clew Bay (cropped).jpg|thumb|right|300px|[[ఐర్లాండ్]] లో ఉన్న ఒక డ్రమ్లిన్ కొండ. చాలా కాలం క్రితం కదిలే మంచు దీనికి ఈ ఆకారాన్ని ఇచ్చింది.]]

== గ్లేషియాలజీ ఎందుకు ముఖ్యం? ==
గ్లేషియాలజీ అనేది మన జీవితాలకు చాలా అవసరమైన శాస్త్రం. దీనికి కొన్ని ప్రధాన కారణాలు ఉన్నాయి:

'''మంచినీటి నిల్వలు:''' భూమి మీద ఉన్న [[మంచినీరు]] (fresh water) లో ఎక్కువ భాగం హిమానీనదాల రూపంలోనే ఉంది. ఇవి మనకు పెద్ద నీటి ట్యాంకుల వంటివి.
'''సముద్ర మట్టాలు:''' ఒకవేళ భూమి వేడెక్కి మంచు అంతా కరిగిపోతే, [[సముద్రం]] నీటి మట్టం చాలా ఎక్కువగా పెరుగుతుంది. దీనివల్ల సముద్ర తీరంలో ఉన్న నగరాలన్నీ మునిగిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
'''భూతకాలపు సమాచారం:''' హిమానీనదాలు భూమి యొక్క చరిత్రను తమలో దాచుకుంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు మంచులో లోతుగా రంధ్రాలు చేసి 'ఐస్ కోర్స్' (ice cores) తీస్తారు. ఆ మంచులో వేల ఏళ్ల నాటి గాలి బుడగలు ఉంటాయి. వాటిని పరిశీలిస్తే పూర్వకాలంలో వాతావరణం ఎలా ఉండేదో తెలుస్తుంది.
'''వ్యవసాయం మరియు తాగునీరు:''' [[హిమాలయాలు]] లేదా [[ఆండీస్]] వంటి పర్వత ప్రాంతాల్లో ఉండే కోట్లాది మంది ప్రజలు హిమానీనదాల నుండి వచ్చే నీటి మీద ఆధారపడి బతుకుతున్నారు. ఆ మంచు కరిగి ప్రవహిస్తేనే వారికి పంటలకు, తాగడానికి నీరు దొరుకుతుంది.

== ఈ శాస్త్ర చరిత్ర ==
మనుషులు పాత కాలం నుండి మంచును గమనిస్తున్నప్పటికీ, 1800వ సంవత్సరంలోనే గ్లేషియాలజీ ఒక శాస్త్రంగా గుర్తింపు పొందింది. [[లూయిస్ అగస్సిజ్]] (Louis Agassiz) వంటి తొలి శాస్త్రవేత్తలు ఒక విషయాన్ని గమనించారు. పాత కాలంలో మంచు కొండలు ఇప్పుడున్న దానికంటే చాలా పెద్దవిగా ఉండేవని వారు గుర్తించారు. కొండలు లేని చోట కూడా పెద్ద పెద్ద రాళ్లు ఉండటం చూసి, మంచు కదులుతూ వాటిని అక్కడికి తెచ్చిందని వారు గ్రహించారు.

నేడు గ్లేషియాలజిస్టులు కేవలం కంటితో చూడటమే కాకుండా, [[శాటిలైట్]] (satellite) చిత్రాలు మరియు కంప్యూటర్ మోడళ్లను వాడుతున్నారు. అంతరిక్షం నుండి అంటార్కిటికాలో మంచు ఎలా మారుతుందో వారు కనిపెట్టగలరు. దీనివల్ల భవిష్యత్తులో మన భూమి ఎలా ఉండబోతుందో అంచనా వేయడం సులభమవుతుంది.

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== మరింత సమాచారం కోసం ==

Benn, Douglas I. and David J. A. Evans. ''Glaciers and Glaciation''. London; Arnold, 1998. {{ISBN|0-340-58431-9}}

Hambrey, Michael and Jürg Alean. ''Glaciers''. 2nd ed. Cambridge University Press, 2004. {{ISBN|0-521-82808-2}}

Hooke, Roger LeB. ''Principles of Glacier Mechanics''. 2nd ed. Cambridge University Press, 2005. {{ISBN|0-521-54416-5}}

Paterson, W. Stanley B. ''The Physics of Glaciers''. 3rd ed. Pergamon Press, 1994. {{ISBN|0-08-037944-3}}

== బయటి లింకులు ==
{{Commons category|Glaciology}}

[http://www.igsoc.org/ అంతర్జాతీయ గ్లేషియాలజికల్ సొసైటీ (IGS)]

[http://www.nsidc.org/ నేషనల్ స్నో అండ్ ఐస్ డేటా సెంటర్]

[http://www.glims.org/ గ్లోబల్ ల్యాండ్ ఐస్ మెజర్మెంట్స్ ఫ్రమ్ స్పేస్ (GLIMS)]

{{Navboxes
|title = గ్లేషియాలజీకి సంబంధించిన వ్యాసాలు
|list =
{{Earth science}}
{{Geology}}
{{Glaciers}}
{{Physical geography topics}}
}}

[[Category:గ్లేషియాలజీ]]
[[Category:హిమానీనదాలు]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:నీటి మంచు]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

భూస్వరూప శాస్త్రం

2026-03-09T07:15:54Z

WikiPBR:

{{Short description|భూస్వరూపాల శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
{{For|శాస్త్రీయ పత్రిక కోసం|Geomorphology (journal)}}
[[File:Badlands at the Blue Gate, Utah.JPG|thumb|upright=1.4|యుటాలోని నార్త్ కైనేవిల్లే పీఠభూమి అడుగున ఉన్న [[Badlands|బాడ్‌ల్యాండ్స్]]. [[Fremont River (Utah)|ఫ్రీమాంట్ నది]] ప్రవహించడం వల్ల ఏర్పడిన ఈ ప్రాంతాన్ని బ్లూ గేట్ అని పిలుస్తారు. [[Grove Karl Gilbert|జి. కె. గిల్బర్ట్]] ఈ ప్రాంతపు భూభాగాలను చాలా వివరంగా అధ్యయనం చేశారు. ఆయన పరిశోధనలు భూస్వరూప శాస్త్రానికి (Geomorphology) పునాదిగా నిలిచాయి.Gilbert, Grove Karl, and Charles Butler Hunt, eds. Geology of the Henry Mountains, Utah, as recorded in the notebooks of GK Gilbert, 1875–76. Vol. 167. Geological Society of America, 1988.]]
[[File:Earth surface NGDC 2000.jpg|thumb|భూమి ఉపరితలం, ఎరుపు రంగులో ఉన్న ప్రాంతాలు ఎత్తైన ప్రదేశాలను సూచిస్తాయి]]

'''భూస్వరూప శాస్త్రం''' ('''Geomorphology''') ({{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|γῆ}}'' ({{grc-transl|γῆ}})|భూమి||''{{wikt-lang|grc|μοర్φή}}'' ({{grc-transl|μοర్φή}})|రూపం||''{{wikt-lang|grc|λόγος}}'' ({{grc-transl|[[-logy|λόగος]]}})|అధ్యయనం}}){{cite book |first=Richard John |last=Huggett |chapter=What Is Geomorphology? |title=Fundamentals Of Geomorphology |edition=3rd |series=Routledge Fundamentals of Physical Geography Series |publisher=[[Routledge]] |date=2011 |page=3 |isbn=978-0-203-86008-3}} అనేది భూమి ఉపరితలం పైన లేదా దానికి దగ్గరలో జరిగే భౌతిక, రసాయన లేదా జీవసంబంధమైన ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడే [[topography|భూ ఉపరితల స్వరూపాలు]] (Topographic features), [[bathymetry|సముద్ర అంతర్భాగ స్వరూపాల]] (Bathymetric features) పుట్టుక, పరిణామం గురించి వివరించే శాస్త్రీయ అధ్యయనం.

భూభాగం (Landscape) ఎందుకు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది? కొండలు, లోయలు వంటి [[landform|భూస్వరూపాలు]] (Landforms) ఎలా ఏర్పడ్డాయి? వాటి చరిత్ర ఏమిటి? భవిష్యత్తులో ఇవి ఎలా మారవచ్చు? అనే విషయాలను భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. దీని కోసం వారు క్షేత్రస్థాయి పరిశీలనలు (Field observations), భౌతిక ప్రయోగాలు, [[landscape evolution model|లెక్కలతో కూడిన నమూనాలను]] (Numerical modeling) ఉపయోగిస్తారు. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు [[physical geography|భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]], [[geology|భూగర్భ శాస్త్రం]], [[geodesy|భూమి కొలతల శాస్త్రం]], [[engineering geology|ఇంజనీరింగ్ జియాలజీ]], [[archaeology|పురాతత్వ శాస్త్రం]], [[climatology|శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం]], [[geotechnical engineering|జియోటెక్నికల్ ఇంజనీరింగ్]] వంటి అనేక రంగాలలో పనిచేస్తారు. ఈ శాస్త్రం చాలా విస్తృతమైనది, ఇందులో పరిశోధనలు కూడా రకరకాలుగా సాగుతాయి.

== అవలోకనం (Overview) ==
[[File:VU0K1843 (39985550).jpg|thumbnail|[[Weathering#Ocean waves|సముద్రపు అలలు]], నీటిలోని రసాయన చర్యల వల్ల రాళ్ళు విడిపోయి వింత ఆకారాలు ఏర్పడతాయి.]]

భూమి ఉపరితలం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది. గాలి, నీరు, మంచు వంటి ఉపరితల ప్రక్రియలు భూభాగాలను మలుస్తుంటే, భూమి లోపల జరిగే ప్రక్రియలు భూమిని పైకి లేపడం ([[tectonic uplift]]) లేదా కిందకు కుంగిపోయేలా ([[subsidence]]) చేస్తాయి. ఈ మార్పులే [[coastal geography|తీర ప్రాంతాల]] రూపురేఖలను కూడా మారుస్తాయి.

ఉపరితల ప్రక్రియలలో నీరు, గాలి, మంచు, అడవి మంటలు, జీవుల ప్రభావం ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఇవే కాకుండా రసాయన చర్యల వల్ల [[soil|నేల]] ఏర్పడటం, రాళ్ల స్వభావం మారడం వంటివి జరుగుతాయి. భూమి గురుత్వాకర్షణ శక్తి ([[gravity]]) వల్ల కొండ చరియలు విరిగిపడటం వంటి మార్పులు వస్తాయి. ఇటీవలి కాలంలో మానవుల కార్యకలాపాల వల్ల కూడా భూభాగం చాలా మారిపోతోంది. ఈ మార్పులన్నీ చాలా వరకు [[climate|శీతోష్ణస్థితి]] (Climate) మీద ఆధారపడి ఉంటాయి.

మరోవైపు, భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల [[mountain range|పర్వత శ్రేణులు]] ఏర్పడతాయి, అగ్నిపర్వతాలు పెరుగుతాయి. భూమి మీద పడే భారాన్ని బట్టి భూభాగం ఎత్తు పెరగడం లేదా తగ్గడం ([[isostasy]]) జరుగుతుంది. లోతైన అవక్షేపణ గొయ్యిలు ([[sedimentary basin]]) ఏర్పడి, ఇతర ప్రాంతాల నుండి [[erosion|కోతకు గురైన]] పదార్థాలతో నిండిపోతాయి. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, భూమి ఉపరితలం అనేది శీతోష్ణస్థితి, నీటి ప్రవాహం, జీవజాలం, భూగర్భ ప్రక్రియల కలయిక వల్ల ఏర్పడుతుంది. అంటే భూమి యొక్క శిలావరణం ([[lithosphere]]), జలావరణం ([[hydrosphere]]), వాతావరణం ([[atmosphere]]), జీవావరణం ([[biosphere]]) కలిసి పనిచేసే చోటే ఈ భూస్వరూపాలు ఏర్పడతాయి.

భూమిపై ఉండే పెద్ద పెద్ద పర్వతాలు భూగర్భ ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడతాయి. ఈ ఎత్తైన ప్రాంతాలు కోతకు గురైనప్పుడు ఏర్పడే [[sediment|అవక్షేపాలు]] (Sediments) నదుల ద్వారా కొట్టుకుపోయి వేరే చోట లేదా సముద్ర తీరాలలో పేరుకుపోతాయి ([[deposition (geology)|Deposition]]).{{cite journal|last=Willett|first=Sean D.|author2=Brandon, Mark T.|s2cid=8571776|title=On steady states in mountain belts|journal=Geology|date=January 2002|volume=30|issue=2|pages=175–178|doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0175:OSSIMB>2.0.CO;2|bibcode = 2002Geo....30..175W}} చిన్న స్థాయిలో చూస్తే, ప్రతి భూస్వరూపం కూడా 'పెంచే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి పైకి లేవడం, మట్టి పేరుకుపోవడం), 'తగ్గించే ప్రక్రియలు' (ఉదా: భూమి కుంగిపోవడం, కోతకు గురికావడం) మధ్య ఉండే సమతుల్యత వల్ల మారుతుంటుంది. ఒక్కోసారి ఈ ప్రక్రియలు ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుతాయి. ఉదాహరణకు, మంచు గడ్డలు లేదా మట్టి భారం పెరిగినప్పుడు భూమి కొంచెం కిందకు ఒంగుతుంది. అలాగే పర్వతాల ఎత్తు స్థానిక శీతోష్ణస్థితిని మార్చగలదు. దీనివల్ల వర్షాలు పడటం ([[orographic precipitation]]), తద్వారా మళ్ళీ భూమి కోతకు గురికావడం వంటివి జరుగుతాయి. శీతోష్ణస్థితికి, భూమి కోతకు మధ్య ఉండే ఈ సంబంధాల గురించి తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు చాలా ఆసక్తి చూపుతారు.{{cite journal|last=Roe|first=Gerard H.|author2=Whipple, Kelin X. |author3=Fletcher, Jennifer K. |title=Feedbacks among climate, erosion, and tectonics in a critical wedge orogen|journal=American Journal of Science|date=September 2008|volume=308|issue=7|pages=815–842|doi=10.2475/07.2008.01|url=http://earthweb.ess.washington.edu/roe/Publications/RoeEtal_ClimateWedge_08.pdf|bibcode=2008AmJS..308..815R|citeseerx=10.1.1.598.4768|s2cid=13802645}}

ఇవే కాకుండా, భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు మరికొన్ని ప్రత్యేక అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు:

'''గ్లేసియల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు హిమనీనదాలు (Glaciers) వదిలివెళ్ళే మట్టి కుప్పలు ([[moraine]]), ఎస్కర్లు ([[esker]]), సరస్సులను అధ్యయనం చేస్తారు. దీనివల్ల గతంలో మంచు గడ్డలు ఎక్కడ ఉండేవి, అవి భూమిని ఎలా మార్చాయి అనేది తెలుస్తుంది.

'''ఫ్లూవియల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు [[river|నదుల]] మీద దృష్టి పెడతారు. నదులు మట్టిని ఎలా తీసుకెళ్తాయి, ఎలా దారి మారుస్తాయి, రాళ్లను ఎలా కోస్తాయి అనేవి వీరు గమనిస్తారు.

'''సాయిల్ జియోమార్ఫాలజీ:''' వీరు మట్టి పొరలను, రసాయనాలను పరిశీలించి ఆ ప్రాంత చరిత్రను తెలుసుకుంటారు.

'''అప్లికేషన్స్:''' కొండచరియలు విరిగిపడతాయని ముందే హెచ్చరించడం ([[natural hazard]]), నదుల ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడం, తీర ప్రాంతాలను రక్షించడం వంటి పనులలో ఈ శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది.

సౌర కుటుంబంలోని ఇతర గ్రహాల మీద (ఉదాహరణకు మంగల గ్రహం) ఉండే భూస్వరూపాల గురించి చదవడాన్ని 'ప్లానెటరీ జియోమార్ఫాలజీ' అంటారు. అక్కడ గాలి, నీరు, అగ్నిపర్వతాలు, ఉల్కలు పడటం వల్ల ఎలాంటి ఆకారాలు ఏర్పడ్డాయో వీరు పరిశోధిస్తారు.{{Cite book|title=Encyclopedia of Planetary Landforms|date=2015|publisher=Springer New York|isbn=978-1-4614-3133-6|editor-last=Hargitai|editor-first=Henrik|location=New York, NY|language=en|doi=10.1007/978-1-4614-3134-3|s2cid=132406061|editor-last2=Kereszturi|editor-first2=Ákos}}

== చరిత్ర (History) ==
[[File:Cono de Arita, Salar de Arizaro (Argentina).jpg|thumb|అర్జెంటీనాలోని "కోనో డి అరిటా". ఇది ఒక ఎండిపోయిన ఉప్పు సరస్సులో ఉన్న అగ్నిపర్వత శంకువు. ఇది రాళ్ళ మధ్య జరిగే సంక్లిష్ట చర్యలకు ఒక ఉదాహరణ.{{cite web |url=http://www.amusingplanet.com/2014/07/cono-de-arita-in-argentina.html|title=Cono de Arita in Argentina |website=amusingplanet.com |first=Kaushik |last=Patowary |date=16 July 2014}}]]
[[File:Velke Hincovo pleso.jpg|thumb|స్లోవేకియాలోని "వెల్కే హిన్కో ప్లాసో" సరస్సు. ఒకప్పుడు ఇక్కడ ఉన్న మంచు గడ్డలు రాళ్లను బలంగా తోయడం వల్ల ఈ లోతైన సరస్సు ఏర్పడింది.]]

భూస్వరూప శాస్త్రం అనేది ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రంలో భాగంగా 19వ శతాబ్దం మధ్యలో బాగా అభివృద్ధి చెందింది. అయితే దీని మూలాలు ప్రాచీన కాలంలోనే ఉన్నాయి.

=== ప్రాచీన కాలం ===
భూమి మారుతుందనే ఆలోచన ప్రాచీన గ్రీకు పండితులకు కూడా ఉండేది. క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో చరిత్రకారుడు [[Herodotus|హెరోడోటస్]], నైలు నది తెచ్చిన మట్టి వల్ల డెల్టా ప్రాంతం పెరుగుతోందని గమనించాడు.Bierman, Paul R., and David R. Montgomery. ''Key Concepts in Geomorphology''. Macmillan Higher Education, 2014. క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దంలో [[Aristotle|అరిస్టాటిల్]], నదులు సముద్రంలోకి మట్టిని చేర్చడం వల్ల కాలక్రమేణా సముద్రాలు నిండిపోతాయని, నేల సముద్రంగా, సముద్రం నేలగా మారుతూ ఉంటుందని ఊహించాడు. 10వ శతాబ్దంలో బస్రాలో వెలువడిన అరబిక్ ఎన్సైక్లోపీడియాలో కూడా రాళ్లు పొడి కావడం, అవి సముద్రంలోకి వెళ్లడం గురించి రాశారు. 11వ శతాబ్దంలో పర్షియా పండితుడు [[Abū Rayhān al-Bīrūnī|అల్-బిరూని]], నదీ ముఖద్వారాల వద్ద రాళ్లను చూసి, ఒకప్పుడు హిందూ మహాసముద్రం భారతదేశం మొత్తాన్ని కప్పి ఉండేదని చెప్పాడు.{{cite book|doi=10.1142/9789814503204_0018 |chapter=Islam and Science |title=Ideals and Realities — Selected Essays of Abdus Salam |pages=179–213 |year=1987 |last1=Salam |first1=Abdus |isbn=978-9971-5-0315-4}}

చైనాలో సాంగ్ వంశానికి చెందిన శాస్త్రవేత్త [[Shen Kuo|షెన్ కువో]] (1031–1095), సముద్రానికి దూరంగా పర్వతాల మీద సముద్రపు జీవుల శిలాజాలను ([[fossil]]) చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. దీన్ని బట్టి ఆ పర్వత ప్రాంతం ఒకప్పుడు సముద్ర తీరమని, నదుల వల్ల వచ్చిన మట్టి పేరుకుపోయి అది మారిపోయిందని ఆయన సిద్ధాంతీకరించాడు.Needham, Joseph. (1959). ''Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth''. [[Cambridge University Press]]. pp. 603–618. అలాగే భూగర్భంలో దొరికిన వెదురు శిలాజాల ఆధారంగా శీతోష్ణస్థితి మారుతుందనే విషయాన్ని కూడా ఆయన చెప్పారు.

=== ఆధునిక కాలం మరియు కోత చక్రం (Cycle of Erosion) ===
'జియోమార్ఫాలజీ' అనే పదాన్ని లామాన్ అనే వ్యక్తి 1858లో మొదటిసారిగా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. 1891 తర్వాత ఈ పదం ఇంగ్లీషులో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.

19వ శతాబ్దం చివరలో [[William Morris Davis|విలియం మోరిస్ డేవిస్]] ఒక ప్రసిద్ధ నమూనాను తెచ్చారు. దీన్ని "జియోగ్రాఫికల్ సైకిల్" లేదా "కోత చక్రం" ([[cycle of erosion]]) అంటారు. దీని ప్రకారం, ఒక మైదాన ప్రాంతం భూగర్భ శక్తి వల్ల పైకి లేస్తుంది. అప్పుడు ప్రవహించే నదులు ఆ ప్రాంతాన్ని లోతుగా కోస్తాయి (యువ దశ). క్రమంగా కొండల ఎత్తు తగ్గి, లోయలు వెడల్పవుతాయి (ప్రౌఢ దశ). చివరకు మొత్తం ప్రాంతం మళ్ళీ మైదానంగా మారుతుంది (వృద్ధ దశ). డేవిస్ ఆలోచనలు చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనవి, కానీ ఈ రోజుల్లో వాటిని ఎక్కువగా ఉపయోగించడం లేదు ఎందుకంటే ప్రకృతిలో మార్పులు అంత సరళంగా ఉండవు.

1920లలో వాల్తేర్ పెంక్ అనే శాస్త్రవేత్త డేవిస్ సిద్ధాంతానికి భిన్నమైన ఆలోచనను చెప్పారు. భూమి పైకి లేవడం, కోతకు గురికావడం అనేవి వేర్వేరు సమయాల్లో కాకుండా ఒకేసారి నిరంతరం జరుగుతుంటాయని ఆయన వాదించారు. డేవిస్, పెంక్ ఇద్దరూ భూమి ఉపరితలం మారే ప్రక్రియలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

=== పరిమాణాత్మక మరియు ప్రక్రియల శాస్త్రం (Quantitative and Process Geomorphology) ===
20వ శతాబ్దం మధ్యలో భూస్వరూప శాస్త్రం కేవలం వివరణలకే పరిమితం కాకుండా, గణితం మరియు భౌతిక సూత్రాల ఆధారంగా మారింది. [[Grove Karl Gilbert|గ్రోవ్ కార్ల్ గిల్బర్ట్]] వంటి వారి కృషి వల్ల నదులు, కొండచరియలు ఎలా పనిచేస్తాయో కొలతలతో సహా లెక్కించడం మొదలుపెట్టారు. ఆధునిక కాలంలో కంప్యూటర్ల సహాయంతో భూమి భవిష్యత్తులో ఎలా మారుతుందో ఊహించే నమూనాలను తయారు చేస్తున్నారు.

నేడు శాస్త్రవేత్తలు రెండు ముఖ్యమైన విషయాలను గుర్తించారు:

భూమి ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు, నిరంతరం మారుతూ ఉండటమే దాని సహజ స్వభావం.
ఒకే రకమైన ప్రక్రియలు వేర్వేరు చోట్ల వేర్వేరు ఫలితాలను ఇవ్వవచ్చు. మార్పులు అనేవి అంచనా వేయడానికి వీలు లేని విధంగా (Chaotic) ఉండవచ్చు.
== భూస్వరూప ప్రక్రియలు (Geomorphological Processes) ==
[[File:Nanga_Parbat_Indus_Gorge.jpg|thumb|పాకిస్తాన్‌లోని [[Indus River|సింధు నది]] ప్రవాహం వల్ల ఏర్పడిన లోతైన లోయ. ఇది ప్రపంచంలోనే అతి లోతైన నదీ లోయలలో ఒకటి.]]

భూమి ఉపరితలాన్ని మార్చే ప్రక్రియలను మూడు ముఖ్యమైన భాగాలుగా చూడవచ్చు:

కోతకు గురికావడం మరియు మట్టి పొర ఏర్పడటం.
ఆ పదార్థం ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు ప్రయాణించడం ([[sediment transport]]).
చివరకు ఒక చోట పేరుకుపోవడం ([[deposition (geology)|Deposition]]).
ప్రధానమైన ప్రక్రియలు ఇవి:

=== వాయు ప్రక్రియలు (Aeolian processes) ===
గాలి వల్ల జరిగే మార్పులను 'ఏయోలియన్ ప్రక్రియలు' అంటారు. గాలి మట్టిని, ఇసుకను ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు తీసుకెళ్తుంది. మొక్కలు తక్కువగా ఉండి, ఇసుక ఎక్కువగా ఉండే ఎడారి ప్రాంతాలలో ([[desert]]) గాలి ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. గాలి వల్ల ఇసుక దిబ్బలు ఏర్పడతాయి.

=== జీవ ప్రక్రియలు (Biological processes) ===
జీవుల వల్ల కూడా భూమి మారుతుంది. మొక్కల వేర్లు రాళ్లను చీల్చడం, జంతువులు భూమిని తవ్వడం వంటివి జరుగుతాయి. అలాగే వాతావరణంలోని కర్బన పులివాయువు (Carbon dioxide) పరిమాణాన్ని జీవరాశి నియంత్రించడం ద్వారా శీతోష్ణస్థితి మీద, తద్వారా భూమి కోత మీద ప్రభావం చూపుతుంది. బావులు తవ్వే బీవర్ జంతువులు కట్టే ఆనకట్టలు కూడా భూస్వరూపాన్ని మారుస్తాయి.

=== నదీ ప్రక్రియలు (Fluvial processes) ===
నదులు భూమిని మార్చడంలో అతి ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. నది నీరు ప్రవహిస్తున్నప్పుడు తన వెంట మట్టిని, రాళ్లను తీసుకెళ్తుంది. నదులు భూమిని 'V' ఆకారంలో కోస్తాయి. నదులు కలిసే తీరును బట్టి రకరకాల వ్యవస్థలు (Drainage systems) ఏర్పడతాయి. వీటి వల్ల డెల్టాలు, ఆక్స్‌బో సరస్సులు వంటివి ఏర్పడతాయి.

=== మంచు ప్రక్రియలు (Glacial processes) ===
మంచు గడ్డలు (హిమనీనదాలు) నెమ్మదిగా కదులుతున్నప్పుడు కింద ఉండే రాళ్లను బలంగా రాకుంటూ వెళ్తాయి. దీనివల్ల రాళ్లు పొడి అయి 'గ్లేసియల్ ఫ్లోర్' ఏర్పడుతుంది. నదులు 'V' ఆకారంలో కోస్తే, హిమనీనదాలు భూమిని 'U' ఆకారంలో కోస్తాయి. గతంలో మంచు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇప్పటికీ ఆ గుర్తులు కనిపిస్తాయి.

=== కొండచరియల ప్రక్రియలు (Hillslope processes) ===
గురుత్వాకర్షణ శక్తి వల్ల కొండల మీదున్న మట్టి, రాళ్లు కిందికి జారిపోతుంటాయి. దీనినే కొండచరియలు విరిగిపడటం ([[landslide]]) అంటారు. ఇది ఒక్కోసారి చాలా నెమ్మదిగా, ఒక్కోసారి చాలా వేగంగా జరుగుతుంది. భూకంపాలు వచ్చినప్పుడు లేదా వర్షాలు పడినప్పుడు ఇవి ఎక్కువగా జరుగుతాయి.

=== అగ్నిపర్వత మరియు భూగర్భ ప్రక్రియలు (Igneous and Tectonic processes) ===
అగ్నిపర్వతాలు పేలినప్పుడు కొత్త నేల ఏర్పడుతుంది. లావా ప్రవహించి పాత నదులను మూసివేయవచ్చు లేదా కొత్త పర్వతాలను నిర్మించవచ్చు. అలాగే భూమి లోపలి పలకల కదలికల వల్ల ([[tectonics]]) పర్వత శ్రేణులు ఏర్పడతాయి. కొన్ని ప్రాంతాలు సముద్రంలో మునిగిపోవచ్చు లేదా సముద్రంలో ఉన్న భూమి పైకి రావచ్చు.

=== సముద్ర ప్రక్రియలు (Marine processes) ===
సముద్రపు అలలు తీర ప్రాంతాలను నిరంతరం తాకడం వల్ల తీరాలు కోతకు గురవుతాయి. అలాగే సముద్రం లోపల కూడా ప్రవాహాల వల్ల మట్టి కదులుతూ ఉంటుంది. నదులు తెచ్చిన మట్టి సముద్రం అడుగున పేరుకుపోయి పెద్ద మైదానాలుగా మారుతుంది.

== ఇతర రంగాలతో సంబంధం ==
భూస్వరూప శాస్త్రానికి ఇతర రంగాలతో చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది:

'''సివిల్ ఇంజనీరింగ్:''' రోడ్లు, ఆనకట్టలు కట్టేటప్పుడు నేల స్థిరత్వం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది అవసరం.

'''పర్యావరణ శాస్త్రం:''' నదుల పునరుద్ధరణ, కాలుష్య నివారణలో ఇది తోడ్పడుతుంది.

'''సాయిల్ సైన్స్:''' మట్టి ఎలా ఏర్పడుతుందో తెలుసుకోవడానికి ఈ శాస్త్రం ముఖ్యం.

== మూలాలు ==
{{Reflist}}

== ఇవి కూడా చూడండి ==
[[భూ రసాయన శాస్త్రం]]

[[ఉపరితల శాస్త్రం]]

[[వాతావరణ శాస్త్రం]]

[[పర్యావరణ శాస్త్రం]]

[[భూగోళ శాస్త్రం]]

[[భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము]]

== ఇతర వెబ్‌సైట్లు ==

{{Commons category-inline|Geomorphology}}

[http://www.geomorphology.org.uk/ బ్రిటిష్ సొసైటీ ఫర్ జియోమార్ఫాలజీ]

[https://www.worldgeomorphology.org/ ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ జియోమార్ఫాలజిస్ట్స్]

[[Category:భూస్వరూప శాస్త్రం]]
[[Category:భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:భూగర్భ శాస్త్రం]]
[[Category:భూగర్భ ప్రక్రియలు]]
[[Category:టోపోగ్రఫీ]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

భూస్వరూప శాస్త్రం

2026-03-09T07:01:49Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|భూ స్వరూపాల గురించి శాస్త్రీయ అధ్యయనం}} {{Use dmy dates|date=March 2026}} {{About|భూ స్వరూపాల అధ్యయనం గురించి|శాస్త్రీయ పత్రిక గురించి|Geomorphology (journal)}} యుటాలోని [[Badlands (బాడ్‌ల్యాండ..."

{{Short description|భూ స్వరూపాల గురించి శాస్త్రీయ అధ్యయనం}}
{{Use dmy dates|date=March 2026}}
{{About|భూ స్వరూపాల అధ్యయనం గురించి|శాస్త్రీయ పత్రిక గురించి|Geomorphology (journal)}}

[[File:Badlands at the Blue Gate, Utah.JPG|thumb|upright=1.4|యుటాలోని [[Badlands]] (బాడ్‌ల్యాండ్స్). నీరు, గాలి వల్ల ఇక్కడ భూమి వింత ఆకృతులుగా మారింది. భూమి ఉపరితలం ఎలా మారుతుందో తెలుసుకోవడానికి [[Grove Karl Gilbert]] ఈ రాళ్లను అధ్యయనం చేశారు.Gilbert, Grove Karl, and Charles Butler Hunt, eds. Geology of the Henry Mountains, Utah. Vol. 167. Geological Society of America, 1988.]]

== భూస్వరూప శాస్త్రం (Geomorphology) పరిచయం ==

'''భూస్వరూప శాస్త్రం''' (Geomorphology) అనేది భూమి ఉపరితలం ఎలా ఏర్పడింది, కాలక్రమేణా అది ఎలా మారుతుందో వివరించే శాస్త్రం. దీనిని ఇంగ్లీష్‌ లో 'జియోమార్ఫాలజీ' అని పిలుస్తారు. ఈ విభాగంలో పనిచేసే శాస్త్రవేత్తలను భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు (Geomorphologists) అంటారు. వీరు పర్వతాలు ([[mountain]]s), లోయలు ([[valley]]s), నదులు ([[river]]s) వంటి వివిధ భూ స్వరూపాలను ([[landform]]s) పరిశీలిస్తారు. భూమి ప్రస్తుతం ఉన్న రూపంలోకి ఎందుకు వచ్చిందో అర్థం చేసుకోవడానికి వీరు ప్రయత్నిస్తారు. భూమి గతాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ, భవిష్యత్తులో భూ ఉపరితలం ఎలా మారుతుందో కూడా వీరు అంచనా వేస్తారు.

ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం ([[physical geography]]), భూగర్భ శాస్త్రం ([[geology]]) లో ఒక భాగంగా ఉంటుంది. రహదారుల నిర్మాణం, వ్యవసాయం, ప్రకృతి వైపరీత్యాల నుండి ప్రజలను రక్షించడం వంటి పనుల్లో ఈ శాస్త్రం ఎంతో సహాయపడుతుంది. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనల కోసం కంప్యూటర్లు, అంతరిక్షం నుండి తీసిన మ్యాపులు, రాళ్ల వయస్సును కొలిచే పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.{{cite book |first=Richard John |last=Huggett |title=Fundamentals Of Geomorphology |edition=3rd |publisher=[[Routledge]] |date=2011 |isbn=978-0-203-86008-3}}

భూమి ఉపరితలం స్థిరంగా ఉన్నట్లు అనిపించినా, అది నిరంతరం మారుతూనే ఉంటుంది. కొన్ని మార్పులు వేల ఏళ్ల కాలంలో నెమ్మదిగా జరిగితే, మరికొన్ని మార్పులు భూకంపాలు లేదా వరదల వల్ల అకస్మాత్తుగా జరుగుతాయి. ఈ మార్పుల వెనుక ఉన్న కారణాలను వెతకడమే ఈ శాస్త్రం ప్రధాన ఉద్దేశం.

== భూమి ఉపరితలం - ఒక అవలోకనం ==
[[File:Earth surface NGDC 2000.jpg|thumb|ఈ పటం భూమి ఉపరితలాన్ని చూపిస్తుంది. పర్వతాల వంటి ఎత్తైన ప్రాంతాలను ఎరుపు రంగులో చూపించారు.]]

భూమి ఉపరితలం ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు. దీనికి ప్రధానంగా రెండు రకాల శక్తులు కారణం అవుతాయి.

1. '''అంతర్గత ప్రక్రియలు''' (Tectonic Processes)
భూమి లోపల లోతైన భాగాల్లో జరిగే మార్పులను టెక్టోనిక్ ప్రక్రియలు ([[tectonic]] processes) అంటారు. భూమి లోపల ఉండే పలకలు (plates) కదలడం వల్ల భూమి పైకి నెట్టబడుతుంది. దీనివల్ల పర్వతాలు ఏర్పడతాయి. దీనినే టెక్టోనిక్ అప్‌లిఫ్ట్ ([[tectonic uplift]]) అంటారు. అంటే భూమి లోపలి శక్తులు కొత్త భూస్వరూపాలను నిర్మిస్తాయి.

2. '''బాహ్య ప్రక్రియలు''' (Surface Processes)
భూమి పైభాగంలో జరిగే మార్పులను బాహ్య ప్రక్రియలు అంటారు. నీరు ([[water]]), గాలి ([[wind]]), మంచు ([[ice]]), జీవరాశులు భూమిని మారుస్తాయి. ఇవి పర్వతాలను, కొండలను అరగదీస్తాయి. ఈ అరగదీయడాన్ని క్రమక్షయం ([[erosion]]) అంటారు.

మనం చూసే భూమి ఈ రెండు శక్తుల మధ్య జరిగే పోరాటం ఫలితంగా ఏర్పడింది. ఒకవైపు భూమి లోపలి శక్తులు పర్వతాలను పైకి లేపుతుంటే, మరోవైపు వర్షం, మంచు ఆ పర్వతాలను అరగదీసి కిందకు పడగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ఈ విధంగా భూమి మీద సమతుల్యత ఏర్పడుతుంది.

=== శీతోష్ణస్థితి పాత్ర ===
భూస్వరూప శాస్త్రంలో శీతోష్ణస్థితి ([[Climate]]) చాలా కీలకమైనది. భూమిపై ఉన్న వాతావరణం భూస్వరూపాలను మార్చే విధానాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

ఎక్కువ వర్షాలు పడే చోట నదులు భూమిని ఎక్కువగా మారుస్తాయి.

అతి శీతల ప్రాంతాల్లో హిమానీనదాలు ([[glacier]]s - కదిలే మంచు గడ్డలు) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి.

ఎడారుల ([[desert]]s) వంటి పొడి ప్రాంతాల్లో గాలి చాలా బలంగా ఉండి భూమిని మారుస్తుంది.

పర్వతాలు కూడా వాతావరణాన్ని మారుస్తాయి. ఉదాహరణకు, పెద్ద పర్వత శ్రేణులు మేఘాలను అడ్డుకోవడం వల్ల ఒకవైపు ఎక్కువ వర్షం, మరోవైపు తక్కువ వర్షం పడవచ్చు. ఆ వర్షం మళ్ళీ పర్వతాల క్రమక్షయం వేగాన్ని మారుస్తుంది. దీనిని "ఫీడ్‌బ్యాక్ లూప్" (feedback loop) అంటారు. భూమి తనను తాను ఎలా సమతుల్యం చేసుకుంటుందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ విషయాలు శాస్త్రవేత్తలకు ఉపయోగపడతాయి.

== భూస్వరూప శాస్త్ర చరిత్ర ==
భూమి గురించి, దాని ఆకృతుల గురించి మనుషులు చాలా కాలంగా ఆలోచిస్తున్నారు. ప్రాచీన కాలం నుండే అనేక దేశాల్లో దీనిపై పరిశోధనలు జరిగాయి.

ప్రాచీన కాలం (Ancient Times)
క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో, గ్రీకు చరిత్రకారుడు [[Herodotus]] నైలు నది డెల్టా ([[Nile Delta]]) ను గమనించాడు. నది తనతో పాటు మట్టిని తీసుకువచ్చి సముద్రం దగ్గర కొత్త భూమిని తయారు చేస్తోందని ఆయన గుర్తించాడు. ఆ తర్వాత [[Aristotle]] కూడా భూమి, సముద్రం చాలా కాలం తర్వాత తమ స్థానాలను మార్చుకుంటాయని అభిప్రాయపడ్డాడు.

[[China]] దేశంలో [[Shen Kuo]] (1031–1095) అనే శాస్త్రవేత్త సముద్రానికి దూరంగా ఉన్న పర్వతం మీద సముద్రపు గవ్వలను చూశాడు. ఆ పర్వతం ఒకప్పుడు సముద్రం అడుగున ఉండేదని ఆయన గ్రహించాడు. భూమి క్రమక్షయం ([[soil erosion]]), బురద వల్ల పర్వతాలు ఎలా ఏర్పడతాయో కూడా ఆయన వివరించాడు. ఆ కాలంలో ఇది చాలా గొప్ప ఆలోచన.{{cite book |last=Rafferty |first=John P. |title=Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks |publisher=Britannica Educational Publishing |date=2012 |isbn=9781615305445}}

ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం (Early Modern Science)
1800వ సంవత్సరాల్లో భూస్వరూప శాస్త్రం ఒక పూర్తి స్థాయి విజ్ఞానంగా మారింది. [[William Morris Davis]] అనే వ్యక్తి "క్రమక్షయ చక్రం" (cycle of erosion) అనే ప్రసిద్ధ భావనను తీసుకువచ్చాడు. భూస్వరూపాలు కూడా మనుషుల లాగే వివిధ దశల గుండా వెళ్తాయని ఆయన భావించాడు. అవి "బాల్య దశ", "యవ్వన దశ", "వృద్ధాప్య దశ" లో ఉంటాయని చెప్పాడు. ముసలి దశలో భూమి అంతా చదునుగా మారుతుందని ఆయన వివరించాడు. అయితే, నేటి శాస్త్రవేత్తలు ఈ ఆలోచన చాలా సరళంగా ఉందని భావిస్తున్నారు.

మరో శాస్త్రవేత్త [[Walther Penck]], పర్వతాలు పెరగడం, అరగడం ఒకే సమయంలో జరుగుతాయని చెప్పాడు. దీనివల్ల వివిధ దేశాల శాస్త్రవేత్తల మధ్య అనేక చర్చలు జరిగాయి.

== భూస్వరూప ప్రక్రియలు ==
భూమిపై మట్టిని, రాళ్లను ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు కదిలించే పనులను ప్రక్రియలు అంటారు. ఇవి చాలా రకాలుగా ఉంటాయి.

{| class="wikitable"
|+ భూస్వరూప శాస్త్రంలోని ప్రధాన ప్రక్రియలు
! ప్రక్రియ రకం !! ప్రధాన కారకం !! చేసే పని
|-
| ఏయోలియన్ ([[Aeolian processes|Aeolian]]) || గాలి || ఎడారి ప్రాంతాల్లో ఇసుక, మట్టిని కదిలిస్తుంది.
|-
| ఫ్లూవియల్ ([[Fluvial]]) || నదులు || లోయలను తొలుస్తాయి, బురదను సముద్రానికి చేరుస్తాయి.
|-
| గ్లేసియల్ ([[Glacial]]) || మంచు || రాళ్లను పిండి చేస్తాయి, U-ఆకారపు లోయలను ఏర్పరుస్తాయి.
|-
| మాస్ వేస్టింగ్ ([[Mass wasting]]) || గురుత్వాకర్షణ || భూపాతాలు (landslides), రాళ్లు పైనుండి పడటానికి కారణమవుతాయి.
|-
| టెక్టోనిక్ ([[Tectonic]]) || భూపలకలు || పర్వతాలను పైకి నెట్టడం లేదా భూమి కుంగిపోయేలా చేయడం.
|}

=== నదీ ప్రక్రియలు ===
[[File:Nanga_Parbat_Indus_Gorge.jpg|thumb|[[Indus River]] (సింధు నది) పర్వతాల గుండా లోతైన అగాధాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.]]
ప్రపంచంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో భూమిని మార్చడానికి నదులే ప్రధాన కారణం. నీరు ప్రవహిస్తున్నప్పుడు అది ఇసుకను, రాళ్లను తనతో పాటు తీసుకువెళ్తుంది. ఇది ఒక రంపం లాగా భూమిని కోస్తుంది. నదుల వల్ల ఆక్స్‌బో సరస్సులు ([[oxbow lake]]s), వెడల్పుగా ఉండే వరద మైదానాలు ([[floodplain]]s) ఏర్పడతాయి. నదులు ప్రవహించే తీరును డ్రైనేజీ వ్యవస్థ ([[drainage system]]) అని అంటారు.

=== హిమానీనద ప్రక్రియలు ===
హిమానీనదాలు అంటే నెమ్మదిగా కదిలే మంచు నదులు. ఇవి చాలా బరువుగా ఉంటాయి. ఇవి కదిలేటప్పుడు కింద ఉన్న రాళ్లను గీకుతూ వెళ్తాయి. దీనివల్ల రాళ్లు పొడిపొడిగా మారి గ్లేసియల్ ఫ్లోర్ ([[glacial flour]]) ఏర్పడుతుంది. మంచు కరిగినప్పుడు, అది తనతో తెచ్చిన రాళ్లను కుప్పలుగా వదిలేస్తుంది, వీటిని మొరైన్స్ ([[moraine]]s) అంటారు. నార్వే వంటి దేశాల్లో ఉండే అందమైన ఫిజోర్డ్స్ ([[fjord]]s) ఇవే తయారు చేస్తాయి.

=== గాలి ప్రక్రియలు ===
మొక్కలు తక్కువగా ఉన్న చోట గాలి భూమిని బాగా మారుస్తుంది. గాలి వల్ల ఇసుక దిబ్బలు ([[dune]]s) ఏర్పడతాయి. కాలక్రమేణా గాలి రాళ్లను కూడా వింత ఆకారాల్లోకి మారుస్తుంది. ఇది ఎక్కువగా ఎడారుల్లో కనిపిస్తుంది.

=== జీవ ప్రక్రియలు ===
మొక్కలు, జంతువులు కూడా భూమిని మారుస్తాయి. దీనిని బయో-జియోమార్ఫాలజీ ([[biogeomorphology]]) అంటారు. ఉదాహరణకు, బీవర్లు ([[beaver]]s) డ్యామ్‌లు కట్టడం వల్ల చెరువులు ఏర్పడతాయి. ఈ చెరువులు బురదను నిల్వ చేసి లోయ ఆకారాన్ని మారుస్తాయి. చెట్ల వేర్లు రాళ్ల సందుల్లోకి వెళ్లి వాటిని ముక్కలు చేస్తాయి. చిన్న చిన్న వానపాములు కూడా ప్రతి ఏటా టన్నుల కొద్దీ మట్టిని కదిలిస్తాయి.

== గ్రహాల భూస్వరూప శాస్త్రం ==
[[File:Eroding Mesas Forming Seif and Barchan Dunes in Hellespontus region.jpg|thumb|[[Mars]] (అంగారక గ్రహం) ఉపరితలంపై ఉన్న ఇసుక దిబ్బలు. గాలి ఇతర గ్రహాల మీద కూడా పనిచేస్తుందని ఇది చూపిస్తుంది.]]
శాస్త్రవేత్తలు భూమి మీద మాత్రమే కాకుండా ఇతర గ్రహాల మీద కూడా అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని ప్లానెటరీ జియోమార్ఫాలజీ అంటారు. అంతరిక్షం నుండి వచ్చే చిత్రాల ద్వారా కుజుడు ([[Mars]]), శుక్రుడు ([[Venus]]), చంద్రుడు ([[Moon]]) ఉపరితలాలను పరిశీలిస్తారు.

ఉదాహరణకు, సౌర కుటుంబం ([[solar system]]) లోనే అతిపెద్ద అగ్నిపర్వతం ([[volcano]]) అయిన ఒలింపస్ మాన్స్ ([[Olympus Mons]]) కుజుడి మీద ఉంది. అక్కడ చాలా పొడవైన లోయలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఒకప్పుడు కుజుడి మీద నీరు ఉండేదా అని శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకుంటారు. అంటార్కిటికా ([[Antarctica]]) వంటి చోట్ల కుజుడిని పోలిన ప్రదేశాలను శాస్త్రవేత్తలు పరిశీలిస్తారు.

== భూస్వరూప శాస్త్రం ఎందుకు ముఖ్యం? ==
భూమి ఎలా మారుతుందో తెలుసుకోవడం మనకు చాలా అవసరం. దీనివల్ల కలిగే ఉపయోగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

భద్రత: భూపాతాలు ([[landslide]]s) ఎక్కడ జరిగే అవకాశం ఉందో శాస్త్రవేత్తలు ముందే చెబుతారు. దీనివల్ల ప్రమాదకరమైన చోట్ల ఇళ్లు కట్టకుండా జాగ్రత్త పడవచ్చు.

పర్యావరణం: శీతోష్ణస్థితి మార్పుల ([[climate change]]) వల్ల సముద్ర మట్టాలు ఎలా పెరుగుతాయో, నదులు ఎలా మారుతాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

నిర్మాణాలు: వంతెనలు లేదా పెద్ద భవనాలు కట్టేటప్పుడు ఆ నేల బలంగా ఉందో లేదో ఇంజనీర్లకు తెలియాలి. దీనికి భూస్వరూప శాస్త్రం సహాయపడుతుంది.

వ్యవసాయం: మట్టి అనేది భూస్వరూపంలో ఒక భాగం. మట్టి ఎలా కొట్టుకుపోతుందో తెలిస్తే, రైతులు తమ పొలాలను కాపాడుకోగలరు.

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==
ఆధునిక శాస్త్రవేత్తలు కేవలం కళ్లతో చూడటమే కాకుండా కొత్త రకమైన పరికరాలను వాడుతున్నారు:

రిమోట్ సెన్సింగ్: శాటిలైట్లు ([[satellite]]), విమానాల ద్వారా ఫోటోలు తీసి మ్యాపులు తయారు చేయడం.

లిడార్ (Lidar): లేజర్ కిరణాలను ఉపయోగించి భూమిని చాలా కచ్చితంగా కొలవడం. చెట్ల కింద ఉన్న భూమిని కూడా ఇది చూడగలదు.

డేటింగ్ (Dating): కెమిస్ట్రీ ఉపయోగించి ఒక రాయి ఎన్ని వేల సంవత్సరాల క్రితం కదిలిందో తెలుసుకోవడం.

నమూనాలు (Models): రాబోయే 100 ఏళ్లలో నది ఎలా మారుతుందో కంప్యూటర్ల ద్వారా అంచనా వేయడం.

== ఇవి కూడా చూడండి ==
[[భూ రసాయన శాస్త్రం]]

[[ఉపరితల శాస్త్రం]]

[[వాతావరణ శాస్త్రం]]

[[పర్యావరణ శాస్త్రం]]

[[భూగోళ శాస్త్రం]]

[[భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము]]

{{Reflist}}

== ఇతర వెబ్‌సైట్లు ==

{{Commons category-inline|Geomorphology}}

[http://www.geomorphology.org.uk/ బ్రిటిష్ సొసైటీ ఫర్ జియోమార్ఫాలజీ]

[https://www.worldgeomorphology.org/ ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ జియోమార్ఫాలజిస్ట్స్]

[[Category:భూస్వరూప శాస్త్రం]]
[[Category:భౌతిక భూగోళ శాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:భూగర్భ శాస్త్రం]]
[[Category:భూగర్భ ప్రక్రియలు]]
[[Category:టోపోగ్రఫీ]][[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము

2026-03-05T09:46:03Z

WikiPBR: Created page with "'''భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము''' లేదా '''భూగర్భ శాస్త్రం''' అంటే భూమి, ఇంకా ఇతర ఖగోళ వస్తువులు ఎలాంటి పదార్థాలతో ఏర్పడ్డాయి, కాలక్రమేణా అవి ఎలా పరిణామం చెందాయో అధ్యయనం చేసే సహజ విజ్ఞానశాస్..."

'''భూవిజ్ఞాన శాస్త్రము''' లేదా '''భూగర్భ శాస్త్రం''' అంటే [[భూమి]], ఇంకా ఇతర ఖగోళ వస్తువులు ఎలాంటి పదార్థాలతో ఏర్పడ్డాయి, కాలక్రమేణా అవి ఎలా పరిణామం చెందాయో అధ్యయనం చేసే సహజ విజ్ఞానశాస్త్ర విభాగం.<ref name = 'Geology Definition'>{{cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geology-Career-Pathways/What-is-Geology|title = What is geology?| publisher = The Geological Society| access-date = 31 May 2023}}</ref> ఆధునిక భూగర్భ శాస్త్రం భూమికి సంబంధించిన ఇతర విజ్ఞానశాస్త్రాలతో కలిగలిసి ఉంది.

ఈ శాస్త్రం భూమి ఉపరితలంపైన, దాని క్రింద పొరల నిర్మాణాన్ని, ఆ నిర్మాణం ఎలాంటి ప్రక్రియల వల్ల ఏర్పడిందో వివరిస్తుంది. భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు శిలల నిర్మాణ చరిత్రపై అంతర్దృష్టిని పొందడానికి వాటి ఖనిజ కూర్పును అధ్యయనం చేస్తారు. ఒక ప్రదేశంలో కనిపించే రాళ్ల సాపేక్ష వయస్సును భూగర్భ శాస్త్రం నిర్ణయిస్తుంది. దీనిలో ఉపవిభాగమైన భూరసాయన శాస్త్రం (జియోకెమిస్ట్రీ) వాటి అసలైన వయస్సును నిర్ణయిస్తుంది.<ref>{{cite journal|last1=Gunten|first1=Hans R. von|title=Radioactivity: A Tool to Explore the Past|journal=Radiochimica Acta|volume=70–71|issue=s1|year=1995|pages=305–413|issn=2193-3405|doi=10.1524/ract.1995.7071.special-issue.305|s2cid=100441969|url=http://doc.rero.ch/record/292801/files/ract.1995.7071.special-issue.305.pdf|access-date=2019-06-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212005652/http://doc.rero.ch/record/292801/files/ract.1995.7071.special-issue.305.pdf|url-status=live}}</ref>

'''భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం''' ('''Geology''') అనేది [[భూమి]] గురించి అధ్యయనం చేసే ఒక [[science|శాస్త్రం]]. ఇది భూమిలోని ఘన భాగాలైన [[rock|రాళ్లు]], [[mineral|ఖనిజాల]] గురించి వివరిస్తుంది. చాలా కాలం పాటు భూమి ఎలా మారుతూ వచ్చిందనే అంశాలను కూడా భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం పరిశీలిస్తుంది. ఈ శాస్త్రాన్ని చదివే వారిని [[geologist|భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు]] అంటారు. భూమి దేనితో తయారైంది, అది ఎలా ఏర్పడింది అనే విషయాలను వీరు తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

భూగర్భశాస్త్రవేత్తలు వివిధ రకాలైన పద్ధతులను ఉపయోగించి వివిధ కాలాల్లో భూమి చరిత్రను గ్రహిస్తారు. అంతేకాక ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్, జీవ పరిణామ చరిత్ర, భూమి పూర్వ వాతావరణం లాంటి విషయాలు అంచనా వేయగలుగుతారు. వీరు భూగ్రహాన్నే కాక ఇతర గ్రహాలను కూడా అధ్యయనం చేస్తారు. వీరు తమ అధ్యయనంలో క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (ఫీల్డ్ వర్క్), శిలల వర్ణన, భూభౌతిక పద్ధతులు, రసాయన విశ్లేషణ, భౌతిక ప్రయోగాలు, సంఖ్యా నమూనాలు మొదలైన పద్ధతులు వాడతారు.

"జియాలజీ" (Geology) అనే పదం రెండు [[Greek language|గ్రీకు]] పదాల నుండి వచ్చింది. "జియో" అంటే "భూమి", "లోగోస్" అంటే "చదువు" లేదా "అధ్యయనం" అని అర్థం. అందుకే భూవిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని "భూమి గురించి చదివే శాస్త్రం" అని పిలుస్తారు.<ref name="Geology Definition">{{cite web | url=https://www.geolsoc.org.uk/Geology-Career-Pathways/What-is-Geology | title=What is geology?| publisher=The Geological Society | access-date=31 May 2023}}</ref> ఆధునిక భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం [[Earth science|భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాల]] (Earth Sciences) అనే పెద్ద సమూహంలో ఒక భాగం. [[earthquake|భూకంపాలు]], [[volcano|అగ్నిపర్వతాలు]] ఎందుకు వస్తాయి, చమురు లేదా స్వచ్ఛమైన నీరు ఎక్కడ దొరుకుతాయి వంటి అనేక విషయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది మనకు సహాయపడుతుంది.

== భూసంబంధిత పదార్థాలు (Geological material) ==
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 300
| footer = వివిధ రకాల భూసంబంధిత పదార్థాలు. ఎడమ పైనుండి గడియారం దిశలో: హవాయిలోని లావా; బాడ్‌ల్యాండ్స్‌లోని పొరలు; బంగారం; శిలాజంగా మారిన మొద్దు; క్వార్ట్జ్; రూపాంతర శిల.
| image1 = Book-hawaii-vtorov-142.jpg
| image2 = Badlands at Sunset.jpg
| image3 = Cheshire Cat (5121607167).jpg
| image4 = Or Venezuela.jpg
| image5 = Quartz, Tibet.jpg
| image6 = Petrified forest log 1 md.jpg
}}
భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు తమ సమయాన్ని ఎక్కువగా ఘన పదార్థాలను అధ్యయనం చేయడానికి కేటాయిస్తారు. ఇవి సాధారణంగా నేల మీద లేదా భూమి లోపల దొరికే రాళ్లు. అంతరిక్షం నుండి భూమిపై పడే [[meteorite|ఉల్కల]] గురించి కూడా వీరు పరిశోధిస్తారు.

=== ఖనిజాలు ===
[[Mineral|ఖనిజాలు]] రాళ్లను తయారు చేసే ప్రాథమిక పదార్థాలు. ఖనిజం అనేది ఒక నిర్దిష్ట రసాయన మిశ్రమం కలిగిన సహజ ఘన పదార్థం. ఉదాహరణకు, [[salt|ఉప్పు]], [[diamond|వజ్రాలు]] ఖనిజాలే. ప్రతి ఖనిజంలోని పరమాణువులు ఒక ప్రత్యేక పద్ధతిలో అమర్చబడి ఉంటాయి.

ఒక ఖనిజం ఏమిటో తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని పరీక్షలు చేస్తారు:<ref>{{cite web|title=Mineral Identification Tests|url=http://jersey.uoregon.edu/~mstrick/MinRockID/MinTests.html|website=Geoman's Mineral ID Tests|access-date=17 April 2017}}</ref>

'''రంగు (Color)''': కొన్ని ఖనిజాలు చాలా ప్రకాశవంతమైన రంగులను కలిగి ఉంటాయి. అయితే ఖనిజం స్వచ్ఛంగా లేకపోతే ఈ రంగు మారవచ్చు.

'''గీత (Streak)''': ఒక ఖనిజాన్ని గట్టి పలకపై రుద్దినప్పుడు వచ్చే పొడి రంగును గీత అంటారు.

'''కఠినత్వం (Hardness)''': ఒక ఖనిజంపై గీతలు పడటం ఎంత కష్టమో ఇది తెలుపుతుంది. వజ్రం అన్నిటికంటే కఠినమైన ఖనిజం.

'''మెరుపు (Luster)''': ఖనిజం కాంతిని ఎలా పరావర్తనం చేస్తుందో ఇది వివరిస్తుంది. కొన్ని లోహంలా మెరుస్తాయి, మరికొన్ని మైనం లేదా గాజులా కనిపిస్తాయి.

'''విచ్ఛిన్నం (Cleavage)''': ఖనిజం ఎలా విరుగుతుందో ఇది చెబుతుంది. కొన్ని ఖనిజాలు సమానమైన, చదునైన గీతలలో విరుగుతాయి.

=== రాళ్లు ===
[[File:Cycle of rocks 2.png|thumb|upright=1.4|[[rock cycle|శిలా చక్రం]] అనేది కాలక్రమేణా ఒక రకమైన రాయి మరొక రకానికి ఎలా మారుతుందో చూపిస్తుంది.]]
ఖనిజాలతో తయారైన ఘన ద్రవ్యాన్ని [[rock (geology)|రాయి (శిల)]] అంటారు. భూమి చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం ఈ రాళ్లలోనే దాగి ఉంది. భూమిపై మూడు ప్రధాన రకాల రాళ్లు ఉన్నాయి:<ref>{{cite book | last=Upadhyay | first=R. K. | year=2025 | chapter=Rocks and Their Formation | title=Geology and Mineral Resources | publisher=Springer | isbn=978-981-96-0597-2 }}</ref>

==== అగ్నిశిలలు====
వేడిగ ఉన్న కరిగిన రాయి చల్లబడి ఘనరూపంలోకి మారినప్పుడు ఈ రాళ్లు ఏర్పడతాయి. భూమి అడుగున ఉన్న కరిగిన రాయిని [[magma|మాగ్మా]] అంటారు. ఇది అగ్నిపర్వతం నుండి బయటకు వచ్చినప్పుడు దీనిని [[lava|లావా]] అని పిలుస్తారు. మాగ్మా భూమి లోపల నెమ్మదిగా చల్లబడితే, [[granite|గ్రానైట్]] వంటి పెద్ద స్ఫటికాలు గల రాళ్లు ఏర్పడతాయి. లావా ఉపరితలంపై వేగంగా చల్లబడితే, [[basalt|బసాల్ట్]] వంటి చిన్న స్ఫటికాలు గల రాళ్లు ఏర్పడతాయి.<ref name="USGS_Igneous">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/what-are-igneous-rocks |title=What are igneous rocks? |publisher=[[USGS]] |access-date=2025-10-06}}</ref>

==== అవక్షేప శిలలు ====
ఇతర రాళ్ల ముక్కలు, ఇసుక లేదా ఆల్చిప్పల వంటి చిన్న భాగాలు కలిసి ఈ రాళ్లు ఏర్పడతాయి. ఈ ముక్కలను [[sediment|అవక్షేపాలు]] అంటారు. లక్షలాది సంవత్సరాల పాటు గాలి, నీరు ఈ ముక్కలను తరలించి పొరలు పొరలుగా పేరుస్తాయి. పై పొరల బరువు కింది పొరలను నొక్కి ఉంచడం వల్ల అవి గట్టి రాయిలా మారుతాయి. [[sandstone|ఇసుక రాయి]], [[limestone|సున్నపు రాయి]] దీనికి ఉదాహరణలు. సాధారణంగా [[fossil|శిలాజాలు]] దొరికే రాళ్లు ఇవే.

==== రూపాంతర శిలలు ====
ఎక్కువ వేడి లేదా పీడనం వల్ల మారిన రాళ్లను రూపాంతర శిలలు అంటారు. ఇవి కరిగిపోవు, కానీ గట్టిగా నొక్కబడటం, వేడెక్కడం వల్ల వీటి రూపం మారిపోతుంది. ఉదాహరణకు, సున్నపు రాయి [[marble|రాతి చలువ (మార్బుల్)]]గా మారుతుంది. ఈ ప్రక్రియ సాధారణంగా భూమి లోపల చాలా వేడిగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో జరుగుతుంది.

== భూమి నిర్మాణం ==
భూమి కేవలం ఒక గట్టి బంతి మాత్రమే కాదు. ఉల్లిపాయలాగా ఇది వేర్వేరు పొరలతో తయారై ఉంది.

=== భూమి పొరలు ===
[[File:Jordens inre-numbers.svg|thumb|left|upright=.8|భూమి పొరలు: (1) అంతర కేంద్రం, (2) బాహ్య కేంద్రం, (3) దిగువ మాంటిల్, (4) ఎగువ మాంటిల్, (5) లిథోస్పియర్, (6) భూపటలం.]]
భూకంపాల నుండి వచ్చే [[seismic wave|భూకంప తరంగాలను]] ఉపయోగించి శాస్త్రవేత్తలు భూమి లోపల ఏముందో తెలుసుకుంటారు. వారు కనుగొన్న ప్రధాన భాగాలు ఇవి:

'''భూపటలం (The Crust)''': ఇది భూమికి పైన ఉండే సన్నని పొర. మనం దీనిపైనే నివసిస్తున్నాం. ఇది గట్టి రాయితో నిండి ఉంటుంది.

'''మాంటిల్ (The Mantle)''': ఇది భూపటలం కింద ఉండే చాలా మందపాటి పొర. ఇక్కడి రాయి చాలా వేడిగా ఉంటుంది. ఇది చిక్కని తేనెలాగా చాలా నెమ్మదిగా ప్రవహించగలదు.

'''బాహ్య కేంద్రం (The Outer Core)''': ఈ పొర ద్రవ రూపంలో ఉన్న లోహంతో తయారై ఉంటుంది. ఇందులో ఎక్కువగా ఇనుము, నికెల్ ఉంటాయి. ఇది చాలా వేడిగా ఉంటుంది.

'''అంతర కేంద్రం (The Inner Core)''': ఇది భూమికి సరిగ్గా మధ్యలో ఉండే భాగం. ఇది అన్నిటికంటే వేడిగా ఉన్నప్పటికీ, పీడనం ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల గట్టిగా (ఘన రూపంలో) ఉంటుంది.

=== ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్ (Plate tectonics) ===
[[File:Plates tect2 en.svg|thumb|upright=1.35|భూపటలం [[tectonic plates|టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు]] అని పిలిచే పెద్ద ముక్కలుగా విడిపోయి ఉంది.]]
భూమి పైపొర పెద్ద ముక్కలుగా విడిపోయి ఉంటుంది. వీటిని [[tectonic plates|టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు]] అంటారు. ఈ ప్లేట్లు మాంటిల్ పైన చాలా నెమ్మదిగా కదులుతూ ఉంటాయి. ఇవి ఏడాదికి కొన్ని సెంటీమీటర్లు మాత్రమే కదులుతాయి. అంటే మన గోళ్లు ఎంత వేగంగా పెరుగుతాయో అంత వేగంతో ఇవి జరుగుతాయి.

ఈ ప్లేట్లు కదిలినప్పుడు భూమి ఉపరితలంపై పెద్ద మార్పులు వస్తాయి:

'''విషమ సరిహద్దులు (Divergent boundaries)''': రెండు ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి దూరంగా కదిలే ప్రాంతం ఇది. ఇది ఎక్కువగా సముద్రాల కింద జరుగుతుంది. ఇక్కడ కొత్త భూపటలం ఏర్పడుతుంది.

'''అభిసరణ సరిహద్దులు (Convergent boundaries)''': రెండు ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఢీకొనే ప్రాంతం ఇది. దీనివల్ల [[Himalayas|హిమాలయాల]] వంటి పెద్ద [[mountain|పర్వతాలు]] ఏర్పడతాయి.

'''ట్రాన్స్‌ఫార్మ్ సరిహద్దులు (Transform boundaries)''': రెండు ప్లేట్లు పక్కపక్కనే జరుక్కుంటూ వెళ్లే ప్రాంతం ఇది. దీనివల్ల [[California|కాలిఫోర్నియా]]లో సంభవించే భూకంపాల వంటి పెద్ద ప్రమాదాలు జరుగుతాయి.<ref name="TDE plates">{{Cite book |last1=Kious |first1=Jacquelyne | last2=Tilling | first2=Robert I. |title=This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics |publisher=USGS |year=1996 }}</ref>

== భూవిజ్ఞాన కాలం ==
భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు సమయాన్ని సాధారణ ప్రజల కంటే భిన్నంగా చూస్తారు. మనం సంవత్సరాలు లేదా దశాబ్దాల గురించి ఆలోచిస్తే, వీరు లక్షలాది లేదా కోట్ల సంవత్సరాల గురించి ఆలోచిస్తారు. దీనినే "దీర్ఘ కాలం" (Deep time) అంటారు.

భూమి వయస్సు సుమారు 454 కోట్ల ఏళ్లు. ఈ సుదీర్ఘ చరిత్రను క్రమపద్ధతిలో ఉంచడానికి శాస్త్రవేత్తలు [[geologic time scale|భౌగోళిక కాలమానాన్ని]] ఉపయోగిస్తారు. వారు సమయాన్ని ఇయాన్లు (Eons), ఎరాలు (Eras), పీరియడ్లు (Periods) వంటి పెద్ద భాగాలుగా విభజించారు.

=== భూమి చరిత్రలో ముఖ్యమైన సంఘటనలు ===

'''454 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం''': భూమి ఏర్పడింది.<ref name="4.54">{{cite journal| last=Patterson | first=C.|year= 1956|title=Age of Meteorites and the Earth|journal= Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=10|issue= 4|pages= 230–237 }}</ref>

'''350 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం''': సముద్రాలలో మొదటిసారిగా చిన్న జీవరాశులు పుట్టాయి.

'''54.1 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం''': అనేక కొత్త రకాల జంతువులు జీవించడం ప్రారంభించాయి. దీనిని "కేంబ్రియన్ ఎక్స్‌ప్లోషన్" అంటారు.

'''23 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం''': మొదటి డైనోసార్లు కనిపించాయి.

'''6.6 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం''': భూమిని ఒక పెద్ద గ్రహశకలం ఢీకొట్టడంతో డైనోసార్లు అంతరించిపోయాయి.

'''2 లక్షల ఏళ్ల క్రితం''': మొదటి ఆధునిక మానవులు కనిపించారు.

== కాల నిర్ణయ పద్ధతులు ==
రాళ్లు, శిలాజాలు ఎంత పాతవో తెలుసుకోవడం భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలకు చాలా ముఖ్యం. దీనికోసం వీరు రెండు ప్రధాన పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు:

=== సాపేక్ష కాల నిర్ణయం ===
[[File:Cross-cutting relations.svg|thumb|upright=1.35|ఏ రాతి పొర పాతదో తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని నియమాలను ఉపయోగిస్తారు.]]
సాపేక్ష కాల నిర్ణయం ఖచ్చితమైన సంవత్సరాన్ని చెప్పదు. దానికి బదులుగా, ఒక రాయి మరొక రాయి కంటే పాతదా లేదా కొత్తదా అనేది ఇది చెబుతుంది. దీనికి కొన్ని సాధారణ నియమాలు ఉన్నాయి:

'''సూపర్‌పొజిషన్ (Superposition)''': రాళ్ల పొరలలో, పాత పొర అడుగున, కొత్త పొర పైన ఉంటుంది.

'''అడ్డు కోత (Cross-cutting)''': పాత రాయి గుండా ఏదైనా చీలిక లేదా కొత్త రాయి వెళ్తే, ఆ చీలిక లేదా కొత్త రాయి అన్నిటికంటే చిన్నదని అర్థం.

=== సంపూర్ణ కాల నిర్ణయం ===
ఈ పద్ధతి సంవత్సరాలలో ఖచ్చితమైన వయస్సును తెలుపుతుంది. దీనికోసం శాస్త్రవేత్తలు [[radiometric dating|రేడియోమెట్రిక్ డేటింగ్]] పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. రాళ్లలో కాలక్రమేణా మారే ప్రత్యేక పరమాణువులను వీరు గమనిస్తారు. ఆ పరమాణువులు ఎంత మేరకు మారాయో కొలవడం ద్వారా, ఆ రాయి ఏర్పడి ఎన్ని కోట్ల ఏళ్లు గడిచాయో ఖచ్చితంగా చెప్పగలరు.<ref name="LSJ">{{cite journal|last1=Gunten|first1=Hans R. von|title=Radioactivity: A Tool to Explore the Past|journal=Radiochimica Acta|volume=70–71|year=1995}}</ref>

== భూమి ఎలా మారుతుంది? ==
భూమి ఎప్పుడూ మారుతూనే ఉంటుంది. కొన్ని మార్పులు వేగంగా, కొన్ని చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతాయి.

=== ముడతలు, భ్రంశాలు ===
భూమి ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి నెట్టుకున్నప్పుడు, రాళ్లు వంగిపోవచ్చు లేదా విరిగిపోవచ్చు.

'''ముడతలు (Folds)''': రాళ్లు వేడిగా ఉండి పీడనం కలిగినప్పుడు, అవి విరగకుండా వంగుతాయి. దీనివల్ల రాళ్లలో అలల వంటి ఆకారాలు ఏర్పడతాయి.

'''భ్రంశాలు (Faults)''': రాయి చల్లగా ఉండి పెళుసుగా ఉంటే, అది పటపట విరిగిపోతుంది. రాతిలోని ఈ చీలికనే [[fault (geology)|భ్రంశం (Fault)]] అంటారు. భ్రంశం అకస్మాత్తుగా కదిలినప్పుడు భూకంపం సంభవిస్తుంది.

=== క్రమక్షయం, శైథిల్యం ===
వర్షం, మంచు లేదా గాలి వల్ల రాళ్లు చిన్న ముక్కలుగా విడిపోవడాన్ని [[Weathering|శైథిల్యం]] అంటారు. ఆ ముక్కలు ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు కొట్టుకుపోవడాన్ని [[Erosion|క్రమక్షయం]] అంటారు. చాలా కాలం తర్వాత, క్రమక్షయం వల్ల పర్వతాలే కరిగిపోవచ్చు లేదా [[Grand Canyon|గ్రాండ్ కాన్యన్]] వంటి లోతైన లోయలు ఏర్పడవచ్చు.

== పరిశోధనా పద్ధతులు ==
భూమిని అధ్యయనం చేయడానికి శాస్త్రవేత్తలు అనేక పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.

=== క్షేత్రస్థాయి పని ===
శాస్త్రవేత్తలు బయటకు వెళ్లి ప్రకృతిలోని రాళ్లను నేరుగా పరిశీలిస్తారు. రాళ్ల ముక్కలను విడగొట్టడానికి ఒక ప్రత్యేక సుత్తిని ఉపయోగిస్తారు. రాతి పొరలు ఏ దిశలో ఉన్నాయో చూడటానికి కంపాస్‌ను వాడతారు. ఏ ప్రాంతంలో ఏ రకమైన రాళ్లు ఉన్నాయో చూపించడానికి వీరు [[geological map|భూవిజ్ఞాన పటాలను]] తయారు చేస్తారు.

=== ప్రయోగశాల పని ===
ప్రయోగశాలలో, శాస్త్రవేత్తలు శక్తివంతమైన సూక్ష్మదర్శినిల (Microscopes) కింద రాళ్లను పరిశీలిస్తారు. రాళ్ల లోపల ఉన్న చిన్న స్ఫటికాలను వీరు చూడగలరు. రాతిలో ఏ రసాయనాలు ఉన్నాయో తెలుసుకోవడానికి యంత్రాలను ఉపయోగిస్తారు. దీనివల్ల ఆ రాయి ఎలా ఏర్పడిందో అర్థమవుతుంది.

== గ్రహాల భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం ==
[[File:Mars Viking 21i093.png|thumb|[[Mars|అంగారక గ్రహం]] ఉపరితలం. భూమి గురించి తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు ఇతర గ్రహాలను కూడా అధ్యయనం చేస్తారు.]]
భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం కేవలం భూమికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. శాస్త్రవేత్తలు [[Moon|చంద్రుడు]], [[Mars|అంగారకుడు]] వంటి ఇతర గ్రహాలను కూడా అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని [[planetary geology|గ్రహాల భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం]] అంటారు. అంగారక గ్రహంపై ఉన్న అగ్నిపర్వతాలను లేదా చంద్రుడిపై ఉన్న గుంతలను చూడటం ద్వారా, మన గ్రహం ఎలా ఏర్పడిందో తెలుసుకోవచ్చు. ఉదాహరణకు, ఒకప్పుడు అంగారక గ్రహంపై నీరు ఉండేదని వారు కనుగొన్నారు, అంటే చాలా కాలం క్రితం అక్కడ జీవం ఉండి ఉండవచ్చు.

== అనువర్తిత భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం ==
మన దైనందిన జీవితంలో భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం చాలా ముఖ్యమైనది. మనం దీనిని అనేక విధాలుగా ఉపయోగిస్తాం:

=== వనరులను కనుగొనడం ===
మనం ఉపయోగించే చాలా వస్తువులు భూమి నుండి వస్తాయి. [[Economic geology|ఆర్థిక భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం]] మనకు వీటిని కనుగొనడంలో సహాయపడుతుంది:

'''లోహాలు''': యంత్రాలు, ఎలక్ట్రానిక్స్ కోసం బంగారం, ఇనుము, రాగి వంటివి.

'''శక్తి''': చమురు, బొగ్గు, సహజ వాయువు.

'''నీరు''': త్రాగడానికి, వ్యవసాయానికి అవసరమైన భూగర్భ జలాలు ([[groundwater]]).

=== ఇంజనీరింగ్ భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Engineering Geology) ===
వంతెనలు, ఆనకట్టలు లేదా పెద్ద భవనాలు నిర్మించే ముందు ఇంజనీర్లు భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలతో మాట్లాడుతారు. ఆ భవనాన్ని మోయడానికి నేల గట్టిగా ఉందో లేదో శాస్త్రవేత్తలు తనిఖీ చేస్తారు. అక్కడ [[landslide|కొండచరియలు విరిగిపడే]] లేదా భూకంపాలు వచ్చే ప్రమాదం ఉందేమో కూడా వారు చూస్తారు.

=== సహజ విపత్తులు===
ప్రజలను సురక్షితంగా ఉంచడానికి శాస్త్రవేత్తలు ప్రమాదకరమైన సంఘటనలను అధ్యయనం చేస్తారు. అగ్నిపర్వతాలు ఎప్పుడు పేలతాయో కనిపెడతారు. భూకంపాలు వచ్చే అవకాశం ఉన్న చోట్ల బలమైన ఇళ్లను నిర్మించడానికి సలహాలు ఇస్తారు.

== భూవిజ్ఞాన శాస్త్ర చరిత్ర ==
పూర్వకాలం నుండి ప్రజలకు రాళ్లపై ఆసక్తి ఉంది. [[Aristotle|అరిస్టాటిల్]] వంటి ప్రాచీన కాలపు వ్యక్తులు నేల నెమ్మదిగా మారుతుందని గుర్తించారు. అయితే, ఆధునిక భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం 1700లలో ప్రారంభమైంది.

'''[[James Hutton]]'''ను "ఆధునిక భూవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. భూమికి చాలా ఎక్కువ వయస్సు ఉందని మొదట గుర్తించింది ఈయనే. వర్షం, అగ్నిపర్వతాలు వంటి ప్రక్రియలు ఇప్పుడు ఎలా జరుగుతున్నాయో, గతంలో కూడా అలాగే జరిగాయని ఆయన చెప్పారు. ఈ ఆలోచననే '''యూనిఫార్మిటేరియనిజం''' (Uniformitarianism) అంటారు.<ref name="OnlineEtDict">{{cite book | last=Moore | first=Ruth | title=The Earth We Live On | publisher=Alfred A. Knopf | year=1956 }}</ref>

1800లలో, '''[[Charles Lyell]]''' ''ప్రిన్సిపల్స్ ఆఫ్ జియాలజీ'' అనే ప్రసిద్ధ పుస్తకాన్ని రాశారు. కాలక్రమేణా భూమి ఎలా మారుతుందో అర్థం చేసుకోవడానికి [[Charles Darwin|చార్లెస్ డార్విన్]] వంటి వారికి ఈ పుస్తకం ఎంతో సహాయపడింది. ఆ తర్వాత, 1960లలో ఖండాలు ఎలా కదులుతాయో వివరించే ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్ సిద్ధాంతాన్ని శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్నారు.

== సంబంధిత విభాగాలు ==
భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఇతర విజ్ఞాన శాస్త్రాలతో ముడిపడి ఉంది:

'''[[Paleontology|పాలియోంటాలజీ]]''': ప్రాచీన జీవం, శిలాజాల అధ్యయనం.

'''[[Volcanology|వోల్కనాలజీ]]''': అగ్నిపర్వతాల అధ్యయనం.

'''[[Seismology|సిస్మాలజీ]]''': భూకంపాల అధ్యయనం.

'''[[Mineralogy|మినరాలజీ]]''': ఖనిజాల అధ్యయనం.

'''[[Oceanography|ఓషనోగ్రఫీ]]''': సముద్రాలు, సముద్ర గర్భం గురించి అధ్యయనం.

== మూలాలు (References) ==
{{Reflist}}

== బాహ్య లింకులు (External links) ==
{{Commons category|Geology}}

[http://www.onegeology.org/ One Geology - ఇంటరాక్టివ్ జియోలాజికల్ మ్యాప్]

[http://www.geolsoc.org.uk/ లండన్ జియోలాజికల్ సొసైటీ]

[https://www.usgs.gov/ యునైటెడ్ స్టేట్స్ జియోలాజికల్ సర్వే (USGS)]

[[Category:భూవిజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:భౌతిక శాస్త్రాలు]]

[[వర్గం:విజ్ఞాన శాస్త్రం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

భూగోళ శాస్త్రం

2026-03-05T09:29:09Z

WikiPBR: Created page with "భూమి భౌతిక పటం '''భూగోళ శాస్త్రము''' అంటే భూమికి సంబంధించిన విజ్ఞానాన్ని తెలిపే శాస్త్రం. దీనిలో భాగంగా దేశాలు భూగోళంలో ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలుసుకొనడం. భూమి పై నదులు, పర..."

[[File:Physical World Map.svg|thumb|భూమి భౌతిక పటం]]
'''భూగోళ శాస్త్రము''' అంటే భూమికి సంబంధించిన విజ్ఞానాన్ని తెలిపే శాస్త్రం. దీనిలో భాగంగా [[దేశాలు]] భూగోళంలో ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలుసుకొనడం. భూమి పై నదులు, పర్వతాలు, సముద్రాల స్థానాలను తెలుసుకొనడం, భూమి ఎలా ఏర్పడింది, ఏ మార్పులు పొందింది తెలుసుకోవడం.
భూగోళశాస్త్రాన్ని చదివే లేదా పరిశోధించే వ్యక్తులను [[భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు]] (geographers) అని పిలుస్తారు. మన గ్రహం మీద విషయాలు "ఎలా" జరుగుతున్నాయి, "ఎందుకు" జరుగుతున్నాయి అనే అంశాలను వారు గమనిస్తారు. వారు కేవలం మ్యాపులు (Maps) మాత్రమే తయారు చేయరు. వారు [[శీతోష్ణస్థితి]] (climate), [[సముద్రాలు]] (oceans), నగరాలు ఎలా పెరుగుతున్నాయి వంటి అనేక విషయాలను అధ్యయనం చేస్తారు. భూగోళశాస్త్రం ప్రధానంగా భూమి గురించి ఉన్నప్పటికీ, దీనిలోని కొన్ని సూత్రాలను ఇతర [[గ్రహం|గ్రహాల]] (planets) అధ్యయనానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు. దీనిని [[గ్రహ విజ్ఞానం]] (planetary science) అని అంటారు.
== భూ గోళ శాస్త్ర చరిత్ర ==
[[భూగోళశాస్త్ర చరిత్ర]] (history of geography) చాలా పురాతనమైనది. ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి చాలా కాలం క్రితమే వివిధ సంస్కృతులకు చెందిన ప్రజలు ప్రయత్నించారు. మనకు తెలిసిన మొదటి ప్రపంచ పటాలు (Maps) క్రీస్తు పూర్వం 9వ శతాబ్దంలో పురాతన [[బాబిలోన్]] (Babylon) ప్రాంతంలో తయారయ్యాయి. ఈ పటాలను మట్టి పలకల మీద గీసేవారు.

[[పురాతన గ్రీకు]] (Ancient Greece) దేశంలో, భూగోళశాస్త్రం ఒక క్రమబద్ధమైన శాస్త్రంగా మారింది. [[ఎరటోస్థనీస్]] (Eratosthenes) అనే వ్యక్తి మొదటిసారిగా "జియోగ్రఫియా" (geographia) అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు. ఆయన సుమారు 2,000 సంవత్సరాల క్రితం జీవించారు. ఆయన ఎంతో తెలివైన వారు, భూమి యొక్క పరిమాణాన్ని (size) లెక్కగట్టారు. ఆ తర్వాత, [[టోలెమీ]] (Ptolemy) అనే పండితుడు ''[[Geography (Ptolemy)|జియోగ్రఫియా]]'' అనే ప్రసిద్ధ పుస్తకాన్ని రాశారు. ఈ పుస్తకంలో మ్యాపుల కోసం గ్రిడ్ వ్యవస్థను (grid system) వాడారు. [[అక్షాంశం]] (latitude), [[రేఖాంశం]] (longitude) వాడటం ఇక్కడి నుండే మొదలైంది.

[[మధ్య యుగము]] (Middle Ages) సమయంలో, ఇస్లామిక్ పండితులు భూగోళశాస్త్రాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశారు. [[మహమ్మద్ అల్-ఇద్రిసి]] (Muhammad al-Idrisi) అనే ప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్త సిసిలీ రాజు కోసం ప్రపంచం యొక్క పూర్తి వివరాలతో కూడిన పటాన్ని తయారు చేశారు. [[ఇబ్న్ బటూటా]] (Ibn Battuta) వంటి యాత్రికులు తాము చూసిన ప్రదేశాల గురించి పుస్తకాలు రాశారు. చైనాలో, [[షెన్ కువో]] (Shen Kuo) వంటి పండితులు భూమిని కొలవడానికి [[గణితం]] (mathematics) ఉపయోగించారు.

తర్వాత, యూరప్‌లో [[అన్వేషణ యుగం]] (Age of Discovery) మొదలైంది. [[క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్]] (Christopher Columbus), [[జేమ్స్ కుక్]] (James Cook) వంటి వారు కొత్త ప్రాంతాలకు ప్రయాణించారు. వారు [[అమెరికా]] (Americas), [[పసిఫిక్ మహాసముద్రం]] (Pacific Ocean) ప్రాంతాలకు సంబంధించి మంచి పటాలను తయారు చేశారు. 1800వ సంవత్సరంలో భూగోళశాస్త్రం [[విశ్వవిద్యాలయం|విశ్వవిద్యాలయాలలో]] (universities) ఒక ముఖ్యమైన పాఠంగా మారింది. [[అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్]] (Alexander von Humboldt), [[కార్ల్ రిట్టర్]] (Carl Ritter) వంటి గొప్ప ఆలోచనాపరులు దీనిని ఆధునిక శాస్త్రంగా మార్చడానికి కృషి చేశారు. ఈ రోజుల్లో మనం భూమిని అధ్యయనం చేయడానికి [[కృత్రిమ ఉపగ్రహం|ఉపగ్రహాలు]] (satellites), [[కంప్యూటర్]] (computers) ఉపయోగిస్తున్నాము.
=== పూర్వకాంబ్రియన్ ===
* బలమైన ఆధారాలు లేక పోవటం వలన భూమిని గురించి 65 కోట్ల సంవత్సరాల ముందటి విషయాలను చిత్రాలను ఊహించలేకున్నాము. కావున 65 కోట్ల సంవత్సరాల నుంచి ఏం జరిగినదొ శాస్త్రవేత్తలు ఊహించి, నిర్ధారించారు.
* 110 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం భూమి మీద ఒకే ఒక మహా ఖంఢము ఉండినది. దానిని రొదీనియా (''rodinia'') అని పిలుస్తాము.
* సుమారు 75 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం రొదీనియా రెండు ముక్కలై మధ్యలో పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము (''Panthalassic Ocean'') ఆవిర్భవించింది.
* [[ఉత్తర అమెరికా]] హిమ పూరితమైన [[దక్షిణ ధృవము]] వైపు పయనించింది. [[అంటార్కటికా]], [[ఆస్ట్రేలియా]], '''భారతదేశం''', అరేబియా, భావ్య కాలమున చైనాగా మారు ఖంఢ భాగాలతోనున్న రోదినియా యొక్క ఉత్తర సగ భాఘము ప్రతి గడియారపు దిక్కులో తిరిగి ఉత్తర దృవమునకేగినది.
* రొదినియా యొక్క రెండు భాగాల మధ్య ఉత్తర-మాద్యమ ఆఫ్రికచే నిర్మితమైన కాంగో క్రేటను (''Congo Craton'') మహాఖంఢము ఉండినది.55 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం రొదినియా రెండు సగ భాగములు కాంగో క్రేటనుతో సహా కలసి పనోషియా ([[Panotia]]) అను క్రొత్త మహాఖంఢముగా ఆవిర్భవించెను. పూర్వ కేంబ్రియన్ కాలపు జీవ లక్షణముల కల్పిత అంచనాల చార్టు. [http://www.scotese.com/images/precamb_events.jpg పూర్వ-కేంబ్రియన్ ఘటనలు].
=== కాంబ్రియన్ ===
* పూర్వ కేంబ్రియన్ శకాంతమునకు పనోషియా మహాఖంఢము ఛీలడం మొదలై పాలియోజోయిక్ (paleozoic) శకము ఆరంభమైనది.
* ప్రాచీన ఖంఢాలైన లోరెన్షియా (Laurentia), బాల్టికా (Baltica), సైబేరియా మధ్య ఐయాపెటస్ (Iapetus) మహాసంద్రము ఉద్భవించింది.
* పాన్ ఆఫ్రికా (Pan-African) పర్వతాకార ఆవిరభం జరిగినప్పడు సమూహమైన గొండ్వానా (gondwana) మహాఖండము నాడీమండలము నుండి దక్షిణ ధృవము వరకు విస్తరించుకొని ఆ కాలపు అతి పెద్ద మహాఖండమైనది.
* అర్డోవిషియన్ (ordovician) శకములో గొండ్వానా యొక్క నాడీమండల ప్రాంతాలైన ఆస్ట్రేలియా, భారతదేశము, చైనా, అన్టార్కటికా ప్రదేశాలలో వెచ్చని నీటి బంధకములు అనగా సున్నపురాయి, ఉప్పు దొరికినవి. అదలా ఉండగా గొండ్వానా (gondwana) దక్షిణ ధృవ ప్రాతాలైన ఆఫ్రిక, దక్షిణ అమెరికాలలో మంచు, ఐసుకు సంభందంచిన పదార్థాలు దొరికినవి.
=== సిలురీన్ ===
* 40 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం, పాలియోజోయిక్ శకం మధ్యలో లోరెన్షియా, బాల్టికా ఖండములు కలుస్తూ ఐయాపిటస్ మహాసముద్రమును మూసివేసినవి.
* ఈ మహాఖండముల సంఘట్టనము వలన అక్కడ అంచున ఉన్న ద్వీప వాలువంపులు ఒక దాని మీద ఒకటిగా ఏర్పడినవి, తద్వారా కాలెడొనైడ్ (Caledonide) పర్వతాలు స్కాండినేవియా (Scandinavia) లో, ఉత్తర మహా బ్రిటన్, గ్రీన్లాండ్,, ఉత్తర అమెరికా యొక్క తూర్పు సముద్రపు ప్రాంతాలలో ఉత్తర అప్లాచియన్ ([[Appalachian]]) పర్వతాలు ఏర్పడినవి.
* బహుశా పాలియోజోయిక్ శకం మధ్యలో, ఉత్తర దక్షిణ ఛైనా గొండ్వానా యొక్క ఇండో-ఆస్ట్రేలియన్ అంచును విదిలి, పాలియో-తెథిస్ (''paleo-tethys'') మహాసముద్రము మీదగా ఉత్తర దిశకు ఏగినది. పాలియోజోయిక్ శకము ఆరంభము మొదలుగొని మధ్య వరకు, ఉత్తర అర్ధగోళములో ఎక్కువ శాతం పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము విస్తరించి ఉండినది.
* ఈ మహాసముద్రమును చుడుతూ, రెండు భూతల పొరలు ఒక మధ్య పొరపై ఆధారడుతూ ఇప్పటి పసిఫిక్ మహాసముద్రమును చుట్టిన "రింగ్-ఆఫ్-ఫైర్" పద్ధతిని అనుకరించు రీతిలో ఉండినది.

== ప్రధాన భావనలు ==
భూగోళశాస్త్రంలో కొన్ని ముఖ్యమైన ఆలోచనలు లేదా భావనలు ఉన్నాయి. ఇవి శాస్త్రవేత్తలు తమ పనిని సులభంగా చేయడానికి సహాయపడతాయి.

=== అంతరాళం (Space) ===
భూగోళశాస్త్రంలో అంతరాళం లేదా ఖాళీ ప్రదేశం అనేది చాలా ప్రాథమికమైన విషయం. జరిగే ప్రతి సంఘటనకు ఒక చోటు ఉంటుంది. వస్తువులు లేదా మనుషులు ఎలా విస్తరించి ఉన్నారో శాస్త్రవేత్తలు గమనిస్తారు. ఒక ప్రదేశం యొక్క సరైన గుర్తును తెలుసుకోవడానికి వారు [[భౌగోళిక సమన్వయ వ్యవస్థ]] (Geographic coordinate system) ఉపయోగిస్తారు. అంతరాళం అనేది ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు; మనుషులు అటు ఇటు కదలడం వల్ల లేదా ప్రకృతిలో వచ్చే మార్పుల వల్ల ఇది మారుతూ ఉంటుంది.

=== ప్రదేశం (Place) ===
అంతరాళంలో ఒక ప్రత్యేక భాగాన్ని ప్రదేశం అని అంటారు. [[మానవ భూగోళశాస్త్రం]] (human geography) ప్రకారం, మనుషులు నివసించే చోటు కాబట్టి ప్రదేశానికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంటుంది. ప్రజలు ఆయా ప్రదేశాలకు ఒక అర్థాన్ని ఇస్తారు. ఉదాహరణకు, ఒక కుటుంబానికి వారి ఇల్లు ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రదేశం. [[భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]] (physical geography) లో ఒక ప్రదేశాన్ని అక్కడున్న ప్రకృతిని బట్టి, అంటే [[పర్వతం]] (mountain) లేదా [[నది]] (river) ఆధారంగా గుర్తిస్తారు. ఏ ప్రదేశం కూడా ఒంటరిగా ఉండదు; ప్రతి ప్రదేశం వేరే ప్రదేశంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

=== కాలం (Time) ===
భూగోళశాస్త్రానికి కాలం లేదా సమయం చాలా ముఖ్యం. కాలం గడిచే కొద్దీ వస్తువులు కదులుతాయి, మారుతాయి. మనుషులు, జంతువులు భూమి మీద ఎలా ప్రయాణిస్తారో శాస్త్రవేత్తలు చదువుతారు. లక్షల సంవత్సరాల కాలంలో భూమి ఎలా మారిందో కూడా వారు అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని [[చారిత్రక భూగోళశాస్త్రం]] (historical geography) అని పిలుస్తారు.

=== స్కేల్ లేదా కొలత (Scale) ===
స్కేల్ అనేది పరిమాణానికి సంబంధించింది. ఒక మ్యాపులో స్కేల్ అనేది అసలు ప్రపంచం కంటే ఆ పటం ఎంత చిన్నదిగా ఉందో చూపిస్తుంది. పరిశోధనలో స్కేల్ అనేది ఒక సమస్యను స్థానికంగా లేదా ప్రపంచ స్థాయిలో చూడటానికి సహాయపడుతుంది. [[కాలుష్యం]] (pollution) వంటి సమస్య ఒక చిన్న ఊరిలో ఉండవచ్చు, కానీ అది ప్రపంచం మొత్తానికి సంబంధించిన సమస్య కూడా కావచ్చు.

== భూగోళశాస్త్ర విభాగాలు ==
భూగోళశాస్త్రం చాలా పెద్దది కాబట్టి దీనిని మూడు ముఖ్యమైన శాఖలుగా విభజించారు: [[భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]], [[మానవ భూగోళశాస్త్రం]], [[సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం]].

=== భౌతిక భూగోళశాస్త్రం (Physical geography) ===
[[File:90 mile beach.jpg|thumb|[[తీర ప్రాంత భూగోళశాస్త్రం]] (Coastal geography) అనేది భౌతిక భూగోళశాస్త్రంలో ఒక భాగం.]]
భౌతిక భూగోళశాస్త్రం ప్రకృతి సిద్ధమైన ప్రపంచం గురించి వివరిస్తుంది. ఇది [[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Earth science) లో ఒక భాగం. ఇది ఈ క్రింది విషయాలను అధ్యయనం చేస్తుంది:

[[శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం]] (Climatology): [[వాతావరణం]] (weather), శీతోష్ణస్థితి గురించి చదువుతుంది.

[[భూస్వరూప శాస్త్రం]] (Geomorphology): పర్వతాలు, [[లోయలు]] (valleys) వంటి భూమి ఆకారాల గురించి చదువుతుంది.

[[జల విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Hydrology): [[నీరు]], జల చక్రం (water cycle) గురించి వివరిస్తుంది.

[[మంచు విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Glaciology): [[మంచు]], [[హిమనీనదాలు]] (glaciers) గురించి చదువుతుంది.

[[మృత్తికా శాస్త్రం]] (Pedology): [[నేలలు]] లేదా మట్టి గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.
ప్రకృతి ఎలా పని చేస్తుందో అర్థం చేసుకోవడానికి భౌతిక భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు ప్రయత్నిస్తారు. [[అగ్నిపర్వతం]] (volcanoes) ఎలా పేలుతాయి, నదులు ఎలా ప్రవహిస్తాయి వంటివి వారు గమనిస్తారు.

=== మానవ భూగోళశాస్త్రం (Human geography) ===
[[File:NYC24-158 UN.jpg|thumb|న్యూయార్క్‌లోని ఐక్యరాజ్యసమితి భవనం [[రాజకీయ భూగోళశాస్త్రం]] (political geography) కు ఒక గుర్తు.]]
మానవ భూగోళశాస్త్రం ప్రజలు, వారి [[సంస్కృతి]] (cultures) గురించి వివరిస్తుంది. మనుషులు భూమిని ఎలా ఉపయోగిస్తున్నారో ఇది చదువుతుంది. ఇందులో ఇవి ఉంటాయి:

[[సాంస్కృతిక భూగోళశాస్త్రం]] (Cultural geography): ఆచారాలు, భాషలు ఎలా వ్యాపిస్తాయో చెబుతుంది.

[[ఆర్థిక భూగోళశాస్త్రం]] (Economic geography): ప్రజలు డబ్బు, వస్తువుల వ్యాపారం ఎలా చేస్తారో వివరిస్తుంది.

[[రాజకీయ భూగోళశాస్త్రం]] (Political geography): సరిహద్దులు, ప్రభుత్వాలు ఎలా పని చేస్తాయో చెబుతుంది.

[[నగర భూగోళశాస్త్రం]] (Urban geography): నగరాలు ఎలా పెరుగుతాయి, ఎలా పని చేస్తాయో వివరిస్తుంది.

[[జనసంఖ్యా భూగోళశాస్త్రం]] (Population geography): వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఎంత మంది ప్రజలు నివసిస్తున్నారో లెక్కిస్తుంది.
ప్రజలు ఎందుకు కొన్ని ప్రత్యేక ప్రదేశాలలోనే నివసిస్తారో తెలుసుకోవాలని వీరు ప్రయత్నిస్తారు. మనుషులు పర్యావరణాన్ని ఎలా మారుస్తున్నారో కూడా వీరు గమనిస్తారు.

=== సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం (Technical geography) ===
సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం అనేది శాస్త్రవేత్తలు వాడే పనిముట్లు లేదా పరికరాల గురించి వివరిస్తుంది. ఇది చాలా కొత్త విభాగం. ఇందులో [[సాంకేతికత]] (technology) ఎక్కువగా ఉంటుంది.

[[కార్టోగ్రఫీ]] (Cartography): పటాలు లేదా మ్యాపులు తయారు చేసే కళ మరియు శాస్త్రం.

[[భౌగోళిక సమాచార వ్యవస్థ]] (GIS): మ్యాపుల సమాచారాన్ని దాచడానికి, విశ్లేషించడానికి కంప్యూటర్లను వాడటం.

[[రిమోట్ సెన్సింగ్]] (Remote sensing): ఉపగ్రహాలు లేదా విమానాల ద్వారా భూమిని ఫోటోలు తీయడం.

[[భౌగోళిక గణాంకాలు]] (Geostatistics): భౌగోళిక సమాచారాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి గణితాన్ని వాడటం.

== భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు అనుసరించే పద్ధతులు ==
సమాచారాన్ని సేకరించడానికి భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు చాలా మార్గాలను అనుసరిస్తారు. వీటిని పద్ధతులు (methods) అని అంటారు.

=== పరిమాణాత్మక పద్ధతులు (Quantitative methods) ===
ఈ పద్ధతులలో [[సంఖ్యలు]] (numbers), [[గణాంకాలు]] (statistics) ఉపయోగిస్తారు. 1950వ సంవత్సరం తర్వాత, శాస్త్రవేత్తలు తమ ఆలోచనలను నిరూపించడానికి గణితాన్ని వాడటం మొదలుపెట్టారు. దీనిని [[పరిమాణాత్మక విప్లవం]] (quantitative revolution) అని పిలుస్తారు. డేటాలో ఉన్న తేడాలను చూడటానికి వారు కంప్యూటర్లను వాడుతారు. ఉదాహరణకు, ఒక నగరంలో ఎంత మంది జనాభా ఉన్నారో లెక్కించి, వారికి ఎంత ఆహారం కావాలో ముందే ఊహిస్తారు.

=== గుణాత్మక పద్ధతులు (Qualitative methods) ===
ఈ పద్ధతులలో సంఖ్యలకు బదులుగా వివరణలు ఉంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు ప్రజలతో మాట్లాడి వారి కథలను వింటారు.

[[నృవంశ శాస్త్రం]] (Ethnography): ఒక సమూహం యొక్క సంస్కృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి వారితో కలిసి జీవించడం.

[[ఇంటర్వ్యూలు]] (Interviews): ప్రజల జీవితాల గురించి వారిని ప్రశ్నలు అడగడం.

[[పాల్గొనే పరిశీలన]] (Participant observation): ఒక ప్రదేశంలో ప్రజలు ఎలా ప్రవర్తిస్తారో దగ్గరుండి చూడటం.
ఈ పద్ధతులు ఒక ప్రదేశం యొక్క "అనుభూతిని" అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి. [[మతం]] (religion) లేదా మనుషుల భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి పనికివస్తాయి.

== భూగోళశాస్త్ర సూత్రాలు ==
భూమి మీద కొన్ని నియమాలు లేదా "సూత్రాలు" ఉన్నాయని కొందరు శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు. [[వాల్డో టోబ్లర్]] (Waldo Tobler) చెప్పిన సూత్రం చాలా ప్రసిద్ధమైనది. దీనిని [[టోబ్లర్ మొదటి భూగోళశాస్త్ర సూత్రం]] (Tobler's first law of geography) అని అంటారు. అది ఏమిటంటే:

<blockquote>"ప్రతిదీ మిగతా అన్నిటితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, కానీ దూరంగా ఉన్న వాటి కంటే దగ్గరగా ఉన్న వస్తువుల మధ్య సంబంధం ఎక్కువగా ఉంటుంది."</blockquote>
దీని అర్థం ఏమిటంటే, ఒక ఊరు సాధారణంగా దాని పక్కనే ఉన్న ఊరిలాగే ఉంటుంది, కానీ ఎక్కడో దూరంగా ఉన్న ఊరిలా ఉండదు. మ్యాపులను జూమ్ చేసినప్పుడు సమాచారం ఎలా మారుతుందో కూడా ఇతర సూత్రాలు వివరిస్తాయి.

== సంబంధిత శాస్త్రాలు ==
భూగోళశాస్త్రం ఇతర చదువులతో కలిసి పని చేస్తుంది.

=== భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం (Geology) ===
[[భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం]] (Geology) అంటే [[శిలలు]] లేదా రాళ్ల గురించి చదివే శాస్త్రం. భౌతిక భూగోళశాస్త్రం, భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. ఇవి రెండూ భూమి ఉపరితలం గురించి చదువుతాయి. అయితే, భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం భూమి లోపల ఏముంది, రాళ్లు ఎలా తయారయ్యాయి అనే విషయాల మీద ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది.

=== చరిత్ర (History) ===
[[చరిత్ర]] (History), భూగోళశాస్త్రం జంటగా ఉంటాయి. చరిత్ర అనేది విషయాలు "ఎప్పుడు" జరిగాయో చెబుతుంది. భూగోళశాస్త్రం ఆ విషయాలు "ఎక్కడ" జరిగాయో చెబుతుంది. ఒక యుద్ధం ఎందుకు జరిగింది లేదా ఒక సామ్రాజ్యం ఎలా పెరిగింది అని తెలుసుకోవాలంటే, అక్కడి భూమి యొక్క పరిస్థితులు తెలియాలి.

=== గ్రహ విజ్ఞానం (Planetary science) ===
మనం అంతరిక్షాన్ని అన్వేషిస్తున్నప్పుడు, ఇతర గ్రహాల కోసం కూడా భూగోళశాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తాము. శాస్త్రవేత్తలు [[అంగారకుడు]] (Mars) మీద ఉన్న పర్వతాలను, ఇతర చంద్రుల మీద ఉన్న అగ్నిపర్వతాలను మ్యాపులుగా గీస్తారు. దీనిని [[గ్రహ విజ్ఞానం]] అని అంటారు. ఇది భూమిని సౌర కుటుంబంలోని (Solar System) ఇతర గ్రహాలతో పోల్చడానికి సహాయపడుతుంది.

== భూగోళశాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత ==
భవిష్యత్తు కోసం భూగోళశాస్త్రం చాలా ముఖ్యం. ఇది పెద్ద సమస్యలను పరిష్కరించడానికి సహాయపడుతుంది.

[[శీతోష్ణస్థితి మార్పు]] (Climate change): భూమి ఎందుకు వేడెక్కుతుందో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేస్తారు.

[[ప్రకృతి వైపరీత్యాలు]] (Natural disasters): ప్రాణాలను కాపాడటం కోసం [[భూకంపం]] (earthquakes), [[వరదలు]] (floods) ఎప్పుడు వస్తాయో ఊహించడానికి సహాయపడతారు.

[[ప్రపంచీకరణ]] (Globalization): దేశాల మధ్య వ్యాపార సంబంధాలు ఎలా ఉన్నాయో చదువుతారు.

[[పట్టణ ప్రణాళిక]] (Urban planning): ప్రజలు నివసించడానికి మెరుగైన నగరాలను రూపొందించడంలో సహాయపడతారు.
భూగోళశాస్త్రాన్ని చదవడం వల్ల మన గ్రహాన్ని ఎలా కాపాడుకోవాలో తెలుస్తుంది. నీరు, ఆహారం వంటి వనరులను అందరూ ఎలా పంచుకోవాలో అర్థమవుతుంది. ఇది అన్నిటినీ కలిపే ఒక గొప్ప శాస్త్రం.

== సారాంశ పట్టిక ==
{| class="wikitable"
|+ భూగోళశాస్త్ర ప్రధాన విభాగాలు
|-
! విభాగం !! ఏమి అధ్యయనం చేస్తుంది !! ఉదాహరణలు
|-
| [[భౌతిక భూగోళశాస్త్రం]] || ప్రకృతి పర్యావరణం || పర్వతాలు, వాతావరణం, నదులు
|-
| [[మానవ భూగోళశాస్త్రం]] || మానవ కార్యకలాపాలు || నగరాలు, సంస్కృతి, వ్యాపారం
|-
| [[సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం]] || పనిముట్లు మరియు పద్ధతులు || మ్యాపులు, ఉపగ్రహాలు, GIS
|}

=== కార్బోనిఫెరస్ ===
* 39 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం డెవోనియన్ (Devonian) శకారంభమైనది. ఈ శక ప్రారంభంలో పాలియోజోయిక్ నాటి మహాసముద్రాలు మూసుకు పోతూ పూర్వ పాంజియా తయారవటం మొదలైనది. ఈ శకం ప్రముఖముగా చేపలు జీవించిన కాలం.
* డెవోనియన్ ప్రారంభ దశలో చేపల దవడలు క్రమేణ వృద్ధి చెంది, శకాంతము వచ్చు సమయానికి చేపలు వేటాడు జీవులలో ఉత్తమ శ్రేణి లోకి చేరెను. మొక్కలు భూమిని విస్తరించుకొని మొట్ఠమొదటి బొగ్గు బంధకములు ఎండ మెండుగా మండే పర్రలతో (swamps) కనడియన్ ఆర్కటిక్ ద్వీపాలు, ఉత్తర గ్రీన్ లాండ్,, స్కాన్డినావియాలను కప్పి వేసినవి.ఆర్కటిక్ కెనడాలోని నాడీమండల ప్రదేశాలలో మొదటిసారిగా అడవులు పెరిగినవి.
* పాలియోజోయిక్ శకాంతములో, పన్నోషియా విభజన జరిగినప్పుడు తెరుచుకున్న అనేక మహాసముద్రములు మూసుకుపోయినవి. నాడీమండలము మధ్యగా ఉండి పాంజియా (Pangea) దక్షిణ ధృవం నుండి ఉత్తర ధృవం వరకు విస్తరించుకుని ఉండినది. దీనికి తూర్పు ప్రక్క పాలియో-తెథిస్ మహాసముద్రము పశ్చిమము వైపు పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము ఆనుకొని ఉండినవి.
[[దస్త్రం:Pangaea continents.png|right|thumb|250px|పేంజియా మహాఖండము]]
[[దస్త్రం:Laurasia-Gondwana.png|right|thumb|250px|ట్రైయాస్సిక్ శకములో భూగోళము]]
* కార్బోనిఫెరస్ (Carboni-ferous) శకాంతము అగు సమయము పర్మియన్ (Permian) శకారంభంలో పేంజియా యొక్క దక్షిణ భాగములు (దక్షిణ 'దక్షిణ అమెరికా', దక్షిణ ఆఫ్రికా, అంటార్కటికా, భరత ఖండము, దక్షిణ భరత ఖండము, ఆస్ట్రేలియా) హిమపూరిత ప్రదేశాలుగా మారినవి.
* కార్బోనిఫెరస్ (Carboniferous) శకాంతములో నడీమండలము నడికట్టున మధ్య పేంజియా పర్వతములు బొగ్గు గనులకు కేంద్రమై ఉండెను.

=== పర్మియన్ ===
* పర్మియన్ శకమధ్య దశలో మధ్యమ పేంజియా పర్వతములు ఉత్తర దిశగా కదిలి పొడి ప్రదేశముల వైపు జరుగుతూ తేమభరితమైన నాడీమండల గాలికి అడ్డు నిలిచి ఉత్తర అమెరికా ఉత్తర యూరోప్ ఆంతర్య ప్రదేశములు ఎడారి మాదిరిగా తయారగుటకు హేతువైనది.
* పేంజియా అనగా "సర్వమైన ప్రదేశము", పేంజియాను మనము మహామహాఖండముగా గుర్తించినను, అది ఆ కాలపు అన్ని ఖండములతో నిండినది కాదు.పూర్వార్ధ గోళములో పాలియో-తెథిస్ మహాసముద్రపు ఇరువైపుల కొన్ని ఖండములు దీని నుండి వేరుగా ఉండినవి.
* ఈ ఖండములలో ఉత్తర దక్షిణ చైనా, కారు యొక్క 'windshield wiper' అనగా అద్దము శుభ్రపరుచు చువ్వ ఆకారములో సిమ్మీరియా (cimmeria) మహాఖండము ఉండినవి.
* టర్కీ, ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, టిబెట్, ఇండో-చైనా, మలయ భాగాలతో నిండిన సిమ్మీరియా కార్బోనిఫెరస్ శకాంతములో గోండ్వానా యొక్క ఇండో-ఆస్త్రేలియన్ అంచునుండి కదిలి పోయింది .
* ట్రైయాస్సిక్ (Triassic) శకాంతములో సిమ్మీరియా చైనా ఖండంతో కలసి ఉత్తర దిశగా యూరేశియా వైపు జరిగి సైబీరియా దక్షిణ అంచుతో సంఘటించెను. ఈ సంఘటణ తరువాతనే ప్రపంచములోని అన్ని ఖండములు కలసి పేంజియా అను మహామహాఖంఢముగా పిలువబడినవి. [http://www.scotese.com/images/342.jpg కార్బోనిఫెరస్ శకారంభం 35 కోట్ల సం.క్రితం].

=== ట్రైయాస్సిక్ , జురాస్సిక్ ===
* పేంజియా మహాఖండము ఆవిర్భవించటానికి హేతువైన ఖండముల సంఘట్టనములు డెవోనియన్ శకమునుండి ట్రైయాస్సిక్ శకాంతము వరకు కొనసాగినవి.
పేంజియా ఒక్కసారిగా ముక్కలుగా చీలలేదు, దాని చీలిక మూడు ముఖ్య ఉపాఖ్యానములుగా నడిచింది.
* మొదటి చీలిక ఉపాఖ్యానము 18 కోట్ల సం.క్రి. మధ్య జురాస్సిక్ (Jurassic) లో మొదలైనది. ఉత్తర అమెరికా తూర్పు కోస్తా ప్రాంతాలలో, ఆఫ్రికా ఉత్తర-పశ్చిమ ప్రాంతాలలో జరిగిన అగ్నిమయమైన చురుకు చర్యల తరువాత ఉత్తర అమేరిక ఉత్తర-పశ్చిమ దిశలో కదులుతూ మధ్యమ అట్లాంటిక్ మహాసముద్రమును తెరిచింది. అదే సమయములో ఆఫ్రికా అవతల ప్రక్కన తూర్పు ఆఫ్రికా అంచులలో, అంటార్కటికాలో, మడగాస్కర్లో భీకరముగా జ్వాలాముఖులు పేలి భారత మహాసముద్ర ఆవిర్భవించుటకు సూచకమైనవి.
*# మెసోజోయిక్ (Mesozoic) కాలమునందు ఉత్తర అమెరికా, యూరేసియా కలసి లౌరేసియా అను భాగముగా పిలువబడినవి. క్రమేణా మధ్య అట్లాంటిక్ తెరుచుకోవటంవలన లౌరేసియా గడియార దిశలో తిరిగి ఉత్తర అమెరికాను ఉత్తరమునకు, యూరేసియా దక్షిణమునకు పంపివేసింది.
*# జురాస్సిక్ శకాంతములో ఆసియా తేమ భరిత ప్రదేశములనుండి పొడి ప్రదేశాలకు కదలడంతో, బొగ్గు గనులతో సంపన్నమైన పూర్వ ఆసియా ఎడారులతో, ఉప్పు బంధకములతో నిండిపోయింది. లౌరేసియా కదలికలవల్ల గోండ్వానాకు లౌరేసియాకు మధ్యనున్న తెథిస్ మహాసముద్రము మూసుకుపోయింది.

=== క్రెటేషియస్ ===

* రెండవ చీలిక 14 కొట్ల సంవత్సరాల క్రితం క్రెటాషియసు శకారంభములో మొదలయినది. గొంద్వానా ముక్కలవుతూ ఉండగా దక్షిణ అమెరికా ఆఫ్రికా నుండి వేరగుచు దక్షిణ అట్లాంటికును తెరిచింది.భారతదేశం మడగాస్కరుతో సహా అంటార్కటికా, పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియా అంచు నుండి విడిపోయి పూర్వ హిందూ మహాసముద్రమును తెరిచింది.దక్షిణ అట్లాంటికా ఒక్కసారిగా తెరుచుకోలేదు, అంచలంచలుగా దక్షిణం నుండి ఉత్తరంవైపుకి తెరుచుకుంటూ పోయింది అందుకే అది దక్షిణం వైపుకి వెదల్పుగా ఉంటుంది.
*# ఇతర రేకు నిర్మాణ (plate tectonic) ఘఠణలు కూడా క్రెటాషియస్ శఖారంభంలో జరిగినవి.వీటిలో భాగంగానే ఉత్తర అమెరికా, యూరోపు మధ్యన చీలిక ప్రారంభము, ఐబీరియా అడ్డ గడియారపు దిశలో ఫ్రాన్స్ నుండి తిరగడము జరిగినవి.అంతే గాక మడగాస్కరు, భరత ఖండము విడిపోవడము, క్యూబా, హిస్పానియోలాలు పెసిఫికు మహాసముద్రము నుండి ఉత్పత్తి చెందుట, రాకీ పర్వతాలు ఉద్భవించుట, ఉత్తర అమెరికా పశ్చిమ అంచున అపరిచిత భూభాగాల (Wrangellia, Stikinia) రాకడ వంటి ఘఠణలు కూడా సంభవించినవి.
*# ప్రపంచ వ్యాప్తంగా క్రెటాషియసు శకంలో వాతావరణం జురాస్సిక్, ట్రయాస్సిక్ లాగా ఈ కాలంలో కన్నా వెచ్చగా ఉండినది.ఉత్తర ఆర్కిటిక్ వ్రుత్తం, అంటర్కిటికా, దక్షిణ ఆస్ట్రేలియా ప్రాంతాలలో రాక్షస బల్లులు, పామ్ చెట్లు ఉండినవి. క్రెటాషియసు శకారంభంలో ధ్రువాల దగ్గిర హిమ భరిత మై ఉన్నా మెసొజోయిక్ శకంలో మాత్రం ఏమీ కనిపించలేదు.
*# ఈ సామ్యమైన వాతావరణ పరిస్థితుల కారణం, భూభాగాలని లోతులేని సముద్రత్రోవలు (cretaceuos seaways) మూసివేసినవి. నాడీమండల ప్రాంతాల నుండి వెచ్చని నీరు ఉత్తరం వైపుకి తరళి ఉత్తర ధ్రువ ప్రాంతాలను వెచ్చపరిచింది.ఈ సముద్రత్రోవలు స్థానికమైన వాతావరణములని మెడితెర్రెనియన్ సముద్రములాగా సామ్యముగా చేస్తాయి, ఇందువల్ల యూరోపు వాతావరణం గుణమైన మార్పు చెందుతుంది.
*# భూభాగాలన్నీ లోతులేని సముద్రత్రోవలతో కప్పబడటానికి కారణం అప్పటి కాలంలో సముద్ర నీటిమట్టం ఇప్పటి కన్నా 100 - 200 మీటర్లు ఎక్కువగా ఉండినది.అధిక సముద్ర నీటి మట్టనికి కారణం సముద్ర తటాకాలలో ఏర్పడిన క్రొత్త చీలికలతో భూభాగాలు నీరుతో స్థలము తప్పించబడినవి. ఈ శఖంలో సముద్రపుటరుగు వేగంగా వ్యాపించింది.విశాల గుణములతో దీర్ఘమైన ఒత్తిడితో వ్యాపించు సముద్రపుటరుగులు ఎక్కువ నీరుతో స్థలము తప్పించును . ఈ కారణంగానే సముద్రపు నీటి మట్టం పెరగడం జరుగుతుంది.

=== ఇకోసీన్ ===
* మూడవది ఆఖరిదైన చీలిక ఘట్టము సెనోజోయిక్ శకారంభంలో జరిగింది. ఉత్తర అమెరికా, గ్రీన్లాండ్ యూరోపు నుండి విడిపోయినవి.అంటార్క్టికా ఆస్టేలియాను విడుదల చేస్తే అది 5 కోట్ల సం.క్రి. భరత ఖండం వలె ఉత్తరం వైపు ఆసియా దక్షిణ-పూర్వ భాగాన్ని గుద్దుకునే వేగంలో జరిగింది.గత రెండు కోట్ల సంవత్సరాలుగా జరిగిన చీలికలు : అరేబియా ఆఫ్రికా నుండి చీలి ఎర్ర సముద్రమును తెరవటం, జపాను పశిఫికులో పూర్వ దిశగా జరిగి జపాన్ సముద్రాన్ని తెరవటం, కాలిఫోర్నియా, ఉత్తర మెక్సికో ఉత్తరం వైపు జరిగి కాలిఫోర్నియా గల్ఫును తెరవటం.
*# సెనోజోయికులో చాలా మహాసముద్రాలు తెరుచుకున్నప్పటికీ, గత 6 కోట్ల సంవత్సరాలను మహాఖంఢముల తీవ్ర సంఘట్టనములకు చిహ్నము.వీటిలో ప్రాముఖ్యతగలది 5 కోట్ల సం.క్రి. మొదలైన భారత ఖంఢమునకు యూరేసియాకు మధ్య జరిగిన సంఘట్టనము.క్రెటషియస్ శకాంతములో భారత ఖండము యూరేసియాను సంవత్సరానికి 15-20 సె.మీ.ల వేగంతో చేరుకున్నది, ఇది రేకు నిర్మాణ వేగాలలో ఇది పెద్ద రికార్డు.క్రెటేషియస్ శకాంతములో ద్వీపాల అంచులకు గుద్దుకొన్న తరువాత ఉత్తర భారత ఖండము యూరేసియా కింది నరముగా మారి టిబెటాన్ ప్లాటూను ఎత్తినది.ఆసక్తికరంగా, సంఘట్టణ వలన ఏర్పడిన విధ్వంసాన్ని భారత ఖండానికి బదులుగా ఆసియా ఖండమే భరించింది.దీనికి కారణం భారత ఖండము బలమైన సముద్రపు లిథోస్ఫియర్ పైన దృఢమైన రాతి వంటి లిథోస్ఫియర్ కాని ఆసియా ఇంకా సంఘట్టణల దెబ్బలతో వేడిగా ఉన్న వివిధ ఖండాల కుప్ప.భారత ఖండము వీటిని గుద్దుకోగానే ఇవన్నీ ఉత్తరంవైపునకు తూర్పువైపునకు నొక్కుకు పోయినవి.ఈ ప్రాంతాలలో భోకంపాలు ఇప్పటిదాకా కొనసాగుతోనే ఉన్నాయి.

=== మైయోసీన్ ===
* ఆసియా-భారత ఖండాల సంఘట్టణ అనేక ఇతర సంఘట్టణాలతో కలసి టెథిస్ మహాసముద్రమును మూసివేసినవి.తూర్పు నుంచి పడమరకు ఈ సంఘట్టణలు : పైరినీస్ పర్వతములు స్పెయిన్-ఫ్రాన్స్ ద్వారా, ఆల్ప్స్ పర్వతములు ఇటలి, ఫ్రాన్స్, స్విట్జర్లాన్డ్ ద్వారా, హెల్లెనైడ్-డినరైడే పర్వతములు గ్రీస్, టర్కీ, బల్కన్ రాష్ట్రాల ద్వారా, జగ్రోస్ పర్వతాలు భారత, ఆసియాల ద్వారా ఉద్భవించినవి.
* మహాఖండాల సంఘట్టణాలతో లిథోస్ఫియర్ అడ్డంగా నలిగి ఎత్తైన పర్వతాలు ఆవిర్భవించాయి.ఖండాలు అదే విస్తారమును ఆక్రమించినా వాటి ప్రదేశము కొద్దిగా తగ్గినది.తద్వారా సెనోజోయిక్ శకంలో ప్రపంచ వ్యాప్తంగా సముద్ర ప్రదేశము కొద్దిగా పెరిగింది.సముద్రపు తట్టలు పెద్దవిగనుక అవి ఎక్కువ నీటిని నిలుపగలవు.తత్ఫలితంగా గత 6 కోట్ల సంవత్సరాలుగా సముద్రమట్టం తగ్గింది.ప్రధానంగా ఖండాల సంఘట్టణల (డెవోనియన్ శకారంభం, కార్బోనిఫెరస్ శకాంతం, పెర్మియన్, ట్రైయాస్సిక్) పర్యంతము సముద్ర మట్టము తక్కువగా ఉండినది.
=== ఆఖరి మంచు శకం ===
* సముద్ర మట్టం తక్కువున్నప్పుడు భూఖండాలు అత్యావశ్యకమై, భూచరాలు క్రమముగా పెరిగి, ఖండాల మథ్య వలస దారులు తెరుచుకొని, వాతావరణం చాలా ఋతుపక్షంగా ఉంటుంది, ముఖ్యంగా ప్రపంచ వాతావరణం చల్లబడుతుంది.దీనికి కారణం భూమి సూర్యుని శక్తిని ఆకాశములోకి తిప్పి వెనుకకి పంపివేసేది, కాని సముద్రాలు ఆ శక్తిని పీల్చుకొనేవి.
* అంతేగాక భూభాగాల మీద తెల్లటి శాశ్వతమైన మంచు రేకులు పెరిగి మరింత శక్తిని ఆకాశంలోకి తిప్పి పంపివేస్తాయి.ఖండాల మీద మంచు తయారవటం వలన సముద్ర మట్టం ఇంకా తగ్గి భూభాగాలు పెరిగి, భూమిని చల్లగా చేసి, మరింత మంచు తయారవుతోంది, ఇలా కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
* ఇక్కడి సారాశం ఏమిటంటే: ఒక్కసారి భూమి చల్లబడటం (లేదా వేడెక్కట్టం) మొదలైతే నిశ్చయమైన బిస భూమి వాతావరణ సిద్ధాంతమును మరింత చల్లగా (లేదా వేడిగా) మార్చేస్తాయి.సెనోజోయిక్ శకాంతంలో భూమి చల్లబడటం మొదలైనది.మంచు రేకులు మొదట అంటార్క్టికాలో తయారై ఉత్తర అర్ధగోళమునకు వ్యాపించ సాగింది.గత 50 లక్షల సంవత్సరాలగా భూమి ఒక పెద్ద మంచు శకంలో ఉంది.ఇంత చల్లగా ఉండటం భూమి చరిత్రలో చాలా కొద్ది సార్లు మాత్రమే జరిగింది.

=== ప్రస్తుత భూమి ===
గత 150 సంవత్సరాలుగా మానవజాతి భూమి చుట్టూ గ్రీన్హౌస్ వాయువులు తీవ్రత పెంచారు, ముఖ్యంగా బొగ్గుపులుసు వాయువు (carbondiaoxide).తత్ఫలితంగా, ప్రపంచ వాతావరణం వేడిగా మారుతున్నది.భూమి వాతావరణం వెచ్చబడితే, క్రమేనా ధృవాల మంచు కరిగి సముద్ర మట్టం పెరుగుతుంది.ఇది భూభాగాన్ని తగ్గిస్తుంది, ఇంకా తక్కువ శక్తి ఆకాశంలోకి తిరిగి వెళ్తుంది.ఈ అధిక వెచ్చదనంతో మంచు కరిగి సముద్రాలు భూభాగాలను వరదలతో ముంచెత్తుతాయి, ఫలితంగా వెచ్చదనం పెరుగుతుంది.ఈ పరిణామాల వల్ల నిశ్చయమైన బిస భూ వాతావరణాన్ని మంచు ఇంటి నుంచి పచ్చ ఇంటి తత్వానికి మార్చేస్తుంది, సరిగ్గా రాక్షస బల్లుల కాలం మాదిరిగా.

== వనరులు, మూలాలు ==

<ref name="Springer2017">{{cite journal |last1=Springer |first1=Simon |title=Earth Writing |journal=GeoHumanities |date=2017 |volume=3 |issue=1 |page=1 |doi=10.1080/2373566X.2016.1272431 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/2373566X.2016.1272431 |access-date=13 February 2025}}</ref>
<ref name="Kurt-2009">{{Cite book |author=Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |publisher=[[John Wiley & Sons]] |year=2009 |isbn=978-1-4051-9146-3 |page=147}}</ref>
<ref name="Roller">{{cite book |last1=Roller |first1=Duane W. |title=Eratosthenes' Geography |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14267-8 |location=New Jersey}}</ref>
<ref name="Hayes1">{{Cite web |last=Hayes-Bohanan |first=James |date=2009 |title=What is Environmental Geography? |url=http://webhost.bridgew.edu/jhayesboh/environmentalgeography.htm |publisher=[[Bridgewater State University]] }}</ref>
<ref name="KeyConcepts2014">{{cite book |editor1-last=Clifford |editor1-first=Nicholas J. |title=Key Concepts in Geography |date=2014 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-3022-2 |edition=2nd}}</ref>
<ref name="Tobler1">{{cite journal |last1=Tobler |first1=Waldo |title=A Computer Movie Simulating Urban Growth in the Detroit Region |journal=Economic Geography |date=170 |volume=46 |pages=234–240 |doi=10.2307/143141}}</ref>
<ref name="Haidu1">{{cite journal |last1=Haidu |first1=Ionel |title=What is Technical Geography |journal=Geographia Technica |date=2016 |volume=11 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.21163/GT_2016.111.01}}</ref>
<ref name="Needham1">{{Cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilization in China |publisher=Caves Books, Ltd. |year=1959 |volume=3}}</ref>

{{Reflist}}
* [http://www.scotese.com రొదీనియా బొమ్మలు]
{{sister project links|collapsible=true|commons=y|b=Subject:Geography|v=y|s=y|wikt=y}}

[https://www.nationalgeographic.com నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సొసైటీ]

[[Category:భూగోళశాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:సామాజిక శాస్త్రాలు]]

== బయటి లింకులు ==
{{sister project links|collapsible=true|commons=y|b=Subject:Geography|v=y|s=y|wikt=y}}

[https://www.nationalgeographic.com నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సొసైటీ]

[[Category:భూగోళశాస్త్రం]]
[[Category:భూ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]]
[[Category:సామాజిక శాస్త్రాలు]]
{{ప్రపంచ ఖండాలు}}
{{వైజ్ఞానిక శాస్త్రము}}
{{మహాసముద్రాలు}}

[[వర్గం:భూగోళశాస్త్రం]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]

జియోడెసీ

2026-03-05T09:27:24Z

WikiPBR: Created page with "{{Short description|భూమి యొక్క ఆకారం మరియు గురుత్వాకర్షణను కొలిచే శాస్త్రం}} {{Geodesy}} {{Geophysics}} జియోడెటిక్ పనుల కోసం ఉపయోగించే ఒక ఆధునిక పరికరం. ఇది ఖచ్చితమైన..."

{{Short description|భూమి యొక్క ఆకారం మరియు గురుత్వాకర్షణను కొలిచే శాస్త్రం}}
{{Geodesy}}
{{Geophysics}}

[[File:GPS antenna and receiver Mount Blue Sky Colorado 23 August 2023.png|thumb|upright=1.05|[[Geodesy|జియోడెటిక్]] పనుల కోసం ఉపయోగించే ఒక ఆధునిక పరికరం. ఇది ఖచ్చితమైన స్థానాలను కనుగొనడానికి [[Satellite|ఉపగ్రహాలను]] ఉపయోగిస్తుంది.]]

'''జియోడెసీ''' (Geodesy) అనేది [[Earth|భూమిని]] కొలిచే ఒక ముఖ్యమైన [[science|శాస్త్ర విభాగం]]. ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా మూడు అంశాల మీద దృష్టి పెడుతుంది: భూమి యొక్క [[Shape|జ్యామితీయ ఆకారం]], దాని [[Gravity|గురుత్వాకర్షణ క్షేత్రం]], మరియు [[Space|అంతరిక్షంలో]] భూమి ఏ దిశలో ఉంది అనే విషయాలను ఇది వివరిస్తుంది. కాలక్రమేణా ఈ మూడు అంశాలలో వచ్చే మార్పులను కూడా ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. ఈ రంగంలో పనిచేసే నిపుణులను '''జియోడెసిస్ట్లు''' (Geodesists) అని పిలుస్తారు. వీరిని కొన్నిసార్లు జియోడెటిక్ [[Surveying|సర్వేయర్లు]] అని కూడా అంటారు.

మన ఆధునిక జీవితంలో జియోడెసీ చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. భూమి మీద ఉన్న ప్రదేశాలను చాలా ఖచ్చితంగా చూపించే [[Map|మ్యాపులను]] తయారు చేయడానికి ఇది సహాయపడుతుంది. మనం కార్లలో లేదా ఫోన్లలో ఉపయోగించే [[Navigation|నావిగేషన్]] వ్యవస్థలు (GPS వంటివి) సరిగ్గా పనిచేయడానికి ఈ శాస్త్రమే మూలం. ఇంజనీర్లు పెద్ద పెద్ద [[Bridge|వంతెనలు]], [[Building|భవనాలు]], మరియు [[Road|రోడ్లు]] నిర్మించేటప్పుడు ఈ కొలతలు చాలా అవసరం. జియోడెసీ లేకపోతే, మన గ్రహం మీద ఏ వస్తువు ఎక్కడ ఉందో మనం ఖచ్చితంగా చెప్పలేము.

భూమి మనం అనుకున్నట్లుగా ఒక పరిపూర్ణమైన [[Sphere|బంతి]] లాగా ఉండదు. ఇది పైభాగంలో (ఉత్తర ధ్రువం), కింద భాగంలో (దక్షిణ ధ్రువం) కొంచెం వెడల్పుగా లేదా చదునుగా ఉంటుంది. అంతేకాకుండా, భూమి పైన కొండలు, లోతైన సముద్రాలు ఉండటం వల్ల అక్కడక్కడా ఎత్తుపల్లాలు ఉంటాయి. జియోడెసీ ఈ ఆకారాలను లెక్కించడానికి గణితాన్ని మరియు అత్యాధునిక పరికరాలను ఉపయోగిస్తుంది. ప్రస్తుతం, జియోడెసిస్ట్లు ఇతర [[Planet|గ్రహాలను]], [[Moon|చంద్రులను]] కూడా అధ్యయనం చేస్తున్నారు. దీనిని [[Planetary science|ప్లానెటరీ జియోడెసీ]] (గ్రహాల జియోడెసీ) అని పిలుస్తారు.

== చరిత్ర ==
[[File:Litography archive of the Bayerisches Vermessungsamt.jpg|thumb|[[Bavaria|బవేరియా]]లో జియోడెటిక్ పద్ధతులను ఉపయోగించి తయారు చేసిన పాత మ్యాపులు.]]

"జియోడెసీ" అనే పదం [[Ancient Greek|ప్రాచీన గ్రీకు]] భాష నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "భూమిని విభజించడం." పాత కాలంలో, ప్రజలు ప్రపంచం ఎంత పెద్దదిగా ఉందో తెలుసుకోవాలని అనుకునేవారు. వ్యవసాయం కోసం మరియు పన్నులు వసూలు చేయడం కోసం భూమిని సరిగ్గా విభజించడం వారికి అవసరమయ్యేది.

ప్రారంభంలో, చాలా మంది ప్రజలు భూమి [[Flat Earth|చదునుగా]] ఉందని భావించేవారు. ఆకాశం అనేది భూమి పైన బోర్లించిన ఒక పెద్ద గిన్నెలా ఉంటుందని వారు నమ్మేవారు. కానీ, కొందరు ప్రాచీన మేధావులు భూమి గుండ్రంగా ఉందనడానికి కొన్ని ఆధారాలను గమనించారు. ఉదాహరణకు, [[Lunar eclipse|చంద్రగ్రహణం]] సమయంలో చంద్రుడి మీద పడే భూమి నీడ ఎప్పుడూ గుండ్రంగానే ఉంటుంది. అలాగే, ప్రజలు దక్షిణం వైపు ప్రయాణించినప్పుడు, ఆకాశంలో [[Polaris|ధ్రువ నక్షత్రం]] కొంచెం కిందకు కనిపిస్తున్నట్లు వారు గుర్తించారు.

భూమి పరిమాణాన్ని మొదటిసారిగా ఖచ్చితంగా కొలిచిన వారిలో [[Eratosthenes|ఎరాటోస్తనీస్]] ఒకరు. ఆయన [[Egypt|ఈజిప్టు]]లో నివసించిన ఒక గ్రీకు విద్వాంసుడు. ఆయన రెండు వేర్వేరు నగరాల్లో పడే [[Sun|సూర్య]]కాంతి నీడలను ఉపయోగించి భూమి ఎంత పెద్దదో లెక్కించారు. ఆయన లెక్కించిన విలువ, ఈ రోజు మనం ఉపయోగిస్తున్న విలువకు చాలా దగ్గరగా ఉండటం విశేషం. [[Scientific Revolution|శాస్త్రీయ విప్లవం]] జరిగిన సమయంలో, [[Isaac Newton|ఐజాక్ న్యూటన్]] వంటి శాస్త్రవేత్తలు భూమి తన చుట్టూ తాను తిరగడం వల్ల [[Equator|భూమధ్యరేఖ]] వద్ద కొంచెం ఉబ్బినట్లు ఉంటుందని గ్రహించారు. ఇది ఆధునిక జియోడెసీకి పునాది వేసింది.

== భూమి ఆకారం ==
[[File:Geoid undulation 10k scale.jpg|thumb|[[Geoid|జియోయిడ్]] నమూనా. ఇది భూమి యొక్క గురుత్వాకర్షణను కొంచెం ఎక్కువ చేసి చూపిస్తుంది.]]

జియోడెసీలో భూమి ఉపరితలాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి మూడు ముఖ్యమైన పద్ధతులు ఉన్నాయి. అవి: భౌతిక ఉపరితలం, జియోయిడ్, మరియు రిఫరెన్స్ ఎలిప్సోయిడ్.

=== భౌతిక ఉపరితలం (Physical Surface) ===
మనం నడిచే నేలనే భౌతిక ఉపరితలం అంటారు. ఇందులో పర్వతాలు, లోయలు, మరియు [[Ocean|సముద్రపు]] అడుగుభాగం కూడా ఉంటాయి. ఇది చాలా ఎగుడుదిగుడుగా ఉంటుంది, కాబట్టి దీనిని సాధారణ గణిత సూత్రాలతో వివరించడం చాలా కష్టం.

=== జియోయిడ్ (The Geoid) ===
[[geoid|జియోయిడ్]] అనేది జియోడెసీలో చాలా ముఖ్యమైన భావన. భూమి మొత్తం సముద్రపు నీటితో నిండి ఉండి, గాలి లేదా [[Tide|పోటుపాట్లు]] లేవని ఊహించుకోండి. అప్పుడు ఏర్పడే ఆ నీటి ఉపరితల ఆకారమే జియోయిడ్. ఇది సగటు [[sea level|సముద్ర మట్టాన్ని]] సూచిస్తుంది. భూమి లోపల గురుత్వాకర్షణ శక్తి అన్ని చోట్లా ఒకేలా ఉండదు, అందుకే జియోయిడ్ ఆకారం అక్కడక్కడా ఉబ్బెత్తుగా లేదా లోతుగా ఉంటుంది. భూమి లోపల ఉండే బరువైన రాళ్ళు నీటిని బలంగా లాగుతాయి, దీనివల్ల జియోయిడ్ ఆకారంలో మార్పులు వస్తాయి. [[Height|ఎత్తులను]] లేదా సముద్ర మట్టం నుండి ఎత్తును కొలవడానికి జియోడెసిస్ట్లు ఈ జియోయిడ్‌ను ఉపయోగిస్తారు.

=== రిఫరెన్స్ ఎలిప్సోయిడ్ (The Reference Ellipsoid) ===
జియోయిడ్ చాలా ఎగుడుదిగుడుగా ఉండటం వల్ల గణిత లెక్కలకు అది కష్టంగా ఉంటుంది. అందుకే శాస్త్రవేత్తలు [[Reference ellipsoid|రిఫరెన్స్ ఎలిప్సోయిడ్]] అనే ఒక మృదువైన ఆకారాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఎలిప్సోయిడ్ అంటే కొంచెం నలిపిన బంతిలా ఉండే ఒక గోళం. [[Coordinate system|అక్షాంశాలు]] (latitude), [[Longitude|రేఖాంశాలు]] (longitude) వంటి స్థానాలను లెక్కించడానికి ఇది చాలా సులభంగా ఉంటుంది. ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా [[WGS84]] అనే ఎలిప్సోయిడ్ పద్ధతిని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్నారు. మనం వాడే [[Global Positioning System|జిపిఎస్]] (GPS) కూడా ఈ విధానం పైనే ఆధారపడి పనిచేస్తుంది.

{| class="wikitable"
|+ సాధారణ జియోడెటిక్ నమూనాలు
|-
! పేరు !! రకం !! ప్రధాన ఉపయోగం
|-
| [[Geoid|జియోయిడ్]] || భౌతిక/గురుత్వాకర్షణ || సముద్ర మట్టం నుండి ఎత్తును కొలవడం
|-
| [[Reference ellipsoid|రిఫరెన్స్ ఎలిప్సోయిడ్]] || గణిత సంబంధిత || మ్యాపింగ్ మరియు GPS స్థానాల కొరకు
|-
| [[Topography|టోపోగ్రఫీ]] || భౌతిక || భూ సర్వే మరియు నిర్మాణాలు
|}

== కోఆర్డినేట్ వ్యవస్థలు ==
భూమి మీద ఒక ప్రదేశాన్ని గుర్తించడానికి మనకు ఒక [[Coordinate system|కోఆర్డినేట్ వ్యవస్థ]] (స్థాన సూచిక) అవసరం. జియోడెసీ ఇటువంటి వ్యవస్థల కోసం నియమాలను అందిస్తుంది.

=== 3D కోఆర్డినేట్లు ===
ఆధునిక జియోడెసీ త్రిమితీయ (3D) కోఆర్డినేట్లను ఉపయోగిస్తుంది. వీటిని X, Y, మరియు Z అని పిలుస్తారు. ఈ వ్యవస్థకు కేంద్రం సాధారణంగా భూమి యొక్క మధ్య బిందువు అయి ఉంటుంది. వీటిని [[ECEF|జియోసెంట్రిక్ కోఆర్డినేట్లు]] అంటారు. ఉపగ్రహాలు భూమి కేంద్రం చుట్టూ తిరుగుతాయి కాబట్టి, అంతరిక్షం నుండి కొలతలు తీయడానికి ఇది అత్యంత సహజమైన పద్ధతి.

=== మ్యాప్ కోఆర్డినేట్లు ===
మనం ఒక కాగితం మీద లేదా ఫోన్ స్క్రీన్ మీద మ్యాప్ చూసినప్పుడు, అది ద్విమితీయ (2D) కోఆర్డినేట్లలో ఉంటుంది. వంగి ఉన్న భూమి ఆకారాన్ని ఒక చదునైన కాగితం మీద ఖచ్చితంగా చూపించడం సాధ్యం కాదు. దీనివల్ల మ్యాపులో కొన్ని చోట్ల ఆకారాలు సాగిపోవడం లేదా మారడం జరుగుతుంది. దీనిని సరిచేయడానికి జియోడెసిస్ట్లు [[Map projection|మ్యాప్ ప్రొజెక్షన్]] అనే పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. ఇందులో [[Universal Transverse Mercator|యూనివర్సల్ ట్రాన్స్‌వర్స్ మెర్కేటర్]] (UTM) అనే వ్యవస్థ చాలా ప్రసిద్ధమైనది.

== ఎత్తును కొలవడం ==
[[File:An-illustration-of-height-measurement-using-satellite-altimetry.jpg|thumb|సముద్ర ఉపరితల ఎత్తును ఉపగ్రహాలు ఎలా కొలుస్తాయో చూపే చిత్రం.]]
ఒక ప్రదేశం ఎంత ఎత్తులో ఉందో చెప్పడం కొంచెం క్లిష్టమైన విషయం. జియోడెసీలో వేర్వేరు రకాల ఎత్తులు ఉంటాయి:

'''ఆర్థోమెట్రిక్ ఎత్తు (Orthometric Height):''' ఇది సాధారణంగా ప్రజలు ఉపయోగించే ఎత్తు. ఇది జియోయిడ్ (సముద్ర మట్టం) నుండి ఉన్న దూరాన్ని సూచిస్తుంది.
'''ఎలిప్సోయిడల్ ఎత్తు (Ellipsoidal Height):''' ఇది GPS రిసీవర్ ద్వారా మనకు తెలిసే ఎత్తు. ఇది మృదువైన ఎలిప్సోయిడ్ నుండి ఉన్న దూరాన్ని సూచిస్తుంది.
'''జియోపొటెన్షియల్ ఎత్తు (Geopotential Height):''' దీనిని [[Meteorology|వాతావరణ]] శాస్త్రంలో ఉపయోగిస్తారు. ఇది కేవలం మీటర్లలో కాకుండా, గురుత్వాకర్షణ మరియు శక్తి ఆధారంగా లెక్కించబడుతుంది.

GPS ఇచ్చే ఎత్తును సముద్ర మట్టం ఎత్తులోకి మార్చడానికి శాస్త్రవేత్తలు ఒక ప్రత్యేక గణిత సూత్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఇది ఎలిప్సోయిడ్ మరియు జియోయిడ్ మధ్య ఉన్న తేడాను సరిచేస్తుంది.

== జియోడెటిక్ డేటమ్స్ ==
[[Geodetic datum|డేటమ్]] అనేది కొలతలు తీయడానికి ఒక ప్రారంభ బిందువు లేదా ప్రామాణిక చట్రం లాంటిది. అందరూ ఒకే రకమైన మ్యాపులను అనుసరించడానికి ఇది ఒక నియమావళిలా పనిచేస్తుంది. ఇద్దరు వ్యక్తులు వేర్వేరు డేటమ్స్ ఉపయోగిస్తే, వారి మ్యాపులు ఒకదానితో ఒకటి సరిపోలవు. ఉదాహరణకు, పాత కాలపు డేటమ్ (NAD27) లో ఒక పాయింట్, ఆధునిక డేటమ్ (NAD83) లో ఉన్న అదే పాయింట్ కంటే కొన్ని మీటర్ల దూరంలో కనిపించవచ్చు.

== ఆధునిక స్థాన నిర్ణయ పద్ధతులు ==
[[File:GPS satellite approaching 23 years on orbit (1060259).jpeg|thumb|అంతరిక్షంలో ఒక [[GPS]] ఉపగ్రహం.]]
గతంలో సర్వేయర్లు కోణాలు మరియు దూరాలను కొలవడానికి గొలుసులు మరియు [[Theodolite|థియోడోలైట్స్]] వంటి పరికరాలను వాడేవారు. కానీ నేడు చాలా వరకు జియోడెటిక్ పనులు [[Satellite|ఉపగ్రహాలు]] మరియు ఇతర అంతరిక్ష ఆధారిత సాధనాల ద్వారా జరుగుతున్నాయి.

=== GNSS (గ్లోబల్ నావిగేషన్ శాటిలైట్ సిస్టమ్స్) ===
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన వ్యవస్థ [[United States|అమెరికా]]కు చెందిన [[Global Positioning System|జిపిఎస్]] (GPS). ఇతర దేశాలకు కూడా ఇటువంటి వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు: [[GLONASS]] (రష్యా), [[Galileo (satellite navigation)|గెలీలియో]] (యూరప్), మరియు [[BeiDou]] (చైనా). ఈ వ్యవస్థల ద్వారా భూమి మీద ఉన్న ఒక పరికరం తన స్థానాన్ని కొన్ని మిల్లీమీటర్ల ఖచ్చితత్వంతో కూడా కనుగొనగలదు.

=== VLBI మరియు SLR ===
చాలా పెద్ద ఎత్తున కొలతలు తీయడానికి జియోడెసిస్ట్లు ఈ క్రింది పద్ధతులను వాడతారు:

'''[[Very-long-baseline interferometry]] (VLBI):''' ఇది దూరంగా ఉన్న [[Quasar|క్వాజార్స్]] అనే నక్షత్రాలను గమనించడానికి పెద్ద రేడియో టెలిస్కోపులను ఉపయోగిస్తుంది. భూమి ఎలా తిరుగుతోంది మరియు ఖండాలు ఎలా కదులుతున్నాయో కొలవడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.
'''[[Satellite laser ranging]] (SLR):''' ఇందులో ఒక [[Laser|లేజర్]] కిరణాన్ని ఉపగ్రహం వైపు పంపిస్తారు. ఆ కిరణం ఉపగ్రహం మీద ఉన్న అద్దాన్ని తాకి తిరిగి వస్తుంది. అది తిరిగి రావడానికి పట్టే సమయాన్ని బట్టి దూరాన్ని చాలా ఖచ్చితంగా లెక్కిస్తారు.

== గురుత్వాకర్షణ మరియు జియోడైనమిక్స్ ==
[[File:Global Gravity Anomaly Animation over OCEANS.gif|thumb|ప్రపంచ సముద్రాలలో గురుత్వాకర్షణలో వచ్చే మార్పులను చూపే యానిమేషన్.]]
భూమి అనేది ఒక కదలిక లేని రాయి కాదు. ఇది ఎప్పుడూ కదులుతూ, మారుతూ ఉంటుంది. దీనిని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని [[Geodynamics|జియోడైనమిక్స్]] అంటారు.

=== ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్ (Plate Tectonics) ===
భూమి యొక్క పై పొర [[Tectonic plates|టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు]] అని పిలిచే పెద్ద పెద్ద ముక్కలతో నిర్మితమై ఉంటుంది. ఈ ప్లేట్లు చాలా నెమ్మదిగా కదులుతుంటాయి. మన గోర్లు ఎంత వేగంగా పెరుగుతాయో, ఇవి కూడా దాదాపు అంతే వేగంతో కదులుతాయి. ఈ కదలికలను ఖచ్చితంగా కొలవడానికి జియోడెసీ ఒక్కటే మార్గం. వేర్వేరు ఖండాల్లో GPS కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా, ఆ ఖండాలు ఒకదానికొకటి దూరంగా జరుగుతున్నాయా లేదా దగ్గరకు వస్తున్నాయా అని మనం చూడవచ్చు.

=== పోటుపాట్లు మరియు గురుత్వాకర్షణ ===
[[Moon|చంద్రుడు]] మరియు [[Sun|సూర్యుని]] గురుత్వాకర్షణ శక్తి భూమిని తనవైపుకు లాగుతుంది. దీనివల్ల సముద్రాల్లో [[Tide|పోటుపాట్లు]] వస్తాయి. అలాగే భూమి కూడా స్వల్పంగా పైకి లేవడం, కిందకు దిగడం జరుగుతుంది. ఇటువంటి మార్పులను కొలవడానికి జియోడెసిస్ట్లు [[Gravimeter|గ్రావిమీటర్లు]] అనే పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు. కొన్ని గ్రావిమీటర్లు ఎంత సున్నితంగా ఉంటాయంటే, ఒక వ్యక్తి వాటి పక్కన నడిచినా కూడా ఆ బరువులో వచ్చే మార్పును అవి గుర్తించగలవు.

== జియోడెసీలో ముఖ్యమైన పరికరాలు ==
{| class="wikitable"
|+ సాధారణ జియోడెటిక్ పరికరాలు
|-
! పరికరం !! ఉద్దేశ్యం
|-
| [[Theodolite|థియోడోలైట్]] || అడ్డంగా మరియు నిలువుగా ఉండే కోణాలను కొలవడానికి
|-
| [[Gravimeter|గ్రావిమీటర్]] || గురుత్వాకర్షణ శక్తిని కొలవడానికి
|-
| [[GNSS]] రిసీవర్ || ఉపగ్రహాల ద్వారా 3D స్థానాలను కనుగొనడానికి
|-
| [[Spirit level|స్పిరిట్ లెవల్]] || రెండు పాయింట్ల మధ్య ఎత్తులో తేడాను కనుగొనడానికి
|-
| [[Total station|టోటల్ స్టేషన్]] || కోణాలు మరియు దూరాలను ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతిలో కొలవడానికి
|}

== జియోడెసీ ఉపయోగాలు ==
జియోడెసీ చాలా రంగాల్లో ఉపయోగపడుతుంది:

'''[[Construction|నిర్మాణ రంగం]]:''' ఒక పెద్ద వంతెనను రెండు వైపుల నుండి నిర్మిస్తున్నప్పుడు, అవి మధ్యలో సరిగ్గా కలిసేలా చూడటానికి.

'''[[Geology|భూగర్భ శాస్త్రం]]:''' [[Volcano|అగ్నిపర్వతాలు]] పేలడానికి ముందు భూమి ఉబ్బడాన్ని గమనించడానికి.

'''[[Oceanography|సముద్ర శాస్త్రం]]:''' [[Climate change|వాతావరణ మార్పుల]] వల్ల సముద్ర మట్టాలు ఎంత వేగంగా పెరుగుతున్నాయో కొలవడానికి.

'''[[Agriculture|వ్యవసాయం]]:''' "స్మార్ట్ ట్రాక్టర్లు" విత్తనాలను సరైన ప్రదేశంలో నాటడానికి GPS సహాయం తీసుకోవడం.

'''[[Disaster management|విపత్తు నిర్వహణ]]:''' [[Earthquake|భూకంపం]] వచ్చిన తర్వాత భూమి ఎంతవరకు జరిగిందో మ్యాపింగ్ చేయడానికి.

== జియోడెటిక్ సమస్యల సారాంశం ==
జియోడెటిక్ గణితంలో రెండు "ప్రధాన సమస్యలు" ఉన్నాయి:

'''డైరెక్ట్ ప్రాబ్లమ్ (Direct Problem):''' మీరు ఎక్కడ మొదలయ్యారు, ఏ దిశలో వెళ్తున్నారు, ఎంత దూరం నడిచారు అనేది మీకు తెలుసు. మీరు చేరుకున్న ప్రదేశం యొక్క కోఆర్డినేట్లను కనుగొనడం.
'''ఇన్వర్స్ ప్రాబ్లమ్ (Inverse Problem):''' మీకు రెండు వేర్వేరు ప్రదేశాల కోఆర్డినేట్లు తెలుసు. ఆ రెండింటి మధ్య దూరం మరియు ఒకదాని నుండి ఇంకొకటి ఏ దిశలో ఉందో కనుగొనడం.
భూమి చదునుగా ఉంటే ఇది చాలా సులభం. కానీ భూమి వంగి ఉండటం వల్ల, రెండు బిందువుల మధ్య అతి తక్కువ దూరం ఒక వక్రరేఖలా ఉంటుంది. దీనిని [[Geodesic|జియోడెసిక్]] అని పిలుస్తారు. దీనిని లెక్కించడానికి చాలా క్లిష్టమైన సమీకరణాలు అవసరమవుతాయి.

== ఇవి కూడా చూడండి ==

[[Cartography|కార్టోగ్రఫీ]] – మ్యాపులను తయారు చేసే కళ మరియు శాస్త్రం.

[[Geophysics|జియోఫిజిక్స్]] – భూమి యొక్క భౌతిక ధర్మాల అధ్యయనం.

[[Surveying|సర్వేయింగ్]] – భూమిని మరియు సరిహద్దులను కొలిచే వృత్తి.

[[Remote sensing|రిమోట్ సెన్సింగ్]] – విమానాలు లేదా ఉపగ్రహాల ద్వారా భూమి సమాచారాన్ని సేకరించడం.

== మూలాలు ==
{{reflist}}
<div class="reflist">
<ref name="VK">{{Cite book |url=https://shop.elsevier.com/books/geodesy/vanicek/978-0-444-87775-8 |title=Geodesy: The Concepts |date=1986 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-444-87775-8 |editor-last=Vaníček |editor-first=Petr |edition=Second}}</ref>
<ref>{{cite web | website=Occupational Information Network |title=Geodetic Surveyors | date=2020 | url=https://www.onetonline.org/link/summary/17-1022.01 | access-date=2026-03-05}}</ref>
<ref name="routledge">{{cite book |last1=Kent |first1=Alexander |last2=Vujakovic |first2=Peter |title=The Routledge Handbook of Mapping and Cartography |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-56822-3}}</ref>
<ref name="Webb">{{cite book |last1=Webb |first1=Stephen H. |title=The Dome of Eden |date=2010 |publisher=Wipf and Stock Publishers |isbn=978-1-60608-741-1}}</ref>
<ref name="Posa">{{cite book |last1=Posamentier |first1=Alfred S. |title=Geometry In Our Three-dimensional World |date=2021 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-3712-6}}</ref>
<ref name="ForoughiTenzer2017">{{cite journal|last1=Foroughi|first1=Ismael|last2=Tenzer|first2=Robert|title=Comparison of different methods for estimating the geoid-to-quasi-geoid separation|journal=Geophysical Journal International|volume=210|year=2017|doi=10.1093/gji/ggx221}}</ref>
<ref>{{cite journal |last1=Zajdel |first1=Radosław |title=Sub-daily polar motion from GPS, GLONASS, and Galileo |journal=Journal of Geodesy |year=2021 |volume=95 |doi=10.1007/s00190-020-01453-w}}</ref>
<ref>{{cite journal |last1=Pearlman |first1=M. |title=Laser geodetic satellites: a high-accuracy scientific tool |journal=Journal of Geodesy |year=2019 |volume=93 |doi=10.1007/s00190-019-01228-y}}</ref>
</div>

== మరింత చదవడానికి ==

Torge, W. (2001). ''Geodesy''. de Gruyter. ISBN 3-11-017072-8.

Smith, J.R. (1997). ''Introduction to Geodesy''. Wiley.

{{Authority control}}

[[Category:జియోడెసీ]]
[[Category:భూమి శాస్త్రాలు]]
[[Category:కొలతలు]]
[[Category:నావిగేషన్]]
[[Category:జియోఫిజిక్స్]]
[[Category: తెవికీ సైన్స్ వ్యాసాలు]]